MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
99
BOSHLANG’ICH TA’LIMDA DAVLAT TILINI O’QITISH
MASALALARI
Konsbekova Makbol Irzabek qizi
Navoiy davlat universiteti talabasi
Ilmiy rahbar: Omonboyeva Nursaule Erkin qizi
Navoiy davlat universiteti o'qituvchisi
Omonboyevanursaulekbosh@gmail.com
Aннотация: В этих трех статьях описываются вопросы преподавания
государственного языка в начальных классах.
Ключевые слова: метод, опыт, программа, качество образования,
процесс.
Mustaqillik sharofati bilan ta’lim sohasida ham ulkan islohotlar amalga
oshirilmoqda. Mustaqillikning birinchi kunlaridanoq yosh avlod tarbiyasiga jiddiy
e’tibor qaratildi. “Ta’lim to’g’risida”gi Qonun, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”,
“Davlat ta’lim standartlari”ning joriy qilinishi ushbu jarayonlardagi eng muhim
bosqich sifatida xarakterlanadi. Bu hujjatlarda ona tili ta’limi oldiga ham qator
talablar qo’yildi. Shu asosda ona tili dastur va darsliklari ham yangilandi.
Yangilangan ona tili darsliklarining ikki avlodi nashr qilindi va o’qitishga joriy etildi.
Ona tili o’qitishga bo’lgan qarashlar, talablar o’zgardi. Darsliklar ana shu talablar
asosida tuzildi.
Ona tili o’qitish metodikasi pedagogik fan sifatida boy tajriba to’plagan
bo’lsa-da, bu fanning o’qitilishi bilan bog’liq bir qator muammolar ham yuzaga keldi.
Buning sababi shundaki, ta’lim jarayoniga bir qator zamonaviy texnologiyalar kirib
keldi va kirib kelmoqda, umumiy o’rta ta’lim maktablarining ona tili darsliklari
yangilandi, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun darsliklar yaratildi. Bular
bilan bog’liq qarashlar va tahlillar, uslubiy ko’rsatmalar o’zbek tili o’qitish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
100
metodikasining o’rganish obyektiga aylanishi kerak. Shu ma’noda bu fanning
mazmunini quydagicha belgilash mumkin: ona tili ta’limining izchil tizimini ishlab
chiqish, ona tili darslarini tashkil etishiga oid metodik tavsiyalarni tanlash va
amaliyotga joriy etish, shu bilan birga metodika sohasining zamonaviy pedagogik
texnologiyalar, til o’rgatishning interfaol metodlarini o’zida aks ettirgan ilmiy
asoslarini ishlab chiqishdir. Bu fan egallangan bilimlarni pedagogik amalyotga joriy
etish, ilg’or pedagogik texnologiyadan unumli foydalanishga yo’naltirilgan. O’zbek
tili o’qitish metodikasi ijodiy tafakkur sohibini shakllantirishning didaktik asoslarini
o’rganadi. Ona tili o’qitish metodikasi fani yosh avlodga ona tilidan nimani?,
qancha?, qanday? o’rgatish kerak degan savollarga javob beradi.
Til o’qitish metodikasini o’rganish turli ta’lim bosqichlariga mos, qulay
metodlarni izlash, tanlash, amaliyotda qo’llay bilishdir.
O’zbek tili o’qitish metodikasining asosiy maqsadi til imkoniyatlaridan
to’g’ri, aniq, o’rinli va unumli foydalanish ko’nikma va malakalarini hosil qilish,
mantiqiy – ijodiy tafakkurni rivojlantirish, kommunikativ savodxonlikni oshirish,
o’quvchilarda milliy istiqlol g’oyasini shakllantirish va talaba shaxsini ma’naviy
boyitishdan iborat.
Til o’qitish metodikasining asosiy vazifasi talabalarni erkin, ijodiy, mustaqil
fikrlarini og’zaki va yozma shaklda, adabiy til meyorlari asosida to’g’ri ifodalay
oladigan, bir ma’noni turli holatlarda berish ko’nikmasi shakllangan yetuk
murabbiylarni tarbiyalab yetkazishdir.
O’zbek tili o’qitish metodikasi fani o’zining nazariy asoslariga va ilmiy
tadqiqot metodlariga ega. Bular quyidagilar: 1.Kuzatish. Tilshunos va metodist
olimlar ilmiy anjumanlarda, vaqtli matbuotlarda, berib borilayotgan uslubiy
maqolalarni, pedagogik o’qishlarda o’qilayotgan ma’ruzalarni o’qib va eshitib,
kuzatib boradilar, zamonaviy dars namunalarini kuzatib, ulardan tegishli xulosalar
chiqaradilar. Bu usul orqali ona tili o’qitish bilan bog’liq muammolar o’rgatiladi,
yangicha qarashlar va metodlar aniqlanadi.
