MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
111
ВOSHLANG’ICH TA’LIMDA INTEGRATSIYALASHGAN
TA’LIMNI NUTQIY KOMPETENSIYALARDA AMALGA
OSHIRISH AMALGA OSHIRISH
Konsbekova Makbol Irzabek qizi
4-J kurs talabasi,
Navoiy davlat universiteti
Ilmiy rahbar: Omonboyeva Nursaule Erkin qizi
Navoiy davlat universiteti o'qituvchisi
Omonboyevanursaulekbosh@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu
maqolada
boshlang‘ich
ta’lim
jarayonida
integratsiyalashgan ta’limni nutqiy kompetensiyalarni shakllantirishda samarali
qo‘llash masalalari yoritilgan. Ta’lim jarayonida fanlararo bog‘liqlikni yo‘lga
qo‘yish orqali o‘quvchilarning muloqotga kirisha olish qobiliyati, fikrlash
madaniyati
va
so‘zlashuv
kompetensiyalari
shakllantiriladi.
Maqolada
integratsiyalashgan yondashuv asosida nutqiy faoliyatni rivojlantirish metodikalari,
o‘quv mashg‘ulotlarini tuzishda multimedia va amaliy usullardan foydalanish
imkoniyatlari tahlil qilingan. Shu bilan birga, mazkur yondashuvning nutqiy
kompetensiyaga ta’siri bo‘yicha tahlillar, misollar va tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: integratsiyalashgan ta’lim, boshlang‘ich ta’lim, nutqiy
kompetensiya, fanlararo bog‘liqlik, faoliyatga asoslangan o‘qitish, muloqot
ko‘nikmalari, o‘quvchi kompetensiyasi, ijodiy nutq.
Bolalarning tabiat va kundalik hayotdagi barcha narsalarning bog’liqligini
ko’rishga o’rgatish kerakligini o’qituvchi sezadi, biladi.Shunday ekan, ta’lim
integratsiyasi hozirgi zamon talabiga javob beradimi kabi savollar dolzarb ahamiyat
kasb etmoqda.Ushbu maqolada integratsiyalashgan ta’limni amalga oshirishdagi
chora tadbirlari haqida ma’lumot keltirilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
112
Mustaqillik yillarida suveren mamlakatimizda, jamiyatimizda ijtimoiy-siyosiy
va boshqa jabhalarda tub o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. Ulardan biri ta’lim
sohasidir. Har qanday bosqichda ham yosh avlodga ta’lim va tarbiya berish jamiyat
oldidagi eng muhim va mas’uliyatli vazifa bo‘lib qoladi. Binobarin, mamlakatimiz
taraqqiyoti va modernizatsiya yo‘lidagi yangiliklar, turli o‘zgarishlar mamlakatimiz
ta’lim sohasiga ham o‘z ta’sirini o‘tkazmoqda. Jahon ta’lim makoniga intilishlar,
jamiyat taraqqiyotidagi yangi sharoitlar, yangi muammolar, o‘zgaruvchan hayotga
moslashish zarurdir. Zamonaviy ta'limning kelajagi jamiyat taraqqiyoti, jamiyatda
to'plangan va doimiy ravishda o'sib borayotgan ma'lumotlar miqdorining xilma-xilligi
bilan belgilanadi. Integratsiya, ya’ni integratsiya degani: (lotincha restavratsiya,
to‘ldiruvchi, yaxlit so‘zidan) – pedagogik bir butunlikni shakllantirish, bilimlarni
tizimlashtirish va to‘plashda turli fanlarni birlashtirish. Ta’lim sifati va saviyasini har
tomonlama yuksaltirish, yangicha fikrlash, o‘qitish va tarbiyaning yangi
texnologiyalarini kundalik faoliyatida qo‘llay oladigan ijodkor, mehnatsevar
o‘qituvchilarning mehnati samarali bo‘ladi.
