MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
81
O‘ZBEKISTON ARXIVLARINI RAQAMLASHTIRISH
MUAMMOLARI
Ramazonov Hikmatulla Rustam oʻgʻli
ANNOTATSIYA:
Ushbu
maqolada
O‘zbekiston
arxivlarida
raqamlashtirish jarayonining holati, unga oid me’yoriy-huquqiy hujjatlar, texnik va
tashkiliy muammolar, hamda kadrlar va infratuzilmaviy cheklovlar tahlil qilingan.
Bundan tashqari, yechim sifatida ilg‘or xorijiy tajribalar, davlat-xususiy sheriklik
va yuqori malakali mutaxassislar tayyorlash zarurati asoslab berilgan. Maqola
raqamli arxivshunoslik sohasida tadqiqot olib borayotgan mutaxassislar uchun
amaliy va nazariy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar: arxiv, raqamlashtirish, OCR texnologiyalar, vizualizatsiya,
kadrlar, raqamli tizimlar, innovatsion texnologiyalar, axborot xavfsizligi, blokcheyn
texnologiyalar
Kirish.
Bu sohadagi yondashuvlar faqat texnologik emas, balki siyosiy,
madaniy va ilmiy omillar bilan ham bog‘liq. Chunki har bir hujjat – bu tarixiy
xotiraning bir bo‘lagi bo‘lib, uni saqlab qolish va keng jamoatchilikka taqdim etish
raqamlashtirish orqali imkoniyat kasb etadi.
Soʻnggi yillarda Oʻzbekiston Respublikasida arxiv materiallarini
raqamlashtirish ishlari davlat siyosatining muhim yoʻnalishiga aylandi. Misol
tariqasida Prezidentimizning 2018-yildagi Oliy Majlisga murojaatnomasidagi
quyidagi fikrlariga nazar solsak “Iqtisodiyotning barcha sohalarini raqamli
texnologiyalar asosida yangilashni nazarda tutadigan Raqamli iqtisodiyot milliy
konsepsiyasini ishlab chiqishimiz kerak. Shu asosda “Raqamli O‘zbekiston-2030”
dasturini hayotga tatbiq etishimiz zarur“
1
Zamonaviy texnologiyalar taraqqiyoti,
hujjatlarning saqlanishini taʼminlash, ulardan foydalanishni yengillashtirish va
ularni
xalqaro
axborot
tizimlariga
integratsiyalash
kabi
ehtiyojlar
raqamlashtirishning dolzarbligini oshirmoqda. Shu bilan birga, ushbu jarayonda
1
https://president.uz/oz/lists/view/2228
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
82
qator muammolar, texnik, tashkiliy, huquqiy va ilmiy-metodik to‘siqlar mavjud.
Ushbu maqolada raqamlashtirishga oid me’yoriy-huquqiy asoslar va yuzaga kelgan
muammolar tahlil qilinadi.
Ho’sh, raqamlashtirish nima va u nimaga kerak? Raqamlashtirishning asosiy
afzalliklaridan biri bu – saqlash xavfsizligi. Fizik eskirish, yong‘in yoki namlik kabi
xavf-xatarlardan himoyalangan raqamli hujjatlar uzoq muddat saqlanishi mumkin.
Bundan tashqari, raqamli arxivlar orqali hujjatlar soniyalar ichida topiladi, ulardan
bir vaqtning o‘zida bir nechta foydalanuvchi foydalanishi mumkin. Bu esa vaqt va
mehnat sarfini kamaytiradi. Shu bilan birga, raqamli tizimlar ochiqlik va shaffoflikni
ta’minlab,
davlat
boshqaruvida
ham,
ilmiy
faoliyatda
ham
samaradorlikni oshiradi. Shu sababli bu jarayon o’ta murakkab va mashaqqatlidir.