2.Tajriba o’tkazish. Metodist – olimlar o’z ilmiy tadqiqotlari yuzasidan
erishilgan natijalar haqida ilmiy anjumanlarda o’rtoqlashadilar, o’zlari ilgari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
101
surayotgan, qo’llamoqchi bo’lgan metodlarini asosli va ishonchli mezonlar asosida
ma’lum maktab yoki akademik litseylarda tajribadan o’tkazadilar. Natijalarni tahlil
qiladilar. Bu usul tavsiya qilinayotgan ilmiy va uslubiy farazlarning ishonchliligini,
asosli ekanligini isbotlashga zamin yaratadi.
3.Test o’tkazish. Bu usul orqali o’quvchilarning nazariy bilimlari, ko’nikma
va malakalari o’rganiladi. Test savollari o’tkazish o’quvchi va talabalarning bilimi,
egallagan amaliy ko’nikmalari haqida umumlashgan xulosalar chiqarishga imkon
yaratadi.
4.Anketa va savol varaqalari tarqatish. Bu usul orqali o’qituvchi va
o’quvchilarning fanga bo’lgan munosabati, qiziqishlari va istaklari o’rganiladi.
5.Metodik merosni o’rgatish. Ona tilini o’qitish tarixi qadimgi davrlarga borib
taqalsa-da, uni o’qitish metodikasi uzoq tarixga ega emas. O’tmishda yashab ijod
etgan Al-Xorazmiy, Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Zamaxshariy, Navoiy kabi ijodkorlar
asarlarida ta’lim-tarbiya bilan, o’qitish bilan bog’liq fikrlar mavjud bo’lsa-da, aynan
ona tilini qay usulda o’qitish bilan bog’liq fikrlar uchramaydi. Al-Xorazmiyning
“Sezish orqali bilish bu qisman bilish bo’lsa, mantiqiy bilish bu haqiqatdir”, Abu Nasr
Forobiyning “Bilim, ma’rifat, yaxshi axloq bilan bilimdon, ma’rifatli, yetuk,
mukammal inson yetishadi. Buning uchun ta’lim - tarbiya o’qituvchi tomonidan
to’g’ri tashkil etilishi, boshqarilishi va ma’lum maqsadlarga yo’naltirilishi lozim”
degan fikrlari o’zbek tili o’qitish metodikasida ham bosh mezon vazifasini o’taydi.
XX asr boshlariga kelib an’anaviy o’qitish usullari yoniga Yevropacha
o’qitish usullari ham kelib qo’shildi. Mahalliy ziyolilardan Fitrat, Munavvar qori,
Hamza, A.Avloniy, Qori Niyozov, Qayum Ramazon, Murod Shams, Majid Qodiriy
kabilar darslik va qo’llanmalar yaratishda faol ishtirok etdilar. 1940-yillarda
S.A.Fvesaloniskiyning “Ona tili o’qitish metodikasi” qo’llanmasi bosilib chiqdi.
Qo’llanmada nutq o’stirish va insho masalalariga keng o’rin berilgan, morfologiya va
sintaksis o’qitish metodikasiga alohida e’tibor berilmagan. 40–yillardan boshlab
o’zbek olimlari til o’qitish muammolari bilan bog’liq tadqiqot ishlari olib bora
boshladilar. 1944 yilda M.Shams “Orfografiya o’qitish metodikasi”, K.Xayrullayev
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
102
“Tipik orfografik xatolar va ularni bartaraf etish” mavzusidagi tadqiqotlarni amalga
oshirishdi.
M.Shams 1950-yilda “O’zbek tili o’qitish metodikasi” qo’llanmasini nashr
ettirdi. 1952- yilda esa “O’zbek tili o’qitish metodikasi”ning 1-qismi F.Kamol tahriri
ostida nashrdan chiqdi. 1960-yilda H.Rustamovning “Sintaksis va punktuatsiya
o’qitish metodikasi”, 1963-yilda N.Abdurahmonovning “O’zbek tili o’qitish
metodikasi” kitoblari nashr ettirildi. 1975-yilga kelib esa ancha mukammal darslik
Y.G’ulomov, I.Rasulov, H.Rustamov, B.Mirzaahmedovlar tomonidan yaratildi. Bu
darslik ham “O’zbek tili o’qitish metodikasi” deb nomlanadi. Ushbu darslik hozirgi
davrgacha amalda qo’llanib kelindi. 1960-80-yillar davomida metodika bo’yicha
ishlar ko’lami ko’paydi. Hozirgi davrda ham ona tili o’qitish metodikasi bo’yicha
ilmiy – tadqiqotlar keng olib borilyapti.
