MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
87
MATOLARNING TURLARI ,XUSUSIYATLARI VA
QO’LLANILISHI
Mirzaqulova Iroda Nabiyevna
Farg’ona Shahar 1-sonli politexnikumi ta’lim ustasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada matolarning turlari, xossalari va
qo‘llanilish sohasi haqida batafsil ma’lumot berilgan. Matolar inson hayoti va
faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Ular o‘zining tarkibi (tabiiy, sun’iy, sintetik),
to‘qilish usuli (to‘qima, trikotaj, to‘qilmagan) va ishlov berish texnologiyasiga ko‘ra
turli vazifalarni bajaradi.Maqolada paxta, jun, ipak, zig‘ir, viskoza, poliester,
naylon, akril kabi keng tarqalgan mato turlari va ularning asosiy sifat
ko‘rsatkichlari (havo o‘tkazuvchanlik, elastiklik, yuvishga chidamlilik, ajin tushish,
namlik yutish) yoritilgan. Shuningdek, zamonaviy matolar — antibakterial, UV
himoyalangan, termoreaktiv, smartextile kabi innovatsion materiallar haqida ham
to‘xtalib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar: Mato turlari, tabiiy mato, sun’iy mato, smart textile,
antibakterial mato, ekologik mato, qayta ishlangan tekstil, GOTS, OEKO-TEX,
tekstil innovatsiyasi.
Kirish
Mato – insoniyat tomonidan eng qadimdan ishlab chiqilgan, hayotning
ajralmas qismi bo‘lgan materiallardan biridir. Har qanday kiyim, uy-ro‘zg‘or
buyumlari, pardalar, mebel qoplamalari va boshqa ko‘plab mahsulotlar aynan
matodan tayyorlanadi. Matoning sifati, tarkibi, ishlov berish usuli va tuzilishi uning
funksional, estetik hamda iqtisodiy qiymatini belgilaydi.
Mato tanlovi nafaqat kiyim dizaynida, balki uning gigiyenik, estetik va
ekologik qiymatini belgilovchi omil sifatida qaraladi. Ushbu maqola tekstil sohasida
tahsil olayotgan talabalar, dizaynerlar va ishlab chiqaruvchilar uchun foydali ilmiy-
ommabop manba hisoblanadi.
Matolarning asosiy turlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
88
Matolar asosan kelib chiqishi (tarkibi), to‘qilish usuli va tashqi ishloviga
ko‘ra tasniflanadi.
1. Kelib chiqishiga ko‘ra:
Tabiiy matolar:
Paxta – eng keng tarqalgan, yengil, nafas oluvchi, yozgi kiyimlar uchun
ideal.
Jun – sovuq fasllar uchun iliq tutuvchi material.
Ipak – nafis, silliq, hashamatli ko‘rinishga ega.
Zig‘ir (lnyanoy) – mustahkam, gigiyenik, yoz uchun foydali.
Sun’iy matolar:
Viskoza – yog‘och pulpasidan olinadi, ipakga o‘xshash.
Asetat – porloq, silliq, lekin issiqqa chidamsiz.
Sintezik matolar:
Poliester – chidamli, ajin tushmaydi, arzon.
Naylon (kapron) – elastik, kuchli, sport kiyimlar uchun mos.
Akril – jun o‘rnini bosadi, iliqlik saqlaydi.
Matolarning to‘qilish usullari
Silliq (to‘qima) mato – oddiy, mustahkam. Masalan: kaliko, satin.
Trikotaj (to‘r to‘qilgan) – cho‘ziluvchan, elastik, sport kiyimlarga mos.
Jakar (ornamentli to‘qilgan) – naqshli, hashamatli matolar.
Non-woven (to‘qilmagan) – ignali yoki issiqlik yordamida bog‘langan
(masalan, tibbi matolar, filtrlar).
Matoning sifat ko‘rsatkichlari
Havo o‘tkazuvchanlik – ayniqsa yozgi kiyimlar uchun muhim.
Namlik yutish qobiliyati – terini quruq saqlashda yordam beradi.
Ajin tushishga qarshiligi – kundalik kiyimlar uchun foydali.
Issiqlik saqlovchanligi – qishki kiyimlar uchun kerak.
Cho‘ziluvchanlik (elastiklik) – harakatda erkinlik beradi.
Yuvishga chidamlilik – uzoq xizmat muddati uchun zarur.
Matolarni ishlov berish usullari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
89
Bo‘yash – tabiiy yoki kimyoviy bo‘yoqlar bilan.
