MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
36
IMMUNITET — TANA QALQONI
Ahmadjonova Ma’muraxon Ne’matovna
Farg’ona Shahar 1-sonli politexnikum biologiya fani o’qituvchisi
Annotatsiya: Mazkur maqolada immunitet tushunchasi, uning turlari,
ishlash mexanizmi, vaksinalarning roli va immunitetni mustahkamlash yo‘llari
haqida keng qamrovli ma’lumot berilgan. Shuningdek, immunitetning zaiflashishi
oqibatlari va sog‘lom turmush tarzining ahamiyati ilmiy asosda yoritilgan.
Kalit so‘zlar:Immunitet ,Leukotsit, Vaksina, Antitanacha, Orttirilgan
immunitet,Faol va passiv immunitet, Vaksinatsiya, Sog‘lom turmush
Inson tanasi doimiy ravishda millionlab mikroskopik tahdidlarga duch
keladi: viruslar, bakteriyalar, zamburug‘lar, parazitlar... Ammo organizmda ularning
barchasiga qarshi kurasha oladigan ajoyib tizim mavjud — immunitet tizimi.
Immunitet — bu organizmning chetdan kirib kelgan yot jismlarga, kasallik
qo‘zg‘atuvchilarga (virus, bakteriya, toksin) qarshi kurashish qobiliyatidir. Bu
himoya tizimi tanani sog‘lom saqlaydi, yaralarning bitishiga yordam beradi va
infeksiyalarning oldini oladi.
Immunitet so‘zi lotincha
“immunitas”
— “ozod bo‘lish” degan ma’noni
bildiradi. Ya’ni, bu tizim insonni kasallikdan ozod qiluvchi ichki kuchdir.
Immunitetning turlari
Tabiiy (tug‘ma) immunitet
– Odam tug‘ilgan paytdan mavjud bo‘ladi. Bu immunitet tez ishlaydi, lekin aniq
yo‘naltirilmagan.
– Misol: teri, shilliq pardalar, o‘pkadagi shilliq qoplama, o‘tkir yallig‘lanish
reaksiyasi.
Orttirilgan (qozonilgan) immunitet
– Inson hayoti davomida kasallikni boshdan kechirgach yoki vaksinatsiya orqali
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
37
hosil bo‘ladi.
– Bu immunitet aniq dushmanga qarshi ishlaydi va “xotira”ga ega.
Faol immunitet
– Kasallikdan keyin yoki emlash orqali paydo bo‘ladi. U uzoq muddatli bo‘lishi
mumkin.
Passiv immunitet
– Tayyor antitanachalar orqali beriladi (masalan, onadan chaqaloqqa, yoki zardob
yuborilishi orqali).
Immun tizimi quyidagi tarkibiy qismlardan iborat:
Leukotsitlar (oq qon tanachalari): mikrob va viruslarni aniqlab, yo‘q qiladi.
Limfotsitlar (T- va B-hujayralar): virusni eslab qoladi, maxsus antitanachalar
ishlab chiqaradi.
Timus, taloq, limfa tugunlari: immun hujayralarining “tayyorlov
markazlari”.
Antitanachalar: begona moddalarni aniqlab, ularni yo‘q qiluvchi maxsus
oqsillar.
Immunitet va vaksinatsiya
Vaksina — zaiflashtirilgan yoki o‘ldirilgan mikroblar asosida tayyorlangan
modda bo‘lib, u organizmga yuborilgach, sun’iy immunitet hosil qiladi.
Masalan:Gripp vaksinasi ,COVID-19 vaksinalari ,Qizamiq, gepatit, difteriya, silga
qarshi emlashlar
Emlash orqali organizm o‘sha kasallikka nisbatan "tayyor" holatga keladi.
Immunitetni mustahkamlash yo‘llari
To‘g‘ri ovqatlanish (vitaminlarga boy oziq-ovqatlar: C, D, E vitaminlari)
Sog‘lom uyqu va jismoniy faollik
Stressni kamaytirish
Gigiyenaga rioya qilish
Emlash jadvaliga amal qilish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
38
Immunitet pasaysa, organizm kasallikka tezroq chalinadi. Odam tez-tez
shamollaydi, yaralar sekin bitadi, surunkali yallig‘lanishlar boshlanadi. Immunitet
tanqisligi (masalan, OIV virusi natijasida) og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Albatta! Quyida siz uchun “Immunitet” mavzusiga oid qo‘shimcha ilmiy,
amaliy va zamonaviy ma’lumotlarni batafsil tarzda taqdim etaman. Bu ma’lumotlar
referat, prezentatsiya, maqola, test savollari yoki taqdimot uchun foydali bo‘ladi.
