MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
87
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
OLTIARIQ SANOAT VA TEXNOLOGIYALAR TEXNIKUMI
Muqobil energiya manbalari taraqqiyotimiz garovidir.
Mavzusidagi ilmiy-maqola.
Fargʻona – 2025
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
88
MUQOBIL ENERGIYA MANBALARI TARAQQIYOTIMIZ
GAROVIDIR
Mirzajalilov Islomjon Ismoiljon o’g’li, Olimjonova Xilola
Oltiariq Sanoat va texnologiyalar texnikumi (Fargʻona viloyati, Oltiariq
tumani)
Annotatsiya: Ushbu maqolada muqobil energiya manbalarini yutuq va
kamchilik tomonlari, hozirda ularni qo’llanilishi hamda kelajakdagi davlatni
rivojlanishi uchun qo’shadigan hissasi bayon etiladi .
Kalit soʻzlar: Muqobil energiya, energetik zahira, potensial energiya, kinetik
energiya, qayta tiklanuvchi manba.
Yurtimizda elektr energiyasiga bo’lgan ehtiyoj har doimgidan ham yuqoriligi
yaqqol namoyon bo’lmoqda. Elektr energiyasiga bo’lgan talabni aksariyat qismi
an`anaviy elektr stansiyalarga to’gri kelmoqda. Mazkur elektr obyektlar elektr
energiyani ishlab chiqarish uchun bevosita yoqilg’i manbasini yoqish hisobiga oladi.
Bu esa nafaqat mamlakatimiz uchun zarar balki, qo’shni mintaqalarga ham o’z
ta`sirini o’tkazadi. Shuning uchun qayta tiklanadigan energiya zahiralariga e`tiborni
kuchaytirish zarur. Chunki, bu turdagi energetik zahira bir tomondan qayta tiklanish
xususiyati bo’lsa ikkinchi tomondan atrof muhitni chiqindi chiqarmaydi. Mana shu
e`tibordan muqobil energiya zahiralaridan foydalanish muhimdir.
Energiya
harakat
,
faoliyat
)
—
har
qanday
, xususan,
yoki jismlar tizimini tashkil etuvchi zarralar
harakatining hamda bu zarralarning oʻzaro va boshqa zarralar bilan taʼsirlarining
da energiya xuddi ish kabi
da;
va elementar zarralar fizikasida esa elektronvolt on
oʻlchanadi. Energiya yoʻqdan bor boʻlmaydi va mavjud energiya yoʻqolmaydi, faqat
u bir turdan ikkinchi turga oʻtadi qarang
(Energiyaning saqlanish va aylanish
. Fizika materiya oʻzaro bogʻlangan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
89
Materiyaning harakatlariga mos holda energiya shartli ravishda mexanik,
elektromagnit, kimyoviy va boshqalar turlarga ajratib tekshiriladi. Masalan,
hamda elektronlarning bir-biri
bilan oʻzaro taʼsirlari natijasida vujudga kelgan energiyalar
yigʻindisiga teng.
So'nggi bir necha yil ichida odamlarning global iqlimga ta'siri haqida
jamoatchilik xabardorligi oshdi. Inson faoliyati natijasida chiqadigan issiqxona
chiqindilarining qariyb yarmi karbonat angidrid (COXNUMX) hisoblanadi.
2
).
Ushbu masala bo'yicha milliy va xalqaro miqyosda ko'plab tadqiqotlar olib borildi
va olib borilmoqda. Chunki kommunal operatsiyalar CO ni chiqarishga katta hissa
qo'shadi
2
atmosferaga, CO ni nazorat qilish uchun har qanday qoidalar
relizlar
energiya ishlab chiqarish sanoatiga jiddiy ta'sir ko'rsatish potentsialiga ega.
Birlashgan
Millatlar
Tashkilotining
Iqlim
o'zgarishi
bo'yicha
doiraviy
konventsiyasi, AQShning Iqlim o'zgarishi bo'yicha harakat rejasi va 1992 yildagi
Energetika siyosati to'g'risidagi qonun energetika sanoati uchun kelajakdagi
qonunchilikka qanday munosabatda bo'lishi mumkinligini tushunish uchun kuchli
harakatlantiruvchi kuchlarni yaratdi.
Hozirgi vaqtda olib borilayotgan tadqiqot yo'nalishlarining ba'zi misollari:
emissiyalarni modellashtirish, iqlim o'zgarishi oqibatlarini aniqlash, iqlim
o'zgarishini boshqarish rejalari bilan bog'liq xarajatlarni aniqlash, issiqxona gazlari
chiqindilarini kamaytirish orqali odamlar qanday foyda olishlari va iqlim
o'zgarishini bashorat qilish. .
Iqlim o'zgarishidan tashvishlanishning asosiy sababi ekologik tizimlarga
mumkin bo'lgan salbiy ta'sirlardir. Boshqarilmaydigan tizimlar eng sezgir va global
miqyosda sezilarli ta'sir ko'rsatish ehtimoli eng yuqori ekanligiga ishoniladi.
“Issiqlik elektr stansiyalari” aksiyadorlik jamiyati O‘zbekiston
Respublikasidagi elektr va issiqlik energiyasining eng yirik ishlab chiqaruvchisi
va yetkazib beruvchisi hisoblanadi hamda iqtisodiyot tarmoqlari va aholi ning
elektr energiyasiga bo‘lgan ehtiyojini to‘liq ta’minlab kelmoqda. Bugungi kunda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
90
O‘zbekistonda ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining 85 foizidan ortig‘i
“Issiqlik elektr stansiyalari” hissasiga to‘g‘ri kelmoqda.
