MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
32
DNK VA GENETIK MUHANDISLIKNI INSON
SALOMATLIGIDAGI O’RNI
Ahmadjonova Ma’muraxon Ne’matovna
Farg’ona Shahar 1-sonli politexnikum biologiya fani o’qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada DNK va genetik muhandislikning mohiyati,
inson salomatligidagi o‘rni, zamonaviy tibbiyotdagi qo‘llanilishi va qishloq
xo‘jaligidagi yutuqlari haqida ma’lumot berilgan. Shuningdek, genetik tahrir
texnologiyalarining imkoniyatlari bilan bir qatorda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan
axloqiy muammolar ham yoritilgan.
Kalit so‘zlar: DNK, Genetika, Genetik muhandislik, CRISPR,Irsiy
kasalliklar, Gen terapiyasi,
Genetik modifikatsiya,Biotexnologiya,
XXI asrda biologiya fanining eng tez rivojlanayotgan sohalaridan biri bu —
genetika va genetik muhandislik hisoblanadi. Inson tanasidagi har bir hujayrada
mavjud bo‘lgan DNK (dezoksiribonuklein kislota) — bu bizning genetik “kodimiz”,
ya’ni kimligimiz, qanday kasalliklarga moyilligimiz va hatto tashqi ko‘rinishimiz
haqida ma’lumotlar saqlanuvchi “hayotiy dastur”dir.
DNK — bu spiralsimon shakldagi molekula bo‘lib, u genlar orqali irsiy
belgilarni nasldan naslga o‘tkazadi. Har bir insonning DNKsi noyob bo‘lib, u ota-
onadan meros sifatida uzatiladi. Aynan DNK orqali inson ko‘z rangi, bo‘yi,
immunitet kuchi, aqliy salohiyati va boshqa yuzlab belgilar shakllanadi.
Genetik muhandislik — bu organizmlarning DNK tuzilmasini sun’iy
ravishda o‘zgartirish, ya’ni yangi genlar qo‘shish yoki mavjud genlarni olib tashlash
orqali ularning xususiyatlarini o‘zgartirish ilmidir. Ushbu texnologiya orqali:
Kasalliklarning oldini olish,Genetik terapiya,Yangi dorilar yaratish,Sog‘lom
avlod yetishtirish imkoniyati mavjud.
Tibbiyotda genetik muhandislik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
33
Bugungi kunda genetik muhandislik yordamida:
Saraton, diabet, irsiy kasalliklar (masalan, gemofiliya, talassemiya) ni erta
bosqichda aniqlash va davolash mumkin.
Gen terapiyasi orqali bemorning DNKsi to‘g‘rilanib, sog‘lom genlar
kiritiladi.
CRISPR texnologiyasi orqali aniq genni "tahrirlash" (edit) mumkin bo‘lib
qoldi.
Qishloq xo‘jaligida genetik o‘zgarishlar
Genetik muhandislik faqat inson salomatligi emas, balki:
Hosildorlikni oshirish,
Qurg‘oqqa chidamli ekinlar yaratish,
Zararkunandalarga bardoshli o‘simliklar ishlab chiqishda ham qo‘llaniladi.
Masalan, genetik modifikatsiyalangan makkajo‘xori yoki paxta yetishtirish
orqali ishlab chiqarish hajmi keskin oshdi.
Etik muammolar
Biroq bu soha bilan bog‘liq muammolar ham bor:
“Inson DNKsini o‘zgartirish” — bu axloqiy va diniy jihatdan bahsli masala.
Genetik axborotdan noto‘g‘ri foydalanish (masalan, irqiy ajratish, selektsiya
orqali "ideal odam" yaratish) xavfi mavjud.
Ekologik muvozanatga salbiy ta’siri ehtimoli ham inkor etilmaydi.
DNK (Dezoksiribonuklein kislota) haqida kengroq tushuncha
DNK — bu irsiya molekulasi, u organizmning rivojlanishi, tuzilishi va
funksiyalarini boshqaradi.