Elektron arxiv – bu hujjatlar, fayllar va boshqa turdagi ma’lumotlarni
raqamli shaklda saqlash, boshqarish va ulardan samarali foydalanish imkonini
beruvchi maxsus tizimdir. “Elektron arxivlar – bu zamonaviy texnologiyalar asosida
tashkil etilgan, hujjatlarni raqamli shaklda saqlash, boshqarish va ulardan
foydalanishni ta'minlovchi tizimlardir”
2
Unda kalit so‘zlar, metama’lumotlar va
turli tasniflash tizimlari orqali foydalanuvchilar o‘zlariga kerakli hujjatlarni qisqa
vaqt ichida topishlari mumkin. "Elektron arxiv tizimlaridagi ilg‘or qidiruv
funksiyalari foydalanuvchilarga metama’lumotlarni indekslash, kalit so‘zlar
bo‘yicha qidirish va tasniflash tizimlari orqali hujjatlarni samarali topish imkonini
beradi"
3
.
Oʻzbekistonda arxiv hujjatlarini raqamlashtirish bevosita Covid 19 virusi
bilan bog‘liqdir. Ya’ni pandemiya davrida davlat idoralari, ilmiy muassasalar va
kutubxonalar masofadan ishlash rejimiga o‘tdi, bu esa arxiv ma’lumotlarining
raqamli formatda mavjud bo‘lishini dolzarb muammoga aylantirdi. Natijada, arxiv
hujjatlaridan onlayn foydalanish ehtiyoji oshdi, bu esa raqamlashtirishni
tezlashtirish zaruriyatini tug‘dirdi. Ilmiy tadqiqotchilar, talabalar va jurnalistlar
2
Nazarov A.Yo., Buriyeva X.A., Abbasov B.B. Arxiv ishi nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Innovatsion rivojlanish
nashriyoti-matbaa uyi, 2023. – B. 45.
3
Duranti L., Rogers C. Trusting Records: Legal, Historical, and Diplomatic Perspectives. – Kluwer Academic
Publishers, 2012. – P. 75.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
83
arxivlarga bevosita bora olmagani sababli elektron resurslarga bo‘lgan talab
ko‘paydi. Bu holat O‘zbekiston Milliy arxivi, shahar va viloyat arxivlarini
skanerlangan hujjatlarni yaratishga va ularga onlayn kirishni ta’minlashga undadi.
Bu bo‘yicha bir nechta normativ-huquqiy hujjatlar ham qabul qilindi. Ular orasida
O‘zbekiston Respublikasi prezinetining <O‘zbekiston Respublikasida arxiv ishi va
ish yuritishni takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida>gi farmoni (2019-yil)
Prezidentning 2020-yil 24-iyundagi PQ–4750-sonli qarori
²
, hamda Vazirlar
Mahkamasining 2021-yil 87-son qarori
³
muhim o‘rin tutadi. Bu hujjatlar
raqamlashtirish maqsadi, tartibi va texnik talablari bo‘yicha asosiy yo‘riqnomani
beradi. Ammo ular amaliyotda to‘liq va izchil bajarilmasligi, hujjatlarning real
ahvoli bilan zid kelishi muammolarni yuzaga keltirmoqda. Ko‘plab arxivlarda
mavjud bo‘lgan hujjatlar sifatsiz, shikastlangan yoki o‘chgan holatda bo‘lib
skanerlash texnologiyalarimiz muvaffaqiyatsizlikka uchramoqda. Bundan tashqari
mutaxassislar va malaka masalasi, ya’ni axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini
yaxshi biladigan mutaxassislar raqamlashtirish sifatiga sezilarli ta’sir qiladi. Misol
uchun Arxiv hujjatlari va yig‘majildlar ro‘yxatlarini raqamlashtirish va
indeksatsiyalashning alohida xususiyatlari shundaki bir nechta adadda chop
etiladigan kitoblardan farqli ravishda arxiv hujjatlarining deyarli har biri noyobdir.
