MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
41
VOLEYBOL TARIXI - KELIB CHIQISHI, RIVOJLANISHI VA
BUGUNGI HOLATI
Saminov Donyorbek Muxammadjonovich
Farg’ona Shahar 1-sonli politexnikumi jismoniy tarbiya fani o’qituvchisi
Annotatsiya: Mazkur maqolada voleybol sport turining tarixiy kelib
chiqishi, xalqaro miqyosda tarqalishi va O‘zbekistonda rivojlanishi haqida tahliliy
ma’lumotlar berilgan. Maqolada voleybolning jahon sporti sifatida rivojlanish
bosqichlari, FIVB (Xalqaro voleybol federatsiyasi) tashkil topishi, Olimpiya
o‘yinlariga kiritilishi va plyaj voleyboli kabi yangi yo‘nalishlarining paydo bo‘lishi
batafsil yoritilgan. O‘zbekistonda voleybolga qiziqish ortib borayotgani, turli yosh
toifalari o‘rtasida musobaqalar o‘tkazilayotgani hamda yosh sportchilarning
xalqaro maydonlarga chiqayotgani haqida ma’lumot berilgan.
Kalit so‘zlar: Voleybol tarixi, Uilyam Morgan, FIVB, sport turi, voleybol
qoidalari, O‘zbekiston voleyboli, Olimpiada, plyaj voleyboli.
Kirish
Voleybol – bu jismoniy tayyorgarlikni, jamoaviylikni va tezkor fikrlashni
talab qiladigan ommaviy sport turidir. Voleybol nafaqat sportchilarning, balki
millionlab havaskorlarning sevimli o‘yini hisoblanadi. Bugungi kunda voleybol
dunyoning har bir mintaqasida faol ravishda o‘ynaladi va xalqaro sport
musobaqalarida alohida o‘rin egallaydi. Ushbu maqolada voleybolning tarixiy kelib
chiqishi, rivojlanish bosqichlari va zamonaviy holati yoritib beriladi.
Voleybol 1895-yilda AQShda Uilyam Morgan tomonidan ixtiro qilingan
bo‘lib, dastlab “mintonette” deb atalgan. Keyinchalik bu o‘yin “volley ball” (to‘pni
havoda uzatish) nomini olgan va jahon miqyosida keng tarqalgan.
1. Voleybolning kelib chiqishi
Voleybol 1895-yilda AQShning Massachusets shtatidagi Xristian yoshlar
uyushmasi (YMCA) jismoniy tarbiya rahbari Uilyam G. Morgan tomonidan ixtiro
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
42
qilingan. Dastlab bu o‘yin “mintonette” deb atalgan va asosan katta yoshlilar uchun
yumshoq, kam harakat talab qiladigan sport sifatida mo‘ljallangan edi.
2. Voleybolning xalqaro miqyosda tarqalishi
1900-yillar boshlarida voleybol Kanadaga, keyin Yevropa va Osiyoga
tarqaldi.
1913-yilda Manilada (Filippin) o‘tgan Osiyo o‘yinlarida ilk bor voleybol
rasman tan olingan.
1947-yilda Parijda Xalqaro voleybol federatsiyasi (FIVB) tashkil etildi.
1949-yilda ilk bor erkaklar o‘rtasidagi jahon chempionati bo‘lib o‘tdi.
1964-yilda voleybol Olimpiada o‘yinlari tarkibiga kiritildi (Tokio,
Yaponiya).
Bugungi kunda FIVBga 220 dan ortiq davlat a'zo bo‘lgan.
3. O‘yin qoidalari va maydoncha
Jamoa tarkibi: 6 nafar asosiy o‘yinchi.
Maydoncha o‘lchami: 9×18 metr.
Tarmoq balandligi: erkaklar uchun 2,43 m; ayollar uchun 2,24 m.
O‘yin setlari: 3 yoki 5 setdan iborat.
To‘p bilan harakatlar: har bir jamoa to‘pni 3 marta uzatish huquqiga ega.
4. O‘zbekistonda voleybol rivoji
O‘zbekistonda voleybol mustaqillikdan oldin ham keng ommalashgan edi.
1960–70-yillarda o‘zbekistonlik sportchilar SSSR terma jamoasi tarkibida xalqaro
musobaqalarda ishtirok etgan. Mustaqillikdan so‘ng voleybol o‘zbek sport
tizimining ajralmas qismiga aylandi.
Respublikada maktablar, kollejlarda voleybol mashg‘ulotlari yo‘lga
qo‘yilgan.
Ayollar va erkaklar o‘rtasidagi birinchi ligada jamoalar o‘zaro kuch
sinashadi.
Har yili O‘zbekiston chempionati va yoshlar o‘rtasida turnirlar o‘tkaziladi.
2023-yildan
boshlab O‘zbekiston voleybol federatsiyasi xalqaro
musobaqalarda faol ishtirok etishni boshladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
43
5. Olimpiada va jahon yulduzlari
Voleybolda quyidagi davlatlar yillar davomida yetakchilik qilib kelmoqda:
Erkaklar jamoalari: Braziliya, Rossiya, Italiya, Polsha
Ayollar jamoalari: AQSh, Xitoy, Braziliya, Serbiya
Mashhur voleybolchilar:Giba (Braziliya), Ivan Zaytsev (Italiya),Kim Yeon-
koung (Koreya),Karch Kiraly (AQSh)
6. Plyaj voleyboli
1996-yildan boshlab plyaj voleyboli Olimpiada dasturiga kiritildi. Bu o‘yin
ochiq havoda, 2×2 formatda o‘ynaladi va ko‘proq harakatlilik hamda chidamlilik
talab etadi.
Voleybol bo‘yicha muhim sanalar:
1895 Uilyam Morgan tomonidan voleybol ixtiro qilindi (AQSh)
1913 Osiyo o‘yinlarida voleybol ilk bor namoyish etildi
1947 FIVB (Xalqaro Voleybol Federatsiyasi) tashkil topdi
1964 Voleybol Olimpiada sport turi sifatida tan olindi
1996 Plyaj voleyboli Olimpiya o‘yinlariga kiritildi
Voleybol turlariga misollar:
Zal voleyboli – klassik 6×6 format
Plyaj voleyboli – 2×2, qum ustida o‘ynaladi
Sitting voleybol (nogironlar uchun) – nogiron sportchilar uchun
o‘zgartirilgan o‘yin qoidalari bilan
Mini-voleybol – bolalar va o‘smirlar uchun soddalashtirilgan o‘yin
O‘zbekistonda voleybol haqida:
Har yili O‘zbekiston chempionati, viloyatlararo turnirlar o‘tkaziladi
Ayollar va erkaklar jamoalari mavjud
Sport maktablarida voleybol mashg‘ulotlari yo‘lga qo‘yilgan
O‘zbekiston terma jamoasi Osiyo musobaqalarida qatnashmoqda
Xulosa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
44
Voleybol — bu nafaqat sport, balki jamoaviylik, muloqot va salomatlik
manbai hisoblanadi. U o‘zining dinamikasi, oson tushuniladigan qoidalari va keng
ommaviyligi bilan sportchilar va havaskorlar orasida mashhurlikka erishgan.
Bugungi kunda voleybol nafaqat jismoniy tayyorgarlik vositasi, balki butun
dunyoda insonlar o‘rtasida do‘stlik va raqobatni mustahkamlovchi vosita sifatida
rivojlanmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligi nashrlari
2.
3.
“Sport ensiklopediyasi”, Toshkent, 2018
4.
Voleybol federatsiyasi ma’lumotnomasi, 2023