Naqsh tushirish (prinT) – rang-barang dizaynlar.
Impregnatsiya – maxsus kimyoviy vositalar bilan ishlov (masalan, suv
o‘tkazmaslik).
Kalaylash (kalandr) – silliqlash, jilolash uchun pressdan o‘tkazish.
Zamonaviy matolar
Innovatsion matolar:
Antibakterial matolar – tibbiyotda qo‘llaniladi.
UV nurlaridan himoya qiluvchi matolar – ochiq havoda ishlaydiganlar
uchun.
Termomato – sovuq va issiqqa moslashuvchi (harorat saqlovchi).
Smart textile – harorat, yurak urishi yoki bosimni o‘lchaydigan sensorli
matolar.
Matolarning qo‘llanilishi
Kiyim-kechak sanoatida – kundalik, rasmiy, sport, bayramona liboslar.
Uy-ro‘zg‘or
buyumlarida
–
choyshab,
pardalar,
qoplamalar.
Sanoatda
–
maxsus
ish
kiyimlari,
filtrlar,
himoya
vositalari.
Tibbiyotda – bog‘lovchi matolar, niqoblar, to‘qilmagan gigiyenik materiallar.
1. Smart-matolar (aqlli matolar)
Zamonaviy tekstil sanoatida aqlli matolar ishlab chiqilmoqda. Ular sensorlar
yordamida tana haroratini, yurak urishini, bosimni o‘lchaydi. Sportchilar, harbiylar,
tibbiy sohada ishlovchilar uchun mo‘ljallangan.
Misol: Hexoskin – yurak urishi va nafas olishni kuzatuvchi mato.
Clim8 fabric – tashqi havo haroratiga qarab o‘z haroratini sozlaydi.
2. Antibakterial matolar
Pandemiya davridan so‘ng mikroblarga qarshi (antimikrobik) ishlov berilgan
matolar keng tarqaldi. Ular tibbiyot kiyimlari, niqoblar, bolalar kiyimlari uchun
muhim ahamiyatga ega. Ularga kumush ionlari, mis nanozarralari yoki maxsus
antiseptiklar singdiriladi.
3. Qayta ishlangan (recycled) matolar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
90
Ekologik barqarorlikni ta’minlash maqsadida plastik butilkalardan yoki eski
matolardan yangi iplar olinadi va mato to‘qiladi. Misol:
Repreve polyester – plastik chiqindilardan olinadi.
ECONYL – qayta ishlangan kapron mato (naylon tarmoq, baliq to‘rlaridan).
4. Matolarning ekologik belgilanishi
Bugungi kunda ekologik va gigiyenik xavfsizlik uchun matolar maxsus
belgilar bilan tavsiflanadi:
Belgilar
Mazmuni
OEKO-TEX Matoda zararli moddalar yo‘qligini tasdiqlaydi
GOTS
Organik paxtadan tayyorlanganligini bildiradi
Bluesign
Ekologik xavfsiz ishlab chiqarish jarayoni
5. O‘zbekistonda mato ishlab chiqarish istiqbollari
2024-yildan boshlab paxta-to‘qimachilik klasterlari kengaytirildi.
Andijon, Buxoro, Farg‘ona viloyatlarida zamonaviy ip yigirish fabrikalari
ishga tushirilmoqda.
Mahalliy atlas, adras, beqasam matolari xorijiy bozorda tanilmoqda.
“UzTextileExpo” xalqaro ko‘rgazmasi mato eksportini rivojlantirishga
xizmat qilmoqda.
Xulosa
Matolar – bu inson hayotining har bir jabhasida muhim rol o‘ynaydigan, turli
xususiyatlarga ega murakkab materiallardir. To‘g‘ri tanlangan mato nafaqat
kiyimning sifati, balki qulayligi, estetik ko‘rinishi va xizmat muddatini belgilaydi.
Bugungi kunda mato sanoati texnologik yondashuvlar, ekologik talablar va dizayn
estetikasi bilan uyg‘unlashgan holda jadal rivojlanmoqda.
📚
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Yengil sanoat vazirligi axboroti, 2022.
2.
“To‘qimachilik materiallari asoslari”, o‘quv qo‘llanma, TTITB, 2020.
3.
textile.uz — Matolar va tekstil sanoatiga oid yangiliklar.
4.
fashiontextilescience.org — Xalqaro mato texnologiyalari tahlili.
5.