DNK ikkita spiral ipdan tashkil topgan bo‘lib, bu tuzilma "ikkilik spiral"
(double helix) deb ataladi.
Har bir DNK molekulasida 4 xil azot asoslari mavjud: adenin (A), timin (T),
sitozin
(C),
guanin
(G).
↪
A har doim T bilan, C esa G bilan juftlashadi.
Genlar va ularning vazifasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
34
Gen — bu DNK molekulasining aniq funksiyaga ega qismlari, ya’ni
oqsillarni sintez qilish bo‘yicha ma’lumot saqlovchi birligidir.
Inson tanasida 20 000 dan ortiq gen mavjud.
Har bir gen muayyan oqsil ishlab chiqarish uchun kod beradi. Oqsillar esa
organizmdagi barcha hayotiy jarayonlarni bajaradi.
Gen terapiyasi (Gene therapy)
Bu usulda sog‘lom genlar bemorning tanasiga kiritiladi.
Masalan, tug‘ma ko‘r, gemofiliya, kistoz fibrozi kabi kasalliklar gen
terapiyasi orqali davolanmoqda.
Insoniyat uchun foydalari
Soha
Yutuqlar yoki Imkoniyatlar
Tibbiyot
Genetik kasalliklarni erta aniqlash va davolash
Farmatsevtika
Shaxsiylashtirilgan dorilar (genomga mos)
Qishloq xo‘jaligi
Hosildorlik yuqori, kasallikka chidamli ekinlar
Biotexnologiya
DNK asosida testlar, vaksinalar, diagnostika
Biotexnologiyaning turlari
Rang
Ma’nosi
Misollar
🟩 Yashil Qishloq xo‘jaligida
GM ekinlar, biologik o‘g‘itlar
🔵
Moviy Suv hayoti bilan bog‘liq Dengiz organizmlaridan dori olish
🟩 Sariq Oziq-ovqatga oid
Fermentatsiya, yogurt, pishloq
🔴
Qizil Tibbiyot sohasida
Gen terapiyasi, DNK diagnostikasi
Genetik muhandislikning kelajagi
Xaritaga o‘xshash genetik bazalarni yaratish orqali inson har bir kasallikka
qanchalik moyil ekanini bashorat qilish mumkin bo‘ladi.
Orqali uzatiladigan kasalliklar (irsiy) tug‘ilishdan oldin aniqlanib, oldini
olish mumkin.
Sun’iy genlar orqali yangi tirik organizmlarni yaratish istiqbollari
muhokama qilinmoqda (synthetic biology).
Foydali faktlar (qiziqarli)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–6_Июнь –2025
35
Inson DNKsi taxminan 3 milliard juft nukleotiddan iborat.
Har bir insonning DNKsi 99.9% boshqa insonnikiga o‘xshash, 0.1% esa uni
noyob qiladi.
DNKning faqat 2–3% qismi genlardan iborat, qolganlari "jim" DNK (non-
coding) deyiladi, ammo ular ham gen ifodasiga ta’sir qiladi.
Xulosa
DNK va genetik muhandislik sohasidagi yutuqlar inson salomatligini
saqlash, davo topilmagan kasalliklarni yengish va kelajak avlodni sog‘lom qilishda
muhim o‘rin tutmoqda. Biroq bu sohani ehtiyotkorlik bilan, axloqiy va ilmiy
mezonlarga rioya qilgan holda rivojlantirish muhimdir. Genetik muhandislik — bu
insoniyatning kelajagiga ochilgan eshik, ammo u qanday ochiladi — bu bizga
bog‘liq.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
“Zamonaviy genetika asoslari” – Karimov D., Toshkent, 2020.
2.
National Geographic – “The Future of Gene Editing”, 2023.
3.
– AQSh Genom instituti rasmiy sayti.
4.
“Biotexnologiya va tibbiyot” – O‘zbekiston Respublikasi SSV, 2022.
5.
CRISPR texnologiyasiga oid ilmiy maqolalar (Nature, Science, Cell, 2021–
2023 yillar).
