MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
45
QO‘L TO‘PI (GANDBOL) HAQIDA: TARIXI, QOIDALARI VA
BUGUNGI HOLATI
Saminov Donyorbek Muxammadjonovich
Farg’ona Shahar 1-sonli politexnikumi jismoniy tarbiya fani o’qituvchisi.
Annotatsiya: Mazkur maqolada qo‘l to‘pi (gandbol) sport turining kelib
chiqishi, asosiy qoidalari, maydon va to‘p o‘lchamlari, jamoa tuzilmasi hamda
uning xalqaro va mahalliy rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi. Qo‘l to‘pi — bu
jamoaviy, tezkor, kuchli e’tibor va muvofiqlashtirilgan harakatlarni talab qiladigan
zamonaviy sport turidir.
Kalit so‘zlar: Qo‘l to‘pi, gandbol, sport turi, IHF, jamoaviy o‘yin, jismoniy
tarbiya, sport qoidalari, O‘zbekiston sporti, Olimpiya sporti.
Kirish
Qo‘l to‘pi, ya’ni gandbol — bu yuqori tezlikda harakat, kuch, jamoaviylik
va aniqlikni talab qiladigan sport turidir. Gandbol asosan yopiq sport zalida
o‘ynaladi, ammo uning ochiq havoda o‘ynaladigan turlari ham mavjud. O‘zining
dinamikasi, oson tushuniladigan qoidalari va tomoshabopligi bilan bu o‘yin dunyo
bo‘ylab millionlab muxlislarga ega.
Gandbol ilk bor 19-asrning oxirlarida Germaniya va Daniyada shakllangan
bo‘lib, 20-asr o‘rtalariga kelib rasmiy xalqaro sport turi sifatida tan olingan. 1946-
yilda Xalqaro Gandbol Federatsiyasi (IHF) tashkil topgan. 1972-yildan boshlab esa
Olimpiya o‘yinlari dasturiga kiritilgan. 1. Tarixi va kelib chiqishi
Qo‘l to‘pi sporti qadimiy davrlarga borib taqaladi. Rim va yunon askarlari
orasida to‘pni qo‘l bilan harakatlantirib o‘ynash an’analari bo‘lgan. Zamonaviy
gandbolning boshlanishi esa 19-asrning oxirlarida Germaniya va Daniyada
kuzatiladi.
1890-yillarda Daniyada “haandbold” nomli o‘yin mashhur bo‘lgan.
1917-yilda Germaniyada birinchi rasmiy qoida va reglamentlar ishlab
chiqilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
46
1926-yilda ilk xalqaro qoidalar yaratilgan.
1946-yilda Xalqaro Gandbol Federatsiyasi (IHF) tashkil etilgan.
1972-yildan boshlab erkaklar, 1976-yildan esa ayollar uchun Olimpiada
dasturiga kiritilgan.
2. O‘yin maydoni va jihozlar
Maydon o‘lchami: 40 metr uzunlikda, 20 metr kenglikda.
Darvoza: 3 metr kenglikda, 2 metr balandlikda.
To‘p: Kichik va rezinali — erkaklar uchun taxminan 425–475 g, ayollar
uchun 325–375 g.
Maydon markazida 6 metrlik “jarima zonasi” joylashgan.
3. Jamoa tarkibi
Har bir jamoa: 7 nafar o‘yinchi (6 maydon o‘yinchisi + 1 darvozabon)
Zaxira o‘yinchilar: 7 nafargacha
Maydonda bir vaqtning o‘zida 7 o‘yinchi qatnashadi
O‘yinchilar o‘zaro hujumchi, himoyachi, qanot va markaziy o‘yinchi sifatida
bo‘linadi
4. O‘yin qoidalari
O‘yin 2 bo‘limdan iborat bo‘lib, har biri 30 daqiqa davom etadi
O‘rtada 10 daqiqalik tanaffus mavjud
To‘pni 3 qadamgacha ushlab yurishga ruxsat beriladi
O‘yinchi to‘pni 3 soniyadan ortiq ushlab tura olmaydi
Qo‘pollik, itarish, darvozabonga hujum qilish – jarima zarbasi yoki
chetlatishga olib keladi
Eng ko‘p gol urgan jamoa g‘olib bo‘ladi
5. Jahonda gandbol
Bugungi kunda gandbol sporti dunyoning ko‘plab mamlakatlarida faol
rivojlangan. Ayniqsa:
Fransiya, Daniya, Germaniya, Shvetsiya, Norvegiya, Ispaniya kabi davlatlar
yuqori darajada o‘ynaydi.