O’zbek tili o’qitish metodikasi birinchi navbatda falsafa va umumiy
tilshunoslik bilan, tilshunoslikning nazariy asoslari bilan chambarchas bog’liq.
Maktablarda o’qitiladigan ona tili predmetining ilmiy asosini va mazmunini,
dastavval til haqidagi fan belgilab beradi. Ona tili o’qitishning to’g’ri tashkil etilishi
va samarali bo’lishi til to’g’risadagi lingivistik xulosalarning ilmiy va aniq bo’lishiga
bog’liq. Ona tili o’qitish metodikasini va uning taraqqiyotini tilshunoslik fanisiz
tasavvur etib bo’lmaydi.
Ona tili o’qitish metodikasi pedagogika va psixologiya fanlari bilan ham
bog’liq holda ish olib boradi. Pedagogika ta’lim - tarbiya prinsplarini belgilab
beruvchi fandir. Ona tili darslarida ham ta’lim prinsplari qo’llanadi. Pedagogika
fanining didaktika qismi ona tili o’qitish metodikasining nazariy asosi hisoblanadi,
Ona tili o’qitish metodikasi didaktikasining hamma prinsplariga tayanadi.
O’qituvchi o’z o’quvchilarining psixologik qobiliyatlarini o’rganishi, ona tili
materiallarini tushuntirishda ularni hisobga olishi zarur. O’qituvchi o’z faniga
nisbatan o’quvchilarda qiziqish uyg’ota olishi, ularning diqqatini jalb eta olishi, shu
materialni esda saqlab qolish yo’llarini qo’llashi lozim. Bu ishlarning barchasi ona tili
o’qitish metodikasining psixologiya bilan bog’liqligini ko’rsatadi.
O’zbek tili o’qitish mazmuni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
103
Ta’lim mazmuni davlat va jamiyat talablariga ko’ra, pedagogik
texnologiyalarning eng so’nggi yutuqlari asosida belgilanadi, shakllanadi. Ta’lim
mazmunini shakllantirish zamonaviy pedagogikada 4 ta muhim tarkibiy qismlar
hisobiga amalga oshiriladi.
1.Talabalar egallashi zarur bo’lgan bilimlar tizimi (til fanlari, tushunchalar ,
qoidalar va ta’riflar tizimi)
2.Tanlangan ilmiy – nazariy bilimlarga muvofiq keladigan amaliy ko’nikma
va malakalar tizimi
3.Talabalarni ijodiy faoliyat usullariga o’rgatish. Faoliyat qayta xotirlash,
qisman ijodiy va ilmiy – ijodiy darajada bo’lishi mumkin
4.Talaba va o’quvchi o’rtasidagi o’zaro munosabatlar tizimi ona tili o’qitish
mazmuni fonetika, leksikologiya, grammatika, uslubiyat, to’g’ri talaffuz, to’g’ri
yozish, so’z tanlash va gap tuzish, ijodiy fikrlash, fikrni to’g’ri, aniq ifodalash, ifodali
o’qish, matn ustida ishlash va matn yaratish faoliyatlarini qamrab oladi.
Boshlang’ich ta’limda Davlat ta‘lim standartlari Boshlang’ich sinflarda ona
tili o’qitish metodikasi fanining predmeti o’quvchilarga o’zbek tilini o’rgatish yollari
va vositalari, ona tilini egallash, ya‘ni nutqni, o’qish va yozishni, grammatika va
imloni o’zlashtirib olish to’g’risidagi ilmdir. Umumiy o’rta ta’lim muassasalarida (1-
9-sinf) ona tili fanini o’qitishning asosiy maqsadi – o’z fikrini og’zaki va yozma
tarzda to’g’ri va ravon bayon qiladigan, kitobxonlik madaniyati shakllangan, mustaqil
va ijodiy fikrlay oladigan, o’zgalar fikrini anglaydigan, muloqot va nutq madaniyati
rivojlangan shaxsni kamol toptirishdan iborat. Umumiy o’rta ta‘lim muassasalarida
ona tili fani ni o’qitish-ning asosiy vazifasi: o’quvchi shaxsini fikrlashga, o’zgalar
fikrini anglashga, o’z fikrini og’zaki hamda yozma shaklda savodli bayon qila olishga
qaratilgan nutqiy kompetensiyani rivojlantirish; o’quvchilarda grammatikaga oid
bilimlarni (fonetika, leksikologiya, so’zning tarkibi, so’z yasalishi, morfologiya,
sintaksis, yozuv va imlo, tinish belgilari, nutq uslublariga oid tushunchalarni)
shakllan-tirish va rivojlantirish hamda ona tilining keng imkoniyatlaridan unumli
foydalangan holda fikrini to’g’ri va ravon bayon eta olish ko’nikmalarini
rivojlantirishga qaratilgan lingvistik kompetensiyalarni shakllantirishdan iborat.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
104
Umumiy o’rta ta’limning boshlang’ich sinflarda o’qish fani o’quvchilarni ongli,
to’g’ri va ifodali o’qishga o’rgatish bilan birga ularda kitobxonlik va nutq
madaniyatini hamda mustaqil fikrlash qobiliyati shakllantiradi. O’quvchilarni har
tomonlama rivojlan-tirishga xizmat qiladi .Metodika maktab oldiga qo’yilgan ta‘lim
va tarbiyaviy vazifalardan kelib chiqib, ona tilini o’rgatishning vazifalarini va
mazmunini belgilaydi, ta‘lim-tarbiya berish jarayonini tekshiradi, shu jarayonning
qonuniyatlarini va ta‘lim berish usullarining ilmiy asoslangan tizimini belgilaydi.
