MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
240
HISOB SIYOSATI VA MOLIYAVIY HISOBOTNING O‘ZARO
BOG‘LIQLIGI
Ilmiy rahbar: Olimova Nargizaxon
Andijon davlat texnika instituti
“Buxgalteriya hisobi va menejment” kafedrasi katta o‘qituvchisi
Sharobiddinov Muhammadyusuf
Andijon davlat texnika instituti
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Maqolada O‘zbekiston korxonalarida hisob siyosati va
moliyaviy hisobot o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tahlil qilinadi. Hisob siyosatining
moliyaviy hisobotlarning sifati, shaffofligi va ishonchliligiga ta’siri, shuningdek,
xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS) muvofiqligi masalalari ko‘rib
chiqiladi. Hisob siyosatini shakllantirishda qonunchilik talablari, korxona
faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlari va ichki nazorat tizimlarining ahamiyati
muhokama qilinadi. Shu bilan birga, moliyaviy hisobotning to‘g‘ri tuzilishi va
foydalanuvchilar uchun foydaliligini ta’minlashda hisob siyosatining roli tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar: hisob siyosati, moliyaviy hisobot, xalqaro moliyaviy hisobot
standartlar, qonunchilik talablari, ichki nazorat tizimlari.
Kirish.
O‘zbekiston korxonalarida hisob siyosati va moliyaviy hisobot
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik iqtisodiy faoliyatni muvaffaqiyatli yuritish uchun
muhim ahamiyatga ega. Hisob siyosati - bu korxonaning moliyaviy operatsiyalarini
ro‘yhatga olish va hisobot tayyorlash jarayonida qo‘llaniladigan asosiy tamoyillar,
usullar va me’yorlardir. U korxonaning moliyaviy holatini, daromad va xarajatlarni
qanday qilib ko‘rsatishini belgilaydi. Hisob siyosati korxonaning moliyaviy
hisobotlarini tayyorlashda muhim rol o‘ynaydi [1]. Moliyaviy hisobotlar – bu
korxonaning moliyaviy holati, natijalari va pul oqimlari haqida ma’lumot beruvchi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
241
hujjatlardir. Ular, odatda, balans hisobi, foyda va zarar hisobi, pul oqimlari hisobi
va boshqa qo‘shimcha ma’lumotlardan iborat bo‘ladi. Hisob siyosati bu
hisobotlarning qanday tayyorlanishini, qanday prinsiplar asosida amalga
oshirilishini belgilaydi.
O‘zbekistonning moliya va iqtisodiyot sohasidagi qonunchiligi hisob
siyosatini belgilovchi asosiy normativ-huquqiy hujjatlarni o‘z ichiga oladi [2].
Ushbu hujjatlar asosida har bir korxona o‘zining hisob siyosatini ishlab chiqadi. Bu
esa, nafaqat moliyaviy hisobotlarning to‘g‘ri va aniq bo‘lishini ta’minlaydi, balki
korxonaning ichki nazorat tizimini ham mustahkamlashga yordam beradi.
Hisob siyosati korxonada qanday hisob usullaridan foydalanishni, aktivlar
va passivlarni qanday baholashni, daromad va xarajatlarni qanday tasniflashni
belgilaydi. Masalan, agar korxona inventarizatsiya qilish usulini tanlasa, bu usul
moliyaviy hisobotlarda aks etadi. Boshqa tomondan, agar korxona amortizatsiya
usulini tanlasa, bu ham moliyaviy hisobotlarda o‘z aksini topadi.
Korxonalarda hisob siyosatini belgilashda e’tibor berilishi kerak bo‘lgan
yana bir muhim jihat – bu moliyaviy hisobotlarning shaffofligi va ishonchliligidir.