Raqamlashtirishda eng katta mas’uliyat operatorda bo‘ladi, u hujjatning alohida
holatini ko‘rishi kerak (eskirganlik,zararlanganlik, matnning tikilgan qismiga o‘tib
ketganligi, tikilish xususiyatlari va boshqalar) va uskunani tezkor sozlash yoki
hujjatni restavratsiyaga berish kerak. Ko‘pincha raqamlashtiriladigan arxiv
fondlarida aralash yig‘majildlar uchraydi. Bu qalin muqovali standart yig‘majild
bo‘lsada uning ichida A0 formatgacha hujjatlar uchraydi.Bunday yig‘majildlarni
ajratish mumkin emas. Ijrochi bunda planetar turdagi keng formatli skanerlardan
foydalanishni bilishi kerak. Yuqorida sanab o‘tilgan holatlarda malakali
xodimlarning o‘rni muhim ahamiyatga ega. Yevropa davlatlarida arxivshunoslik
bilan raqamli texnologiyalarni birlashtirish bo‘yicha alohida magistratura dasturlari
mavjud bo‘lsa, O‘zbekistonda bu yo‘nalish endigina shakllanmoqda. Shu sababli
malakali
kadrlar
yetishmovchiligi
dolzarb
muammoga
aylanmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
84
Raqamlashtirish texnik ish bo‘lishiga qaramay, uni bajaruvchi xodimlar ko‘pincha
bu soha bo‘yicha yetarli bilimga ega emas. Axborot texnologiyalarini biladigan
mutaxassislar arxivlarga jalb qilinmagan. Oliy ta’limda bu soha bo‘yicha alohida
yo‘nalishlar yetarli emas. Natijada, jarayon sifatsiz yoki sust amalga oshirilmoqda.
Davlat budjeti hisobidan raqamlashtirishni moliyalashtirish yetarli emas.
Arxivlarning internet tezligi past, bulutli texnologiyalar joriy qilinmagan. Bundan
tashqari, ilg‘or dasturiy ta’minot va texnik yordam tizimlari yo‘q. Bundan tashqari,
raqamlashtirish jarayonini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash uchun donor tashkilotlar
bilan hamkorlikdagi grant dasturlari yo‘lga qo‘yilishi, raqamli infratuzilmani
markazlashtirish orqali viloyat arxivlariga yordam ko‘rsatilishi zarur. Yuqorida
sanab otilgan muammolar oz yechimini topishi uchun O‘zbekiston Respublikasining
“Arxiv ishi to‘g‘risida”gi Qonuni
7-bandida quyidagilar belgilab qo‘yilgan:
arxiv ishi va ish yuritish faoliyatiga zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini jadallik bilan joriy etish, O‘zbekiston Respublikasi Milliy arxiv
fondi hujjatlarini bosqichma-bosqich raqamlashtirish va sug‘urta nusxalarini
yaratish;
arxiv hujjatlarini maxfiylikdan chiqarish ishlarini faollashtirish orqali arxiv
axborotlaridan foydalanuvchilar sonini kengaytirish;
arxiv xizmatlarini bosqichma-bosqich Davlat xizmatlari markazlari hamda
Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali ko‘rsatilishini tashkil etish;
arxivlarning
moddiy-texnika
bazasini
mustahkamlash
hamda
infratuzilmasini yanada modernizatsiya qilish, arxiv hujjatlarini jamlash, davlat
hisobiga olish, saqlash va ulardan foydalanishning zamonaviy usullarini joriy etish;
arxiv ishi va ish yuritish sohasidagi xodimlarini tanlash, tayyorlash, qayta
tayyorlash va malakasini oshirishning ilg‘or va shaffof tashkiliy-huquqiy
mexanizmlarini tatbiq etish yo‘li bilan kadrlar siyosatini shakllantirishning
zamonaviy tamoyillarini joriy qilish;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
85
soha xodimlarini moddiy rag‘batlantirishni yaxshilash uchun qulay shart-
sharoitlar yaratish;
4
Yuqorida sanab o‘tilgan muammolarga yechim sifatida uzoq muddatli
strategiya ishlab chiqish, oliy ta’limda maxsus yo‘nalishlar ochish, davlat-xususiy
sheriklik asosida zamonaviy texnologiyalar joriy etish ya’ni kuchli OCR
texnologiyalari, vizualizatsiya (ma’lumotlarni ko‘rsatish va tahlil qilish uchun qulay
interfeys) va sun’iy intelektdan foydalanish, kadrlar malakasini oshirish hamda
axborot xavfsizligini taʼminlash orqali muammolarni kamaytirish mumkin. Bundan
tashqari arxiv hujjatlarini raqamlashtirish jarayonini jadallashtirish uchun tegishli
idora va tashkilotlar o‘z faoliyatiga doir hujjatlarni raqamlashtirib borishi ustuvor
ahamiyatga ega bo‘ladi. Bundan tashqari, ma‘lumotlar saqlanishini mustahkam
himoya qilish uchun blokcheyn texnologiyasini qo‘llash zarur. Blokcheyn – ma’lum
qoidalar asosida tuzilgan ma’lumotni o‘z ichiga olgan bloklarning doimiy ketma-ket
zanjiridir. Ushbu texnologiya asosida har bir elektron hujjatning yaratilgan vaqti,
muallifi, mazmuni va topshirilganligi haqida izchil va o‘zgarmas yozuv
shakllantiriladi. Blokcheyn ma’lumotlarni markazlashtirmasdan saqlaydi, shu
sababli xakerlik hujumlariga chidamli bo‘ladi. Hujjatlar bir marta blokcheynga
yozilsa, u o‘chirib yoki o‘zgartirib bo‘lmaydi. Raqamli hujjatlarni blokcheynga
joylashtirish orqali ularni yaroqliligini va asl nusxa ekanligini tekshirish
osonlashadi
5
. Ayni vaqtda Estoniya davlatida davlat xizmatlari, sog‘liqni saqlash
hujjatlari va fuqarolik ma’lumotlari blokcheyn asosida boshqariladi. Gruziyada esa
kadastr va yer reyestri hujjatlari blokcheynga o‘tkazilgan.