Mamlakat kelajagi bilimli avlodda. Binobarin, ta’lim sohasida yangi
islohotlarni amalga oshirish pedagoglar jamoasining umumiy vazifasidir. Binobarin,
o‘qituvchilar yangi yo‘nalishda ishlashlari, o‘z ijodkorliklarini ishga solib, o‘qitish
usullarini yangi kanalga aylantirishlari, pedagogik mahoratlarini qayta qurishlari
kerak. Bu borada ishlar olib borilmoqda. Orqada qolmaslik uchun har bir yangilikni
qabul qilish to'g'ri yoki noto'g'ri bo'ladimi, shu paytgacha erishgan yutuqlarimiz va
tajribamizni qanday uyg'unlashtirish haqida o'ylar ham bizni bezovta qilishi mumkin.
O‘tgan kunlar tajribasiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, kechagi kun bugunga
o‘xshamaydi, bugun ham ertangi kunga o‘xshamaydi. Chunki fan taraqqiyoti, ta’lim
mazmunidagi o‘zgarishlar, hayot talablari, o‘quvchilar didi muttasil oshib bormoqda.
Har qanday jamiyatda hal qiluvchi omil shaxs va shaxs bo'lib qoladi. Ko‘p asrlik
ma’naviy qadriyatlarimizni, boyliklarimizni sarhisob qilish, ularni puxta egallash,
yosh avlod ongiga ezgu fazilatlarni singdirish bugungi kun o‘qituvchilarining asosiy
burchidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
113
Integratsiya - qismlarni bir butun bo'lib chiqishi uchun birlashtirish, bir butun
bo'lishi uchun ularni birlashtirish. Shu nuqtai nazardan qaraganda, ayrim fanlarga oid
materiallar ma’lum bir fan doirasida alohida o‘qitilgandan ko‘ra, ularning mazmuni
har tomonlama va yaxlit bo‘lgan tarzda o‘qitilishi maqsadga muvofiqdir. Integratsiya
– materialni har tomonlama o‘zlashtirish, darsda olingan bilimlarni hayotiy
amaliyotda qo‘llashning samarali usulidir. Shu bilan birga, o‘quvchining aqliy,
axloqiy, estetik qarashlarini charxlashda, o‘quv davridan unumli foydalanishda,
o‘quv jarayonini boshqarishda juda qo‘l keladi.
Keling, fanlararo aloqaga asoslangan integratsiyalashgan ta’lim tarixini
ko‘rib chiqaylik. Bu fikr Ya.A.Komenskiydan boshlanadi. Buyuk didakt: “Bir-biri
bilan bog‘liq bo‘lgan narsalarni o‘sha bog‘lanishni ko‘rsatib o‘rgatish kerak”, degan.
Mashhur ustoz fanlar o‘rtasidagi bog‘liqlikdan foydalanib, yaxlit o‘qitish asosida
o‘qitish jarayonining birligiga erishish mumkinligini aytdi. Ko'pgina o'qituvchilar bu
g'oyaga qo'shilishdi va uni yanada rivojlantirdilar. V.Ya. Staharin, N.F. Bunakov, V.I.
Vodovozov va boshqalar. pedagog olimlar fanlarni integrallashgan o’qitish usullarini
davom ettirdilar va taklif qildilar
Bu tushunchaning etimologik maʼnosi (“integratsiya” – lot. unintegratio)
“tiklanish”, “to’ldirish” degan maʼnoni anglatadi, pedagogikada bir necha
nuqtai nazardan koʻrib chiqiladi:
• integratsiya - ta'limning tizimli prinsipiga muvofiq, puxta o'ylangan
pedagogik jarayon.