Hisob siyosati orqali korxonalar o‘z faoliyatini ochiq va aniq ko‘rsatish
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu esa investorlar, kreditorlar va boshqa manfaatdor
tomonlar uchun muhimdir. Ular korxonaning moliyaviy holatini to‘g‘ri baholashlari
uchun zarur ma’lumotlarga ega bo‘lishlari kerak [3]. Shuningdek, hisob siyosati va
moliyaviy hisobot o‘rtasidagi bog‘liqlik korxonalar uchun strategik rejalashtirish
jarayonida ham muhimdir. Moliyaviy hisobotlar asosida korxonalar o‘z faoliyatini
tahlil qilib, kelajakdagi rejalari va strategiyalarini ishlab chiqishlari mumkin. Hisob
siyosati ushbu jarayonda asos bo‘lib xizmat qiladi, chunki u qanday ma’lumotlar
yig‘ilishi va tahlil qilinishi kerakligini belgilaydi.
O‘zbekiston korxonalarida hisob siyosati va moliyaviy hisobot o‘rtasidagi
o‘zaro bog‘liqlikni yanada kuchaytirish uchun zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash
ham muhimdir. Elektron hisob-kitob tizimlari va dasturlar yordamida hisob
siyosatini amalga oshirish jarayoni soddalashtiriladi va avtomatlashtiriladi. Bu esa
moliyaviy hisobotlarning aniqligini oshiradi va vaqtni tejaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
242
Hisob siyosati korxonaning moliyaviy hisobotlarini tayyorlash jarayonida
muhim rol o‘ynaydi va uning sifati, shaffofligi va ishonchliligiga bevosita ta’sir
qiladi. Hisob siyosati – bu korxonaning moliyaviy operatsiyalarini ro‘yhatga olish
va hisobot tayyorlashda qo‘llaniladigan tamoyillar, usullar va me’yorlardir [4]. Bu
siyosatning to‘g‘ri belgilanishi moliyaviy hisobotlarning sifatini oshirishga yordam
beradi, bu esa investorlar, kreditorlar va boshqa manfaatdor tomonlar uchun juda
muhimdir.
Moliyaviy hisobotlarning sifati korxonaning moliyaviy holatini aniq aks
ettirishiga bog‘liq. Hisob siyosati orqali tanlangan usullar va tamoyillar moliyaviy
hisobotlarda ko‘rsatiladigan ma’lumotlarning aniqligini va to‘g‘riligini ta’minlaydi.
Agar hisob siyosati aniq va tushunarli bo‘lsa, bu moliyaviy hisobotlarning sifatini
oshiradi. Masalan, aktivlarni baholashda qo‘llaniladigan usullar yoki amortizatsiya
siyosati moliyaviy natijalarga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Shaffoflik esa moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini oshiradi. Hisob
siyosati orqali korxonalar qanday ma’lumotlarni taqdim etishlari, qaysi usullarni
qo‘llashlari va qanday tamoyillar asosida hisobot tayyorlashlarini belgilaydi. Agar
hisob siyosati shaffof bo‘lsa, investorlar va boshqa manfaatdor tomonlar
korxonaning moliyaviy holatini to‘g‘ri baholashlari mumkin. Bu esa o‘z navbatida,
korxonaning bozor qiymatini oshirishga yordam beradi.
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS) hisob siyosatining muhim
jihatlarini belgilaydi. IFRS - bu global miqyosda qabul qilingan moliyaviy
hisobotlarni tayyorlash standartlari bo‘lib, ular korxonalar uchun hisob siyosatini
ishlab chiqishda asos bo‘lib xizmat qiladi [5]. IFRSga muvofiqlik korxonalarga
xalqaro miqyosda tan olinishi va investitsiyalarni jalb qilish imkoniyatini beradi.
Hisob siyosati IFRSga muvofiq bo‘lishi uchun bir qator talablarni bajarishi
kerak. Masalan, aktivlar va passivlarni baholashda ob’ektivlik va ishonchlilikni
ta’minlash zarur. Bu talablar hisob siyosatini belgilash jarayonida e’tiborga olinishi
lozim. Agar korxona IFRSga muvofiq hisob siyosatini ishlab chiqsa, bu uning
moliyaviy hisobotlarining sifatini oshiradi va shaffofligini ta’minlaydi. Shuningdek,
xalqaro standartlarga muvofiqlik korxonalarga raqobatbardoshligini oshirishga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
243
yordam beradi. Bugungi kunda ko‘plab investorlar va kredit tashkilotlari xalqaro
standartlarga muvofiq tayyorlangan moliyaviy hisobotlarni afzal ko‘rishadi.
