MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
3
YO‘G‘ON ICHAK RAKI: EPIDEMIOLOGIYASI, SABABLARI,
DIAGNOSTIKASI VA DAVOLASH USULLARI
Siyob Abu Ali ibn Sino nomidagi Jamoat salomatligi texnikumi
NORBOYEVA SHAHLO SHUXRATOVNA
XOMEDOV MANSUR YAXYAYEVICH
Annotatsiya . Ushbu maqolada yo‘g‘on ichak rakining epidemiologiyasi,
sabablari, klinik belgilar va diagnostika usullari hamda davolash imkoniyatlari
keng yoritilgan. Jahon va O‘zbekiston bo‘yicha kasallik statistikasi keltirilgan.
Kasallikning oldini olish va profilaktika choralari muhimligi ta’kidlangan.
Zamonaviy tibbiyotda qo‘llanilayotgan terapiya usullari va ularning samaradorligi
ko‘rib chiqilgan.
Abstract. This article reviews the epidemiology, causes, clinical features,
diagnostic methods, and treatment options for colorectal cancer. Global and
Uzbekistan-specific statistics are presented. The importance of prevention and
screening is emphasized. Current therapeutic approaches and their effectiveness in
modern medicine are discussed.
Kalit so‘zlar: yo‘g‘on ichak raki, kolorektal rak, epidemiologiya,
diagnostika, davolash, profilaktika, onkologiya, kolonoskopiya.
Keywords: colorectal cancer, epidemiology, diagnosis, treatment,
prevention, oncology, colonoscopy.
Kirish.
Yo‘g‘on ichak raki (kolorektal rak) — bu yo‘g‘on ichak va to‘g‘ri
ichakning malign o‘smasi bo‘lib, dunyo bo‘yicha onkologik kasalliklar orasida
uchinchi o‘rinda turadi. Uning o‘limga olib kelish ko‘rsatkichi yuqori bo‘lib,
homiladorlikdagi holatlarda ham e’tiborga molik hisoblanadi. Bu kasallikning oldini
olish, erta aniqlash va samarali davolashda epidemiologiya, patogenez, diagnostika
va davolash usullarini yaxshi bilish muhim.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
4
Ushbu maqolada yo‘g‘on ichak raki epidemiologiyasi, sabablar,
diagnostikasi, davolash usullari va profilaktikasi haqida so‘nggi ma’lumotlar
keltiriladi.
Epidemiologiya va statistik ma’lumotlar.
Kolorektal rak dunyoda eng
ko‘p uchraydigan saraton turlaridan biri hisoblanadi. 2020-yilga kelib Jahon
sog‘liqni saqlash tashkilotining (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, bu kasallik global
darajada yangi holatlar soni bo‘yicha 3-o‘rinda, o‘lim ko‘rsatkichlari bo‘yicha esa
2-o‘rinda turadi.
Jahon miqyosidagi statistik ko‘rsatkichlar
Yangi aniqlangan holatlar: taxminan 1,9 million
Yillik o‘lim: 935,000 dan oshiq
Erkaklar orasida kasallik tarqalishi biroz ko‘proq (1,1 million),
ayollarda esa 850,000 dan ortiq
O‘zbekiston va Markaziy Osiyo statistikasi
O‘zbekiston sog‘liqni saqlash vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, yo‘g‘on ichak
raki o‘z mamlakatida saraton o‘limining yuqori qismida turadi. 2019-yilda yangi
aniqlangan holatlar soni taxminan 3,500 bo‘lib, o‘lim darajasi ham sezilarli.
Markaziy Osiyo mamlakatlarida ham ushbu kasallikning o‘sish tendensiyasi
kuzatilmoqda.
Kasallikning sabablari va xavf omillari
Yo‘g‘on ichak rakining asosiy sabablarini quyidagilar tashkil etadi:
Oziqlanish omillari:
yog‘li, kam tolali, qayta ishlangan go‘sht
mahsulotlariga boy parhez
Genetik moyillik:
oila a’zolarida saraton kasalligining mavjudligi,
irsiy polipoz kabi kasalliklar
Surunkali yallig‘lanishli ichak kasalliklari:
yallig‘lanishli ichak
kasalliklari (ulserativ kolit, Crohn kasalligi) rak xavfini oshiradi
Yoshi:
asosan 50 yoshdan keyin ko‘proq uchraydi
Hayot tarzi:
kam jismoniy faollik, ortiqcha vazn, tamaki va spirtli
ichimliklar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
5
Poliplar va boshqa oldingi kasalliklar
Patogenez va rivojlanish mexanizmi
Yo‘g‘on ichak raki o‘zgargan hujayralarning o‘sishi natijasida yuzaga
keladi. Bu jarayonda hujayralarning genetik o‘zgarishi, mutatsiyalar (masalan, APC,
KRAS, TP53 genlari), yallig‘lanish va immun tizimi buzilishi muhim o‘rin tutadi.
