MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
63
ETIKA VA ESTETIKA INSON AXLOQIYATI VA GO‘ZALLIK TUYĞUSI
O‘RTASIDAGI UZVİYLIKDIR
Eraliyeva Shirmonoy Nuraliyevna
Farg’ona Shahar 1-sonli politexnikumi tarbiya fani o’qituvchisi
Annotatsiya: Mazkur maqolada etika va estetika tushunchalari, ularning
mohiyati, vazifalari va o‘zaro bog‘liqligi yoritilgan. Etika insonning axloqiy
qadriyatlari, burch va javobgarlik tamoyillarini o‘rganar ekan, estetika esa
go‘zallikni anglash, san’atni qadrlash, nafislik va yuksak tuyg‘ular olamiga kirib
boradi. Maqolada qadimgi yunon faylasuflarining bu boradagi qarashlari,
masalan, Aristotel, Platon va Kantning axloqiy va estetik yondashuvlari tahlil
qilingan.
Etika va estetika inson hayotida o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib,
ma’naviy kamolotga erishishda muhim rol o‘ynaydi. Insonning axloqiy yetukligi
estetik idrok bilan boyisa, u nafaqat yaxshi, balki go‘zal ish qilishga intiladi.
Shuningdek, estetik qadriyatlar axloqiy tarbiyaning kuchli omillaridan biri bo‘lib
xizmat qiladi.
Ushbu maqolada zamonaviy jamiyatda etika va estetikani o‘rgatish, ayniqsa
yoshlarda ma’naviy va estetik ongni shakllantirish borasidagi dolzarb masalalar
ham yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Etika, estetika, axloq, go‘zallik, ma’naviyat, san’at, ong,
tarbiya, fazilat, falsafa, axloqiy me’yor, estetik qadriyatlar, shaxsiy kamolot.
Kirish
Har bir jamiyat axloqiy me’yorlar va go‘zallik haqidagi tasavvurlar asosida
shakllanadi. Etika insonning axloqiy xulqi, burchi, qadriyatlari bilan bog‘liq bo‘lsa,
estetika — bu insonning go‘zallikka, san’atga va nafislikka bo‘lgan munosabatidir.
Ikkala tushuncha ham falsafaning muhim bo‘limi sifatida kishilik jamiyatida muhim
rol o‘ynaydi. Etika va estetika bir-biridan mustaqil soha bo‘lsa-da, ular ko‘pincha
bir-birini to‘ldiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
64
Etika — axloqiy mezonlar ilmi
Etika (yunoncha “ethos” — odat, xulq) — insonning qanday yashashi,
boshqalar bilan qanday munosabatda bo‘lishi kerakligi haqida o‘rganadigan falsafiy
fan. Etika doirasida quyidagi masalalar o‘rganiladi:
Etika qadimdan buyon faylasuflar e’tiborida bo‘lib kelgan. Aristotel axloqiy
fazilatlarni o‘rganib, “O‘rta yo‘l” nazariyasini ilgari surgan. I.Kant esa "kategoriya
imperativi" orqali axloqiy harakatning umumiy qonun bo‘lishi kerakligini
asoslagan.
Etika amaliyotda quyidagilarni nazarda tutadi:
Jamiyatdagi axloqiy normalar (halollik, adolat, sadoqat),
Kasbiy axloq (masalan, tibbiy etika, pedagogik etika),
Shaxsiy axloq (ichki o‘zini nazorat qilish, vijdon).
Estetika — go‘zallik va nafislik ilmi
Estetika (yunoncha “aisthesis” — sezgi, idrok) — san’at, go‘zallik, nafosat,
yuksak hissiyotlar va estetik baholash mezonlarini o‘rganadigan fan. U quyidagi
masalalar bilan shug‘ullanadi:
Estetika qadim yunon davridayoq paydo bo‘lgan. Platon san’atni ideal
dunyoning soyasi deb bilgan bo‘lsa, Gegel san’atni ruhning o‘zini ifoda etish shakli
deb tushuntirgan.
Estetikaning asosiy kategoriyalari:
Go‘zallik — uyg‘unlik, mukammallik.
Yuksaklik — tabiiy ulug‘vorlik, buyuk hissiyot uyg‘otadigan obrazlar.
Zarurat va erkinlik — estetik tajribaning asosi.
Etika va estetikaning bog‘liqligi
Har ikkala tushuncha ham inson ruhiy olami bilan bog‘liq. Inson ma’naviy
jihatdan yuksak bo‘lsa, go‘zallikni ham teranroq his eta oladi. Boshqacha aytganda:
Go‘zallikni anglash — bu ham axloqiy rivojlanishning belgisi.
Axloqiy inson — faqat to‘g‘ri ish qilish bilan emas, balki go‘zal ish qilishga
intilishi bilan ajralib turadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
65
San’at esa etika va estetikani birlashtiruvchi vosita bo‘la oladi. Masalan,
sahna asarlari, adabiyot va rassomchilik ko‘pincha axloqiy g‘oyalarni estetik
obrazlar orqali yetkazadi.
Etika bo‘yicha:
Kasbiy etika: Shifokorlar, o‘qituvchilar, jurnalistlar va boshqa kasb egalari
uchun maxsus axloqiy kodekslar mavjud.
Axloqiy dilemmalar: Bugungi kunda texnologiya, sun’iy intellekt va
tibbiyotdagi taraqqiyot etika masalalarini yana-da dolzarb qiladi (masalan, bioetika).
Estetika bo‘yicha:
Estetik tarbiya: Oila, maktab, san’at muassasalari orqali go‘zallikni anglash
va qadrlashni shakllantirish. Estetika va milliy qadriyatlar: Har bir xalqning milliy
san’ati, me’morchiligi va adabiyoti estetik me’zonlar asosida rivojlangan bo‘lib, o‘z
xalqining ruhiy olamini aks ettiradi.
Zamonaviy san’atda estetika: Modern va postmodern san’at, ommaviy
madaniyat estetikasi, reklama va dizaynda estetik yondashuvlar.
Xulosa>
Etika va estetika — bu insoniyatning ma’naviy olami, ong va qalb
taraqqiyotining ikki qanotidir. Axloqiy tozalik va estetik did insonni komil qilib
tarbiyalaydi. Bugungi globallashuv davrida bu tushunchalarni chuqur anglash, ularni
yosh avlodga yetkazish nihoyatda muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Jalolov N. "Etika va estetika asoslari", Toshkent: O‘zMU, 2019.
1.
Qodirov M. "Falsafa asoslari", Toshkent: Akademnashr, 2021.
2.
Platon. "Davlat", tarj. A. Qodirov.
3.
Kant I. "Axloq metafizikasi asoslari" — falsafiy klassika.
4.
Gegel G.V.F. “Estetika ma’ruzalaridan tanlanganlar”, Moskva, 1990.
5.
1.
Qodirov M. "Falsafa asoslari". – Toshkent, 2021.
2.
Jalolov N. "Etika va estetika asoslari". – Toshkent: O‘zMU nashriyoti, 2019.
3.
Internet manbalari: nationalphilosophy.uz, estetikatahlil.uz