Shuning uchun O‘zbekiston korxonalari ham IFRSga muvofiq hisob siyosatini
ishlab chiqish orqali o‘z iqtisodiy faoliyatini yanada samarali olib borishlari
mumkin.
Moliyaviy hisobotlar har bir korxonaning moliyaviy holatini aks ettiruvchi
muhim hujjatlardir. Ular investorlar, kreditorlar, rahbarlar va boshqa manfaatdor
tomonlar uchun zaruriy ma’lumot manbai hisoblanadi. Moliyaviy hisobotlarning
to‘g‘ri tuzilishi va foydalanuvchilar uchun foydaliligini ta’minlashda hisob siyosati
muhim rol o‘ynaydi. Hisob siyosati - bu korxonaning moliyaviy operatsiyalarini
ro‘yhatga olish va hisobot tayyorlashda qo‘llaniladigan tamoyillar, usullar va
me’yorlardir [6].
Birinchidan, hisob siyosati moliyaviy hisobotlarning sifatini belgilaydi.
Korxona qaysi usullarni qo‘llashini tanlaganda, bu usullar moliyaviy
ko‘rsatkichlarga bevosita ta’sir qiladi. Masalan, aktivlarni baholashda turli usullar
mavjud: tarixiy xarajat, qayta tiklash qiymati yoki adolatli qiymat. Har bir usul
o‘ziga xos natijalar beradi, shuning uchun korxona qaysi usulni tanlasa, hisobotning
natijalari ham shunga muvofiq bo‘ladi. Agar hisob siyosati aniq va izchil bo‘lsa, bu
moliyaviy hisobotlarning aniqligini oshiradi va foydalanuvchilarga to‘g‘ri qarorlar
qabul qilish imkonini beradi.
Ikkinchidan, hisob siyosati shaffoflikni ta’minlaydi. Moliyaviy hisobotlar
foydalanuvchilar uchun tushunarli bo‘lishi kerak. Hisob siyosati orqali korxonalar
qanday ma’lumotlarni taqdim etishlari, qaysi usullarni qo‘llashlari va qanday
tamoyillar asosida hisobot tayyorlashlarini belgilaydi. Agar hisob siyosati shaffof
bo‘lsa, bu investorlar va boshqa manfaatdor tomonlarga korxonaning moliyaviy
holatini aniq baholash imkonini beradi. Bu esa o‘z navbatida, investorlarning
ishonchini oshiradi va korxonaning bozor qiymatini oshirishga yordam beradi.
Uchinchidan, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS) hisob
siyosatining muhim jihatlarini belgilaydi. IFRS – bu global miqyosda qabul qilingan
moliyaviy hisobotlarni tayyorlash standartlari bo‘lib, ular korxonalar uchun hisob
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
244
siyosatini ishlab chiqishda asos bo‘lib xizmat qiladi. IFRSga muvofiqlik
korxonalarga xalqaro miqyosda tan olinishi va investitsiyalarni jalb qilish
imkoniyatini beradi. Agar korxonalar IFRSga muvofiq hisob siyosatini ishlab
chiqsa, bu ularning moliyaviy hisobotlarining sifatini oshiradi va shaffofligini
ta’minlaydi.
To‘rtinchidan, hisob siyosati moliyaviy hisobotlarning foydaliligini oshiradi.
Foydalanuvchilar uchun moliyaviy hisobotlar nafaqat aniq raqamlarni o‘z ichiga
olishi kerak, balki bu raqamlarning qanday shakllanganini ham tushuntirishi lozim.