• integratsiya - tarkibni takrorlashdan qochish; ta'lim jarayonida unga
mantiqiy izchillik tamoyili bo'yicha dasturdagi fanlarni tuzish va turli fanlarni
o'qitishda "chegaraviy bilimlarni" muvofiqlashtirish orqali erishish mumkin;
• integratsiyalashning ahamiyati, integrasiyalashtiriladigan fanning o‘quv
rejasiga muvofiq, o‘quvchilar sifatli ta’lim olish bilan birga, ularning bilish
qobiliyatini rivojlantiradi, tabiatning birlashgan ilmiy qiyofasi haqida tushuncha hosil
qiladi, bilimlardan samarali foydalanish uchun zarur ko‘nikmalarni egallaydi,
kelajakda olingan
bilimlar va uning rivojlanishi.Hozirgi kunda bilimlarning
integratsiyalashuvini ta’minlash, uning ilmiy darajasini, umuman olganda,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
114
o`quvchining bilish faoliyatiga xos ko`nikmalarni shakllantirish dolzarb muammoga
aylanib bormoqda.Boshlang‘ich sinf fanlarini kompleks o‘qitishni tashkil etish, fanlar
tizimini bir kanalga integratsiyalash bolaning intellektual tafakkurini boyitish bilan
birga, butun insoniyat manbai birligi to‘g‘risida ilmiy nuqtai nazarni shakllantirish
imkonini beradi.
Bilimlarni integrasiyalash yo‘nalishi turli predmetlarning individualligini
oldini olish va fanlararo umumiy manfaatlarni birlashtirilgan bo‘limlar bilan
birlashtirgan integral bloklarni yaratish orqali bilim mazmuni strukturasini va uning
ilmiy asoslarini, ilmiy tushunchalarni ilmiy qarashlar asosida sintez qilishdan iborat.
Integratsiyalashgan darslarini tayyorlash va o‘tkazish jarayonida bilim
ko‘plab ma’lumotlar bilan to‘ldiriladi: bilim manbai sifatida darsga kiritilgan fanlar,
qo‘shimcha adabiyotlar, tadqiqotlar, bolalarning oldingi bilimlari, tajribasi,
o‘qituvchining tushuntirishi, o‘quvchilarning javoblari va boshqalar.Boshlang‘ich
sinflarda o‘tkaziladigan fanlarning asosiy maqsadi o‘quvchi shaxsini shakllantirish,
ularni atrof-muhit go‘zalligini badiiy shakllar orqali anglashga tarbiyalashdan iborat.
Darsning mazmuni puxta va maqsadli ravishda farqlanadi, ayrim turlarini
kiritish va boshqalarini olib tashlash mavzuga qat’iy muvofiq amalga oshiriladi, bu
uning mazmuni yaxlitligi va samaradorligining zarur shartidir. O’quvchilarning
tevarak-atrofni bilishida alohida o’rin tutadigan fanlardan biri “Dunyoshunoslik”
fanidir. Mazkur fan mazmunida insonning tabiat, jamiyat va boshqa odamlar bilan
axloqiy-huquqiy munosabatlariga alohida ahamiyat berilib, o‘quvchilarni ana
shunday munosabatlarga, hayotga, sog‘likka malakali munosabatda bo‘lishga
tarbiyalash ko‘zda tutilgan.
Ayniqsa, bu fan ona tili, rasm, tasviriy san’at, musiqa fanlari bilan uzviy
bog‘langanda ijobiy natijaga erishish mumkin.
“Tabiat” blokidagi dunyoshunoslik fanining mazmuni ona tilidagi tabiat
obyektlari, hodisalari, go‘zal manzaralari, o‘simlik va hayvonlar tasvirlangan asarlar,
topishmoqlar, maqollar, ertaklar, rivoyatlar orqali o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, ularni
muhofaza qilish zaruriyatini bayon etadi. Agar qozoq tili faniga to‘xtaladigan bo‘lsak,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
115
bu mavzuni ko‘pincha ona tili, dunyoshunoslik, tasviriy san’at darslari bilan bog‘lash
mumkin.
Integratsiya jarayonlarini amalga oshirish quyidagi asoslar yordamida amalga
oshirildi.