Xulosa. Raqamli texnologiyalar asrida arxiv hujjatlarini raqamlashtirish —
O‘zbekiston arxiv sohasining taraqqiyoti uchun muqarrar bosqichdir. Kelgusida bu
jarayonni tizimli yo‘lga qo‘yish uchun qonunchilikni takomillashtirish, texnik
infratuzilmani rivojlantirish, yuqori malakali mutaxassislar tayyorlash, xususan,
arxivshunoslik va axborot texnologiyalari yo‘nalishida zamonaviy ta’lim
dasturlarini joriy etish zarur. Davlat-xususiy sheriklik asosida ilg‘or texnologiyalar,
4
O‘zbekiston Respublikasida arxiv ishi va ish yuritishni takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida
http://lex.uz//docs/-4523373
5
https://trends.rbc.ru/trends/industry/5f05c0a79a7947aac5c7577a
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
86
shu jumladan, OCR, vizualizatsiya va blokcheyn asosidagi yechimlarni qo‘llash
orqali raqamlashtirish samaradorligini oshirish mumkin. Shuningdek, arxivlar
orasida yagona markazlashgan raqamli platforma tashkil etilishi, bulutli
texnologiyalar, axborot xavfsizligi protokollari va xalqaro standartlarga mos
dasturiy ta'minot bilan ta'minlanishi — bu sohaning barqaror rivojlanishini
ta'minlaydi. Raqamli arxiv tizimining mukammallashuvi esa O‘zbekistonning
raqamli iqtisodiyot va elektron hukumat sari harakatida asosiy poydevorlardan biri
bo‘lib xizmat qiladi.
Raqamlashtirish O‘zbekiston arxiv sohasida muqarrar bosqichdir. Bu
boradagi ishlar tizimli bo‘lishi, me’yoriy huquqiy asoslar bilan bir qatorda amaliy
muammolarni bartaraf etuvchi mexanizmlar bilan boyitilishi lozim. Shundagina
O‘zbekiston zamonaviy raqamli arxiv tizimiga ega bo‘lishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. O‘zbekiston Respublikasida arxiv ishi va ish yuritishni takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida http://lex.uz//docs/-4523373
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-iyundagi PQ–4750-sonli
qarori
²
– “Arxiv ishi tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
3. Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 20-fevraldagi 87-son qarori
³
– “O‘zbekiston
Respublikasi Milliy arxiv fondi hujjatlarini raqamlashtirish tartibi to‘g‘risida”.
4. UNESCO Memory of the World
⁴
Programme. Digital preservation guidelines.
2017.
5. International Council on Archives (ICA). Principles and Functional Requirements
for
Records
in
Electronic
Office
Environments
(2008).
6. A.M. Ergashev. Arxiv hujjatlarini raqamlashtirish: holat va istiqbollar. –
Tashkent:
2023.
7. Nazarov A.Yo., Buriyeva X.A., Abbasov B.B. Arxiv ishi nazariyasi va amaliyoti.
– Toshkent: Innovatsion rivojlanish nashriyoti-matbaa uyi, 2023. – B. 45.
