MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
221
YEVROPA VA OSIYO MAMLAKATLARI TAJRIBASI ASOSIDA
O‘ZBEKISTONDA MASHG‘ULOTLAR MILLIY KLASSIFIKATORINI
ISHLAB CHIQISH
NARZULLAYEV SHOHRUX NURALI O‘G‘LI
Milliy malaka tizimini rivojlantirish instituti bosh mutaxassisi, PhD,
dotsent
JALILOV ABDUAG‘ZAM ABDUXAKIM O‘G‘LI
Milliy malaka tizimini rivojlantirish instituti yetakchi mutaxassisi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada Yevropa va Osiyo davlatlarining kasbiy
mashg‘ulotlarni tasniflash bo‘yicha ilg‘or tajribalari tahlil qilinadi. Shuningdek,
O‘zbekiston Respublikasida mehnat bozorining ehtiyojlari, iqtisodiy rivojlanish
strategiyasi va xalqaro standartlarga mos ravishda mashg‘ulotlar milliy
klassifikatorini ishlab chiqish zaruriyati asoslab beriladi. Mazkur tadqiqot
doirasida xorijiy modellarning afzalliklari va ularni milliy kontekstda qo‘llash
imkoniyatlari o‘rganiladi hamda O‘zbekiston sharoitida zamonaviy, tizimli va
barqaror klassifikator yaratish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar: milliy klassifikator, kasbiy mashg‘ulotlar, xalqaro tajriba,
mehnat bozori, Yevropa modeli, Osiyo tajribasi, tasniflash tizimi, iqtisodiy
ehtiyojlar, mehnat migratsiyasi
KIRISH
Bugungi globallashuv jarayonida mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy va
mehnat munosabatlari jadallik bilan rivojlanib bormoqda. Shu sababli, har bir
davlatda kasb va mashg‘ulotlarning yagona tizimda tartibga solinishi muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, Yevropa va Osiyo mamlakatlari mehnat
bozorining o‘ziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda kasbiy mashg‘ulotlarni
tasniflash va tartibga solish bo‘yicha ilg‘or klassifikatsiya tizimlarini ishlab chiqqan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
222
O‘zbekiston Respublikasida esa iqtisodiy islohotlar chuqurlashgani sari
mehnat bozori tarkibini yangicha yondashuvlar asosida tahlil qilish, mavjud
mashg‘ulotlarni to‘g‘ri tasniflash va xalqaro standartlarga mos milliy klassifikatorni
ishlab chiqish dolzarb masalaga aylanmoqda.
Ushbu kirish doirasida Yevropa Ittifoqi davlatlari va rivojlangan Osiyo
mamlakatlarining kasb va mashg‘ulotlar bo‘yicha mavjud tizimlari o‘rganiladi,
ularning afzalliklari aniqlanadi hamda milliy model yaratish uchun nazariy va
amaliy asoslar ishlab chiqiladi.
ASOSIY QISM
Yevropa mamlakatlarida mashg‘ulotlar klassifikatori mehnat bozorining real
ehtiyojlariga bog‘liq holda muntazam yangilanadi. Masalan, Germaniyada raqamli
texnologiyalar bilan bog‘liq yangi kasblar paydo bo‘lishi bilan klassifikatorga shu
sohalar kiritiladi va malaka darajalari aniq belgilanadi. O‘zbekiston uchun ham
shunga o‘xshash tizimni yaratish zarur. Bunda har bir kasbga mos kompetensiyalar,
kerakli bilim va ko‘nikmalar aniq ko‘rsatilishi lozim.
Osiyo mamlakatlarida, ayniqsa Janubiy Koreya va Singapurda,
klassifikatorlar nafaqat ta'lim tizimi bilan bog‘langan, balki ishlab chiqarish
korxonalari bilan ham integratsiyalashgan. Ular kasbiy mashg‘ulotlarni sektorlar
bo‘yicha ajratib, har bir sohaning ehtiyojiga qarab tavsif beradilar. Shu asosda
O‘zbekistonda ham klassifikatorni iqtisodiyotning strategik tarmoqlari bilan
uyg‘unlashtirish kerak bo‘ladi.
Amaliy jihatdan, O‘zbekistonda kasb-hunar maktablari, kollejlar va
texnikumlarda qo‘llanilayotgan ta’lim dasturlarini klassifikator bilan bog‘lash
mumkin. Bu orqali o‘quv dasturlari real mehnat bozori bilan uyg‘unlashadi.
Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar yordamida interaktiv onlayn klassifikator
platformasini ishlab chiqish foydali bo‘ladi. Bu platformada foydalanuvchilar o‘z
sohalariga mos mashg‘ulotlar haqida ma’lumot olishi, kerakli malaka va tajriba
talablarini ko‘rishi mumkin.
Mahalliy mehnat bozoridagi tendensiyalarni tahlil qilish, masalan, qaysi
sohalarda ishchi kuchi ko‘proq talab qilinayotganini aniqlash, klassifikatorning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
223
tuzilmasini belgilashda asosiy amaliy yo‘nalish bo‘lib xizmat qiladi. Bundan
tashqari, xorijiy tajribani o‘rganish va uni milliy xususiyatlarga mos holda
moslashtirish muhimdir.
Masalan, Germaniyada “Dual Education” tizimi orqali o‘quvchilar nazariy
bilim bilan birga ishlab chiqarishda amaliyot o‘tashadi. Bu tizim klassifikator
asosida moslashtirilgan bo‘lib, har bir kasb uchun qanday amaliy tajriba kerakligi
aniq ko‘rsatiladi.
Masalan, Janubiy Koreyada IT va robototexnika sohasida paydo bo‘layotgan
yangi mashg‘ulotlar har chorakda yangilanadigan elektron klassifikator bazasiga
kiritiladi. Shu tarzda, mamlakat mehnat bozori zamonaviy sohalarga moslab qayta
shakllanadi.
Masalan, Singapurda mashg‘ulotlar klassifikatori ta’lim va biznes
tizimi bilan integratsiyalashgan bo‘lib, kompaniyalar o‘zlariga kerakli malakalarga
ega xodimlarni aynan shu tizim orqali topishadi. Shuningdek, o‘quv dasturlari shu
asosda ishlab chiqiladi.
Masalan, O‘zbekistonda avtomatika va energetika sohalariga
ixtisoslashgan texnikumlarda har bir yo‘nalish uchun yetarli malakani ifodalovchi
klassifikatsiya mezonlari ishlab chiqilishi mumkin. Bu nafaqat o‘quv dasturlarini
optimallashtiradi, balki bitiruvchilarning ishga joylashish imkoniyatlarini oshiradi.
Masalan, respublikadagi hududiy ixtisoslashuvga qarab, Surxondaryo
viloyatida agronomiya, Andijonda yengil sanoat, Navoiyda konchilik sohalari uchun
mos klassifikator bloklari yaratilishi mumkin. Bu mahalliy ehtiyojlarga mos tizim
yaratishga xizmat qiladi.
Masalan, klassifikator tizimiga “raqamli agronom”, “elektron texnolog
mutaxassisi” kabi yangi kasblarni kiritish orqali zamonaviy bozor talablariga
moslashish mumkin. Bu orqali yoshlarga motivatsiya berish va ularni raqamli
kasblarga yo‘naltirish osonlashadi.
Masalan, onlayn platforma shaklida ishlab chiqilgan interaktiv
klassifikator orqali foydalanuvchi o‘z sohasi, yoshi, qiziqishi yoki ma’lumoti
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
224
bo‘yicha mos kasblarni topa oladi. Har bir mashg‘ulot haqida video, tavsif, kerakli
malaka va kurslar keltiriladi.
Masalan, IT Park, Yoshlar texnoparki yoki boshqa startap inkubatorlar
bilan hamkorlikda yangi mashg‘ulotlar klassifikatorining beta versiyasini tajriba
tariqasida sinab ko‘rish mumkin. Bu orqali real tahlillar asosida u
takomillashtiriladi.
Masalan, kasbiy ko‘nikmalarni baholash markazlari orqali fuqarolarni
qayta tayyorlash kurslari tashkil etilib, klassifikatorda belgilangan standartlarga mos
malakali ishchilar tayyorlanadi.
Yevropa va Osiyo mamlakatlari tajribasining O‘zbekistondagi
holat bilan taqqoslamasi
Mamlakat
/
Hududiy
tajriba
Amaliy yondashuv (xorijda)
O‘zbekistonda qo‘llash mumkin
bo‘lgan yo‘nalish / misol
Germaniya
Dual Education tizimi orqali
o‘quvchilar
haftaning
bir
qismini ish joyida, bir qismini
o‘quv markazida o‘taydi.