Immunitet haqida chuqurroq ma’lumotlar
1. Immun tizimining asosiy organlari va hujayralari
Organ / hujayra
Vazifasi
Suyak iligi
Barcha immun hujayralarning “ona fabrikasi”, u yerda
limfotsitlar hosil bo‘ladi.
Timus (ko‘krak orti
bez)
Limfotsitlarning "ta’lim markazi" – bu yerda T-limfotsitlar
yetiladi.
Taloq
Qon tozalash va immun hujayralarni faollashtirish organi.
Limfa tugunlari
Mikroblarni to‘xtatadigan "filtrlar", bu yerda immun
hujayralar to‘planadi.
T-limfotsitlar
Virus yuqtirgan hujayralarni yo‘q qiladi.
B-limfotsitlar
Antitanachalarni ishlab chiqaradi.
Makrofaglar
Bakteriyalarni
yutib,
yo‘q
qiladi
("hujayraviy
politsiyachilar").
Immun javob bosqichlari
Immun tizimi yot moddaga qanday javob beradi?
Tanib olish – yot modda yoki mikrob tan olinadi.
Faollashish – T- va B-hujayralar harakatga keladi.
Huquqiy javob – antitanachalar ajralib chiqadi, mikroblar yo‘q qilinadi.
Xotira bosqichi – organizm bu mikroblarni eslab qoladi va keyingi zarbada
tezroq javob beradi.
Vaksina va sun’iy immunitet
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
39
Vaksinalar organizmni kasallikka qarshi oldindan tayyorlab qo‘yadi.
Bugungi kunda quyidagi turdagi vaksinalar mavjud:
Vaksina turi
Tavsifi
Misollar
Jonli zaiflashtirilgan
Zaif mikroblar asosida
Qizamiq, qoqshol, qizilcha
O‘ldirilgan
O‘lik
mikrob
bo‘laklari
asosida
Gripp, gepatit A
Toksin asosli (toksoid) Mikrob toksinlari asosida
Difteriya, qoqshol
RNK
asosli
(yangi
avlod)
Genetik axborot asosida
Pfizer, Moderna (COVID-
19)
Immunitet va genetik moslik
Har bir insonning immun javobi genetik jihatdan boshqariladi.
HLA (Human Leukocyte Antigen) tizimi orqali organizm “o‘z” va “begona”
hujayralarni farqlaydi.
Shuning uchun donorlik (yurak, buyrak transplantatsiyasi) vaqtida moslik
juda muhim.
Immunitetni tabiiy yo‘l bilan kuchaytirish
Sarimsoq, zanjabil, limon, asal – tabiiy immun kuchaytiruvchilar
Vitamin D – quyosh nuri orqali olinadi, immunitetga bevosita ta’sir qiladi
Sog‘lom
ichak
florasi
–
yogurt,
kefir,
prebiotiklar
yordamida
Harakatchan
hayot
tarzi
–
qon
aylanishini
faollashtiradi
Vaqtida emlanish – orttirilgan immunitet hosil bo‘ladi
Immunitet bilan bog‘liq kasalliklar
Kasallik turi
Tavsifi
Misol
Immun tanqisligi Immun tizimi sust ishlaydi
OIV
(AIDS),
tug‘ma
immun tanqisligi
Autoimmun
kasallik
Organizm o‘z hujayralariga hujum
qiladi
Qandli
diabet
I
turi,
revmatoid artrit
Allergiya
Begona moddalarga haddan tashqari
kuchli reaksiya
Changga,
gulchambar,
yong‘oq
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
40
Xulosa
Immunitet — bu inson tanasining mustahkam qalqonidir. Uni to‘g‘ri
parvarish qilish, emlashga amal qilish va sog‘lom turmush tarzini yo‘lga qo‘yish har
bir insonning asosiy vazifasidir. Immunitet kuchli bo‘lsa, inson kasalliklarga qarshi
bardavom bo‘ladi va sog‘lom hayot kechiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
"Biologiya" darsligi, 9-sinf, O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi.
2.
Ro‘ziyev X. "Inson fiziologiyasi va gigiyenasi", Toshkent, 2020.
3.
– Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti rasmiy ma’lumotlari.
4.
"Immunologiya asoslari" – Tibbiyot nashriyoti, 2021.
5.
Biologiya fani o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma, 2022.