Tabiatni muhofaza etish faoliyati iqtisodiyotni boshqarishda muhim o‘rin
egallaydi hamda korxonalar ishlab-chiqarish, iqtisodiy mexanizmining ajralmas
tarkibiy qismi sifatida namoyon bo‘ladi. Ekologik nazorat tizimini tashkil etish
har bir sanoat korxonasi oldida hal qilinishi lozim bo‘lgan eng muhim masalalar
qatoriga kiradi.
“Issiqlik elektr stansiyalari” aksiyadorlik jamiyatining tabiatni muhofaza
etish faoliyati o‘z korxonalarining atrof-muhitga salbiy ta’sirini kamaytirish va
oldini olish, issiqxona gazlarini chiqarishni qisqartirishga qaratilgan.
1-rasm. Yoqilg’i yonishidan hosil bo’layotgan zaharli moddalar.
Soha mutaxassislarning fikriga ko’ra, qayta tiklanmaydigan energiya
manbalarining elektr energiya ishlab chiqarish ulushini qisqartirib,yashil energiya
hisoblangan qayta tiklanadigan manbalar hissasini
oshishi
zarur deb
takidlamoqdalar. Mazkur yo’nalishni qo’llab quvvatlagan holda yurtimizda bir
qancha islohotlar amalga oshmoqda. Prezidentimizning davlat korxonalarining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
91
elektr energiyasiga bo‘lgan ehtiyojlarining 30 foizini muqobil energiya
manbalaridan qoplash to‘risidagi qarori e’lon qilindi va 2030-yilga borib mamlakat
ehtiyojlari uchun kerak bo‘lgan elektr energiyasining 25 foizini muqobil energiya
manbalari hisobidan qoplash masalasi ilgari surildi.
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti ham binolari ustiga
qiymati 15 milliard so‘mlik Quyosh panellarini tezlik bilan o‘rnatishni
rejalashtirgan. Bu albatta, SamDU da muqobil energiya manbalaridan foydalanish
bo‘yicha qo‘yilgan dadil qadamdir.
2-rasm. Quyosh panellarining elektr energiya ishlab chiqarish jarayoni.
Bizning nazarimizda, ushbu sohadagi muammoga katta e’tibor
qaratilayotganligi o‘ta jiddiy, zarur va quvonarli hol. Shu o‘rinda ayrim taklif va
mulohazalarimni bildirmoqchiman:
Yaqin
istiqbolda
quyosh
panellarini
binolar
tomi
ustiga
o‘rnatish haqiqatdan ham dolzarb masala. Buning yechimi sifatida xorijdan quyosh
panellari sotib olinib mamlakatimizda yig‘ilsa, xarajatlarning biroz kamayishiga olib
keladi.
Uzoq istiqbolda quyosh panellarini o‘zimizda ishlab chiqarish kun
tartibiga qo‘yilishi kerak. Hozirgi kunda quyosh panellarini ishlab chiqarish
texnologiyalarining top-10 taligiga kiruvchi texnologiyalar bilan tanishib,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
92
mamlakatimiz uchun eng qulay bo‘lganini tanlab, shu sohada ilmiy-tadqiqot hamda
konstruktorlik izlanishlarini zudlik bilan boshlash lozim.
Monokristallik kremniy asosidagi quyosh panellari eng ko‘p tarqalgan
bo‘lishiga qaramay, ularda tannarxning qimmatligi, elementlarning mo‘rtligi,
temperaturaga chidamsizligi kabi kamchiliklar ham bor. Hozirgi paytda bu
kamchiliklardan holi bo‘lgan Top‐10 talik texnologiyalarga kiradigan bir qancha
yangi texnologiyalar mavjud. Masalan, kremniy asosidagi geteroo‘tishli quyosh
panellarini ishlab chiqarish mumkin. Biroq bu sohada respublikamizdagi biror bir
ilmiy tekishirish instituti yoki oliy o‘quv yurtlarida ilmiy tadqiqot hamda
konstruktorlik ishlari olib borilmaydi.
Nafaqat mamlakatimizda balki, butun dunyoda yana bir dolzarb muammo,
elektr va issiqlik energiyasini tejash masalasi bo‘lib, bu sohada ham qilinishi kerak
bo‘lgan ishlar mavjud. Yoritishga mo‘ljallangan elektr energiyasini tejaydigan va
o‘zimizda ishlab chiqariladigan yoritgichlar bilan almashtirish juda muhim. Aqlli
uylar texnologiyalarini qo‘llash, shu bilan birga, arxitektorlar diqqatini qishloq
sharoitida yashayotgan aholi uchun energiya tejaydigan uylarni loyihalash va ularni
mahalliy xomashyolar hisobidan qurish texnologiyalarini yaratishga alohida e’tibor
qaratilsa ayni muddao bo‘lar edi.
Agar
yuqoridagi
texnologiyalarni
o‘zlashtirishga
va
almashtirishga
kirishilsa,
bu
sohada
katta
yutuqlarga
erishishimiz
hamda mamlakatimizda ko‘p miqdordagi elektr energiyasini tejash imkoniyati
paydo bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.https://cyberleninka.ru/article/n/mamlakatimizda-muqobil-energiya-
manbalaridan-foydalanishning-xozirgi-kundagi-o-rni-va-istiqbollari
2. PQ319 O'zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoqilg'i-energiya resurslaridan
foydalanish sohasida davlat nazorati samaradorligini oshirish chora-tadbirlari
3. Internet manbalari
4. https://lex.uz/uz/docs/-6884060?query=elektr%20energiya
