MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
63
O‘RTA OSIYODAGI MILLIY-HUDUDIY BO‘LINISH VA UNING
OQIBATLARI
IIV Namangan akademik litseyi
Tarix fani o’qituvchisi
Abdullayev Shuhratjon Hamidullayevich
Annotatsiya: Ilmiy maqolada Sovet Ittifoqi tomonidan 1924–1936 yillarda
O‘rta Osiyoda amalga oshirilgan milliy-hududiy chegaralash siyosatining tarixiy
sabablari, amalga oshirish mexanizmlari hamda u olib kelgan siyosiy, ijtimoiy va
madaniy oqibatlar tahlil qilinadi. Maqolada millatlararo munosabatlar, chegaraviy
nizolar, sun’iy ravishda ajratilgan xalqlar taqdiri, ayniqsa, o‘zbek xalqi misolida
milliy birlikka yetkazilgan zarba haqida so‘z yuritiladi. Bo‘linish siyosatining
hozirgi kunda ham davom etayotgan murakkab merosi ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: O‘rta Osiyo, milliy-hududiy bo‘linish, Sovet Ittifoqi, chegara
nizolari, millatlararo siyosat, mustamlakachilik, O‘zbekiston, sun’iy chegaralar,
etnik bo‘linish.
1924–1936-yillarda Sovet Ittifoqi rahbariyati tomonidan O‘rta Osiyoda
amalga
oshirilgan
milliy-hududiy
bo‘linish
(ruscha:
национально-
территориальное размежевание) siyosati mintaqaning tarixiy, ijtimoiy, etnik va
siyosiy tuzilmasini tubdan o‘zgartirdi. Bu siyosatning asosiy sabablari bir nechta
yo‘nalishda tushuntiriladi: ideologik, geosiyosiy, etnik, boshqaruv va strategik
sabablar. XX asr boshlarida O‘rta Osiyo chor Rossiyasi mustamlakasidan Sovetlar
qo‘liga o‘tdi. 1920–1930-yillarda Sovet Ittifoqi mintaqada yangi siyosiy-hududiy
tuzum yaratishga kirishdi. Bu “milliy-hududiy chegaralash” deb atalgan jarayon
orqali tarixan aralash yashab kelgan xalqlar sun’iy ravishda alohida respublikalarga
ajratildi. Bu bo‘linish nafaqat siyosiy maqsadlarni ko‘zlagan, balki milliy ongning
shakllanishi va taraqqiy etishiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatgan. 1924-yil 14-oktabrda
SSSR rahbariyati tomonidan qabul qilingan qarorga binoan, Turkiston ASSR,
Buxoro Xalq Sovet Respublikasi va Xorazm Xalq Sovet Respublikasi hududlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
64
milliy belgilar asosida bo‘linib, O‘zbekiston, Turkmaniston, Qozog‘iston,
Qirg‘iziston va Tojikiston SSRlari tashkil etildi. Milliy hududiy bo’linishning asosiy
sabablari va oqibatlari:
1. Sovetlar ideologiyasiga mos "millatlar siyosati"ni amalga oshirish
a) “Millatlar do‘stligi” g‘oyasi
Sovet Ittifoqi o‘zini "mustamlakalarni ozod qiluvchi", xalqlarga teng
huquqlar beruvchi davlat sifatida ko‘rsatmoqchi edi. Shu sababli, har bir "millat"ga
o‘z "davlatchiligi" berilishi, ya’ni respublika shaklida tan olinishi kerak edi. Ammo
bu respublikalarga berilgan "mustaqillik" nomigina edi – ular real hokimiyatdan
mahrum bo‘lgan, markazdan (Moskva) boshqarilardi.
b) Millatlarni aniqlash siyosati
Stalin boshchiligidagi kommunistlar millatlarni tasniflab, har biriga o‘z
chegaralarini belgilab berishga harakat qildilar. Bu esa millatlarning sun’iy ravishda
rasmiy chegaralar bilan ajratilishiga sabab bo‘ldi.
2. Mustamlakachilik siyosatini yangi shaklda davom ettirish
Rossiya imperiyasi davrida mintaqa to‘liq markazdan boshqarilgan bo‘lsa,
Sovet davrida bu siyosat “millatlar huquqlarini tan olish” orqali yashirin olib borildi.
Milliy respublikalar shakllantirildi, ammo ularning iqtisodiy, siyosiy va madaniy
mustaqilligi cheklangan edi. Bo‘linish orqali xalqlar birligini buzish asosiy
maqsadlardan biri edi. Bu “bo‘lib tashla va hukmronlik qil” printsipining ifodasidir.