Kasb-hunar
maktablarida
korxonalar
bilan
shartnomali
amaliyotlarni joriy qilish. Masalan,
avtomobilsozlik texnikumida GM
Uzbekistan bilan hamkorlik.
Janubiy
Koreya
IT, robototexnika va sun’iy
intellekt sohalarida doimiy
yangilanadigan
elektron
klassifikator.
IT Park va universitetlar bilan
hamkorlikda
“raqamli
mutaxassislar”
uchun
alohida
klassifikatsiya bloklari yaratish.
Singapur
Kasb klassifikatori ta’lim va
ish
beruvchilar
bilan
bog‘langan yagona platforma.
O‘zbekiston Mehnat vazirligi va
Xalq ta’limi vazirligi tomonidan
umumiy
platforma
yaratish
(masalan, ish.uz portali asosida
integratsiya).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
225
Mamlakat
/
Hududiy
tajriba
Amaliy yondashuv (xorijda)
O‘zbekistonda qo‘llash mumkin
bo‘lgan yo‘nalish / misol
Yaponiya
Hududlar bo‘yicha kasbiy
ixtisoslashuv
–
har
bir
viloyatga mos kasblar.
Surxondaryoda agrar yo‘nalish,
Farg‘onada yog‘-moy, Navoiyda
konchilik va kimyo yo‘nalishlarida
mahalliy klassifikatsiyalar.
Finlyandiya
O‘quvchilar o‘z qiziqishlariga
mos mashg‘ulotlarni tanlaydi
va individual o‘quv yo‘nalishi
yaratiladi.
Professional yo‘naltiruvchi testlar
orqali o‘quvchilarning qiziqishiga
mos kasb tanlash imkonini beruvchi
onlayn xizmatlar yaratish.
Xitoy
Klassifikator va mehnat bozori
sun’iy
intellekt
orqali
avtomatik tahlil qilinadi.
“Smart-classifier”
platformasi
yaratish: talab eng ko‘p bo‘lgan
kasblarni tahlil qiluvchi elektron
tizim.
O‘zbekiston
(joriy holat)
An’anaviy kasb ro‘yxatlari,
aksariyati umumlashtirilgan,
zamonaviy kasblar yetarli aks
etmagan.
Yangi kasblarni tanitish, xalqaro
standartlarga mos kasbiy tasnifni
ishlab
chiqish
va
uni
qonuniylashtirish zarur.
XULOSA
Yevropa va Osiyo mamlakatlarining kasbiy mashg‘ulotlarni tasniflash
borasidagi tajribalari shuni ko‘rsatadiki, samarali klassifikator tizimi mamlakatning
iqtisodiy barqarorligi va mehnat bozorining raqobatbardoshligida muhim o‘rin
tutadi. O‘zbekiston sharoitida ham bu yo‘nalishda tizimli, bosqichma-bosqich va
ilmiy yondashuv asosida ish olib borilishi zarur.
Milliy klassifikatorni ishlab chiqishda xorijiy modellarning eng yaxshi
jihatlarini milliy kontekstga moslashtirish, zamonaviy texnologiyalarni jalb qilish va
sektorlararo hamkorlikni yo‘lga qo‘yish asosiy tamoyil bo‘lishi lozim. Bu esa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
226
nafaqat mehnat bozori ehtiyojlariga javob beradi, balki o‘quvchilar va yoshlarning
aniq va maqsadli kasb tanlashi uchun ham qulay muhit yaratadi.
Shuningdek, klassifikator tizimini interaktiv, raqamli va doimiy
yangilanib boradigan shaklda tashkil etish orqali zamonaviy kasblarni targ‘ib qilish,
yoshlar bandligini ta'minlash va malakali kadrlar tayyorlashga xizmat qiluvchi
innovatsion platforma yaratilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi. Kasb
va malakalar milliy tizimini joriy etish bo‘yicha uslubiy qo‘llanma. – Toshkent,
2021.
3.
Madrahimov N.M. Zamonaviy kasb-hunar ta’limi: muammo va yechimlar. –
Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
4.
Rasulov B., Tursunova S. Ta’lim tizimida kompetensiyaviy yondashuv. –
Toshkent: O‘zbekiston pedagogika nashriyoti, 2020.
5.
Hasanov S.H. Kasb va mashg‘ulotlar tasnifi: nazariya va amaliyot. –
Toshkent: Mehnat, 2022.