Xulosa va takliflar
Boshlang‘ich ta’lim bosqichida integratsiyalashgan ta’lim jarayonini tashkil
etish orqali o‘quvchilarning nutqiy kompetensiyalarini shakllantirish va rivojlantirish
bugungi zamon ta’limi oldida turgan ustuvor vazifalardan biridir. Integratsiyalashgan
yondashuv darslarda turli fanlar mazmunini uyg‘unlashtirgan holda, bolalarning
fikrlash doirasini kengaytirish, muloqotga kirishish malakasini mustahkamlash va
og‘zaki hamda yozma nutqda mustaqil fikr bildira olish qobiliyatini oshirishga xizmat
qiladi. Bunday yondashuv orqali o‘quvchilarning bilimlari yakkama-yakka emas,
tizimli va bir-birini to‘ldiruvchi holatda shakllanadi. Ayniqsa, til va adabiyot
darslarini boshqa fanlar bilan uyg‘unlashtirib o‘qitish, bolalarning so‘z boyligini
kengaytirish, tahlil qilish, xulosa chiqarish, baholash kabi yuqori darajadagi fikrlash
malakalarini rivojlantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Integratsiyalashgan ta’lim orqali o‘quvchilar ko‘proq real hayotiy
vaziyatlarga duch keladi, bu esa ularning nutqiy faoliyatini faollashtiradi, muloqotga
bo‘lgan ehtiyojini oshiradi va mustaqil fikr ayta olishga undaydi. Bunda
o‘qituvchining metodik yondashuvi, darsni samarali tashkil etishi, fanlararo
bog‘liqlikni to‘g‘ri ko‘ra olishi muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli,
integratsiyalashgan yondashuv asosida tashkil etilgan darslar orqali o‘quvchilarning
o‘z fikrini erkin ifoda etishi, mantiqiy va izchil nutq tuzishi, turli nutq uslublarida
so‘zlasha olishi kabi kompetensiyalarini bosqichma-bosqich rivojlantirish mumkin.
Shu asosda, maktab dasturlarini takomillashtirish, integratsiyalashgan dars
senariylarini ko‘paytirish, o‘qituvchilarning kasbiy malakasini oshirish, darslik va
qo‘llanmalarda fanlararo bog‘liqlikni ko‘rsatuvchi mashq va topshiriqlarga keng o‘rin
berish zarur. Nutqiy kompetensiyalarni rivojlantirishga qaratilgan integratsiyalashgan
ta’lim jarayoni bolalarda nafaqat til ko‘nikmalarini, balki tanqidiy fikrlash, muloqot
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
116
madaniyati, hamkorlikda ishlash, mustaqil qaror qabul qilish kabi hayotiy
ko‘nikmalarni ham shakllantiradi.
ADABIYOT:
1. SH. XUDOYBERDIYEV, D.BOTIROVA. BOSHLANG’ICH SINFLARDA
INTEGRASIYALASHGAN DARSLARNING MAQSAD VA VAZIFALARI
HAMDA FANLARARO ALOQALARNING AHAMIYATI.
2. JAYLAUOVA M., ABUOVA A. FANLARARO ALOQA / BOSHLANG'ICH
MAKTAB
2004 YIL. № 4. 22-24-BETLAR
3.BOSHLANG’ICH SINFLARDA INTEGRATSION O’QITISHNING O’ZIGA
XOS XUSUSIYATLARI.
4.SYDYKOVA B.T. 5-6-SINF O'QUVCHILARIDA FANLARARO ALOQALAR
ASOSIDA
MUSTAQILLIKNI
SHAKLLANTIRISH
//
MUALLIF
AVTOREFERATI. 2001 YIL.
5. ZAVATSKAYA G.S. RUS TILINI O'QITISH METODIDA SUB'EKTLARARO
MULOQOTNING O'RNI // TA'LIMDA MENEJMENT. 2006. NO 2. 36-42-
BETLAR.