Hisob siyosati orqali tayyorlangan hisobotlar foydalanuvchilarga moliyaviy
natijalarni yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Masalan, agar korxona
amortizatsiya usulini tanlagan bo‘lsa, bu haqda ma’lumot berilishi kerak. Bu
foydalanuvchilarga korxonaning moliyaviy holatini chuqurroq tahlil qilish imkonini
beradi.
Beshinchidan, hisob siyosati moliya nazorati va audit jarayonida muhim
ahamiyatga ega. Moliyaviy hisobotlar audit qilinayotganda, auditorlar hisob
siyosatining to‘g‘riligini va izchilligini tekshiradilar. Agar hisob siyosati aniq va
izchil bo‘lsa, bu audit jarayonini soddalashtiradi va auditorlarga to‘g‘ri xulosalar
chiqarishga yordam beradi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, hisob siyosati va moliyaviy hisobot
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik korxonaning moliyaviy holatini aks ettirishda muhim
ahamiyatga ega. Hisob siyosati, korxonaning moliyaviy operatsiyalarini ro‘yhatga
olish va hisobot tayyorlashda qo‘llaniladigan tamoyillar va usullarni belgilaydi, bu
esa moliyaviy hisobotlarning sifatini, aniqligini va shaffofligini ta’minlaydi. To‘g‘ri
belgilangan
hisob
siyosati
orqali
tayyorlangan
moliyaviy
hisobotlar
foydalanuvchilarga aniq va ishonchli ma’lumotlarni taqdim etadi, bu esa ularga
to‘g‘ri qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Shuningdek, xalqaro moliyaviy hisobot
standartlariga muvofiqlik hisob siyosatining global miqyosda tan olinishi va
investorlar ishonchini oshirishga yordam beradi. Natijada, hisob siyosati va
moliyaviy hisobotlar o‘rtasidagi sinergiya korxonaning moliyaviy barqarorligini
ta’minlashga, shaffoflikni oshirishga va uzoq muddatli muvaffaqiyatga erishishga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
245
xizmat qiladi. Bu bog‘liqlik nafaqat korxona ichidagi boshqaruv jarayonlari uchun,
balki investorlar va boshqa manfaatdor tomonlar uchun ham muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Habibjonov, Usmonjon. "OʻZBEKISTONDA MOLIYAVIY SIYOSAT:
OʻTMISHI, BUGUNI VA KELAJAGI."
Nordic_Press
3.0003 (2024).
2.
Axtamovna, Djumayeva Guzal. "XALQARO STANDARTLARGA O ‘TISH
SHAROITIDA IJARA BILAN BO ‘G ‘LIQ OPERATSIYALARNI HISOB
SIYOSATIDA AKS ETTIRILISHI."
Scientific Journal of Actuarial Finance and
Accounting
4.11 (2024): 225-228.
3.
Gulizahro, To’rayeva, et al. "Boshqaruv hisobida hisob siyosati tashkil
etish."
Fan va Tadqiqot Samaralari
2.3 (2025): 99-101.
4.
O‘rmonov, N. T., and A. R. Ismailov. "Korporativ boshqaruv: prinsiplar,
siyosat va amaliyot."
O ‘quv qo ‘llanma.–T.: Iqtisodmoliya
254 (2019).
5.
To’rayevich, Ibragimov Aziz, and Shodiyeva AD. "O ‘ZBEKISTON
RESPUBLIKASIDA MOLIYA TIZIMI VA UNING IQTISODIYOTIDA
TUTGAN O ‘RNI."
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR
SCIENTIFIC SOLUTIONS
1.5 (2025): 64-75.
6.
Xamrayev,
Begali.
"ZAMONAVIY
IQTISODIY
ISLOHOTLAR
SHAROITIDA
DAVLAT
MOLIYAVIY
SIYOSATINI
TAKOMILLASHTIRISHNING USTUVOR YO‘NALISHLARI."
Прикладные
науки в современном мире: проблемы и решения
4.8 (2025): 67-69.