3. Panislomizm va Panturkizm g‘oyalariga qarshi kurash
1917–1920 yillardagi Turkiston muxtoriyati, Buxoro va Xorazm
respublikalarida shakllangan milliy uyg‘onish harakati Sovet markazida xavotir
uyg‘otgan edi. Ayniqsa, Usmon Nosir, Munavvarqori, Cho‘lpon, Fitrat, Sultonali
Mashxadiy, Turon jamiyati kabi ma’rifatparvarlar yagona turkiy-millat birligi,
islomiy qadriyatlarni tiklash tarafdori bo‘lishgan. Shu bois, Sovetlar Turkistonni
bo‘lib tashlash orqali panislomistik va panturkistik harakatlar ildizini quritmoqchi
bo‘ldi.
4. Mintaqani boshqarishni soddalashtirish va markazlashtirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
65
Avvalgi Turkiston general-gubernatorligi va Buxoro hamda Xorazm
xonliklarining hududlari juda keng edi va ular mustaqil harakat qilish imkoniyatiga
ega bo‘lishi mumkin edi. Shu sababli, hududiy jihatdan kichik, bir-biriga qaram,
iqtisodiy jihatdan markazga bog‘liq davlatlar yaratildi. Bu orqali SSSR markazi bu
kichik respublikalarning harakatlarini nazorat ostida ushlab turdi.
5. Etnik aralash hududlarda sun’iy "millat"lar yaratish va chegaralar
belgilash
O‘rta Osiyo xalqlari, xususan o‘zbek, tojik, qirg‘iz, turkman, qozoqlar asrlar
davomida bir-biriga aralash yashab kelgan, ko‘p hollarda o‘zaro yaqin madaniy va
til xususiyatlariga ega edi. Sovetlar bu birlikni yo‘q qilish uchun ba’zan xalq
irodasiga zid ravishda: Buxoro va Samarqand kabi tojiklar ko‘pchilik bo‘lgan
hududlarni O‘zbekistonga; Xo‘jand (Leninobod) kabi o‘zbeklar yashaydigan
hududlarni Tojikistonga qo‘shib yubordi; Farg‘ona vodiysi etnik jihatdan "aralash
zona" sifatida bo‘linib ketdi (masalan, Andijon-Qirg‘iziston chegarasi).
6. Geosiyosiy maqsadlar va uzoq muddatli strategik hisob-kitoblar
SSSR uchun O‘rta Osiyo – Hindiston, Eron, Afg‘oniston va Xitoyga yaqin
bo‘lgan chegaradosh mintaqa sifatida muhim edi. Shu bois mintaqada milliy
uyg‘onish xavfini oldini olish uchun xalqlar tarqoq holatga keltirildi. Ular o‘zaro
raqobatga undaldi, bu esa Sovet markazi uchun har doim "aralashish uchun sabab"
bo‘lib xizmat qildi.
Xulosa
Milliy-hududiy bo‘linish Sovetlar tomonidan olib borilgan chuqur o‘ylangan
siyosiy loyiha bo‘lib, u bir qarashda millatlarni tan olishni ko‘zlasa-da, amalda ular
ustidan hukmronlikni mustahkamlash va milliy birlikni yo‘q qilishni maqsad qilgan
edi. Milliy-hududiy bo‘linish SSSRning imperatorlik siyosatining yangi shakli
bo‘lib, u mintaqada sun’iy ravishda millatlararo nizolar, iqtisodiy bog‘liqlik va
siyosiy qarama-qarshiliklar uyg‘otdi. Bu bo‘linish mintaqadagi hozirgi geosiyosiy
murakkabliklarning ildizi hisoblanadi. Mustaqil respublikalar ushbu tarixiy meros
bilan yashash va uni ijobiy hal etish yo‘llarini izlashda davom etmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
66
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Hayit, Boymirza. Turkiston Rossiya va Xitoy orasida. Toshkent: Sharq, 2000.
2.
Allayev, Sh. B. O‘rta Osiyoning siyosiy tarixi. Toshkent: O‘zbekiston, 1997.
3.
Khalid, Adeeb. Making Uzbekistan: Nation, Empire, and Revolution in the
Early USSR. Cornell University Press, 2015.
4.
Rashidov, Sh. Tarix saboqlari. Toshkent: O‘qituvchi, 1992.
5.
Kamp, Marianne. The New Woman in Uzbekistan: Islam, Modernity, and
Unveiling under Communism. University of Washington Press, 2006.
6.
Qodirov, M. Milliy chegaralash siyosatining tarixiy ildizlari va oqibatlari.
Tarix va Haqiqat jurnali, №2, 2020.