Fransiya erkaklar terma jamoasi bir necha bor jahon chempioni bo‘lgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
47
Ayollar o‘rtasida esa Norvegiya va Rossiya yetakchi o‘rinda.
Xalqaro Gandbol Federatsiyasi (IHF) tomonidan jahon chempionati, yoshlar
musobaqalari, klub chempionatlari o‘tkaziladi.
6. O‘zbekistonda qo‘l to‘pi
O‘zbekiston Respublikasida ham gandbol sport turi rivojlanmoqda:
Maktablar va kollejlar darajasida mashg‘ulotlar o‘tkazilmoqda
Ayollar va erkaklar terma jamoalari shakllantirilgan
Viloyat va respublika miqyosida musobaqalar o‘tkaziladi
Sport maktablarida professional o‘yinchilar tayyorlanmoqda
So‘nggi yillarda O‘zbekiston yoshlar terma jamoasi Markaziy Osiyo
mintaqaviy musobaqalarida faol ishtirok etmoqda.
Gandbol haqida qisqacha faktlar:
Ko‘rsatkich
Ma’lumot
Ixtirochi mamlakat
Daniya, Germaniya
Rasmiy federatsiya
IHF (1946-yil)
Olimpiya o‘yinlariga kirgan
yil
Erkaklar – 1972, Ayollar – 1976
Maydon o‘lchami
40×20 metr
O‘yin davomiyligi
2×30 daqiqa
O‘yinchilar soni
7 nafardan iborat jamoa (1 darvozabon + 6 o‘yinchi)
Gandbol yetakchilari (jahon bo‘yicha):
Fransiya – eng ko‘p jahon chempionligini qo‘lga kiritgan mamlakat
Daniya – so‘nggi yillarda kuchli erkaklar jamoasi bilan tanilgan
Norvegiya va Rossiya – ayollar jamoalari bo‘yicha yetakchi davlatlar
Ispaniya, Shvetsiya, Germaniya – kuchli klublar va milliy terma jamoalar
🇿
O‘zbekistonda gandbol rivoji:
Gandbol maktab va kollej sport dasturlariga kiritilgan
O‘zbekiston yoshlar va kattalar terma jamoalari mavjud
Respublikada yillik chempionatlar o‘tkaziladi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
48
Viloyatlarda sport maktablari orqali iqtidorli yoshlar saralanmoqda
Ayollar gandboli bo‘yicha ham jamoalar faoliyat yuritmoqda
Xulosa
Qo‘l to‘pi — bu jismoniy tayyorgarlik, strategiya, tezlik va jamoaviylikni
uyg‘unlashtirgan zamonaviy sport turi bo‘lib, u yosh avlodning sog‘lom
rivojlanishida, maktab va kollejlar sport dasturlarida muhim o‘rin egallaydi.
Sportchilarning g‘alabaga bo‘lgan ishtiyoqi, jamoaviylik ruhi va do‘stona raqobatni
tarbiyalaydi. Qo‘l to‘pining ommabopligi yildan yilga ortib bormoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligi nashrlari
2.
“Sport turlari asoslari”, TTJIM, 2021-yil
3.
— Xalqaro Gandbol Federatsiyasi (IHF) rasmiy sayti
4.
O‘zbekiston Gandbol federatsiyasi ma’lumotlari
5.
Sport ensiklopediyasi, Toshkent, 2018-yil