Odatda, rak oldi poliplardan rivojlanadi va asta-sekin to‘qimalarni bosib
oladi, so‘ngra limfa va qon orqali metastaz qiladi.
Klinika va diagnostika. Belgilar.
Kasallikning dastlabki bosqichlarida ko‘pincha simptomlar kam yoki
umuman bo‘lmasligi mumkin. Keyinchalik quyidagi belgilar paydo bo‘ladi:
Qonli najas yoki rektal qonash
Ovqat hazm qilish buzilishlari (ich qotishi, diareya)
Qorin sohasida og‘riq, shishish
Og‘riq va qusish
Ortiqcha charchoq va vazn yo‘qotish
Diagnostika usullari
Kolonoskopiya:
asosiy va eng samarali diagnostika usuli bo‘lib, polip
va o‘smani to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rish imkonini beradi.
Biopsiya:
o‘sma to‘qimasining histologik tahlili
Toshqari rentgenologik usullar:
irigoskopiya
Laborator tekshiruvlar:
qon analizlari, onkomarkerlari (CEA)
Tasviriy diagnostika:
kompyuter tomografiya (KT), magnit-rezonans
tomografiya (MRT)
Davolash usullari.
Yo‘g‘on ichak rakini davolash jarayoni kasallik
bosqichi, o‘smaning joylashuvi va umumiy holatga qarab belgilanadi.
Jarrohlik.
O‘smani olib tashlash uchun qilinadi. Erta bosqichlarda
ko‘pincha kolorektal rezektsiya amalga oshiriladi.
Kimyoterapiya.
Jarrohlikdan keyin yoki ilg‘or bosqichlarda qo‘llanadi.
Odatda 5-fluorourasil, oksaliplatin va irinotekan kabi preparatlar ishlatiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
6
Radioterapiya.
Asosan to‘g‘ri ichak raki uchun qo‘llaniladi, jarrohlikdan
oldin yoki keyin.
Yangi terapiya usullari .
Immunoterapiya, molekulyar dori vositalari
(targeted therapy) so‘nggi yillarda ko‘proq qo‘llanilmoqda.
Oldini olish va profilaktika
Sog‘lom ovqatlanish: ko‘proq sabzavot, meva, tolaga boy mahsulotlar
Jismoniy faollikni oshirish
Tamaki va alkogolni cheklash
Ortiqcha vazndan qochish
Doimiy tibbiy ko‘rik va kolonoskopiya, ayniqsa 50 yoshdan keyin yoki
oila tarixida mavjud bo‘lsa
Xulosa
Yo‘g‘on ichak raki global tibbiyot uchun katta muammo hisoblanadi.
Kasallik erta bosqichda aniqlansa, davolash samaradorligi yuqori bo‘ladi. Shu bois,
xavf guruhidagi odamlar muntazam tekshiruvlardan o‘tishi zarur. Zamonaviy
diagnostika va davolash usullari kasallikni nazorat qilish imkonini beradi. Sog‘lom
hayot tarzi va profilaktik choralar esa kolorektal rakning oldini olishda asosiy rol
o‘ynaydi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Bray F, Ferlay J, Soerjomataram I, Siegel RL, Torre LA, Jemal A. Global
cancer statistics 2018: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide
for 36 cancers in 185 countries.
CA Cancer J Clin
. 2018;68(6):394-424.
2.
Siegel RL, Miller KD, Jemal A. Cancer statistics, 2020.
CA Cancer J Clin
.
2020;70(1):7-30.
3.
World
Health
Organization.
Colorectal
cancer.
2020.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer
4.
О‘zbekiston Sog‘liqni saqlash vazirligi statistik ma’lumotlari, 2019.
5.
Dekker E, Tanis PJ, Vleugels JLA, Kasi PM, Wallace MB. Colorectal cancer.
Lancet
. 2019;394(10207):1467-1480.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
7
6.
Kuipers EJ, Grady WM, Lieberman D, et al. Colorectal cancer.
Nat Rev Dis
Primers
. 2015;1:15065.
7.
American Cancer Society. Colorectal Cancer Facts & Figures 2020-2022.
8.
Arnold M, Sierra MS, Laversanne M, Soerjomataram I, Jemal A, Bray F.
Global patterns and trends in colorectal cancer incidence and mortality.
Gut
.
2017;66(4):683-691.