Metodika fani quyidagi masalalarni o’rganadi:
1. O’qitishning vazifalari va mazmunini aniqlaydi. Nimani o‘qitish kerak?
savoliga javob beradi, ya‘ni boshlang’ich sinflar ona tili kursining dasturlarini, ta‘lim
mazmunini belgilab beradi, o’quvchilar uchun darsliklar va qo’lanmalar yaratib,
ularni takomil-lashtirib, samaradorligi va muvofiqligini doimiy nazorat qilib boradi.
2. O’qitish metodlari, tamoyillari, usullari, dars va uning turlarini, o’quvchilar
amaliy ishlari - mashqlar va yozma ishlarning izchil tizimini ishlab chiqadi, ya’ni
„Qanday o‘qitish kerak?" savoliga javob tayyorlab beradi.
3. O’quvchilarga ona tilidan bilim berish va ko’nikma hosil qilishda ilmiy
nuqtai nazardan eng foydali shart-sharoitlar haqidagi masalalarni hal qiladi, ya’ni
„Nega xuddi mana shunday o’qitish kerak?" savoliga javob tayyorlaydi. Eng foydali
materiallarni, metodlarni o’rganadi, tanlangan metodlarni asoslaydi, tavsiyalarni
eksperimental tekshiradi.
Boshlang’ich sinflarda ona tili o’qitish metodikasi yuqori sinflarda ona tili
o’qitish metodikasining dast-labki bosqichi bo’lib, u tekshiradigan masalalarni
boshlang’ich sinf o’quvchilariga tadbiqan (muvofiq ravishda) o’rgatadi. Shu bilan
birga, boshlang’ich sinflarda ona tili o’qitish metodikasining o’ziga xos xususiyatlari
mavjud. Boshlang’ich sinflarda ona tilini o’qitish grammatika, imlo va unga bog’liq
holda nutq o’stirish metodikasinigina emas, balki xat-savod o’rgatish, sinfda va
sinfdan tashqari o’qish metodikalarini ham o’z ichiga oladi.
Shulardan kelib chiqib, boshlang’ich sinflarda ona tili o’qitish metodikasi fani
quyidagi vazifalarni bajaradi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
105
1 Umumiy o'rta ta'limning boshlang‘ich ta‘limdan davlat ta‘lim standarti va
o‘quv dasturi. Respublika ta’lim markazi – T.: 2017. 18-bet
2 Umumiy o'rta ta'limning boshlang’ich ta‘limdan davlat ta‘lim standarti va
o‘quv dasturi. Respublika ta’lim markazi – T.: 2017. 87-bet.
a) boshlang’ich sinflarda ona tili kursining mazmuni, hajmi va mavjud
tizimini, ya‘ni kursning (xat-savod o’rgatish, o’qish, grammatika, imlo, nutq o’stirish
va h.k.) dasturini belgilash va asoslash;
b) o’qish va yozuvdan bilim va ko’nikmalarning shakllanishi jarayonini
hamda bu jarayonda o’quvchilar duch keladigan qiyin-chiliklarni o’rganish,
xatolarning sababini tahlil qilish, ularning oldini olish va to’g’rilashga yordam
beradigan ish turlarini ishlab chiqish;
d) ona tilidan beriladigan o’quv materialini o’quvchilar aniq tushunishi va
puxta o’zlashtirishiga, ularda olgan bilimlarini amaliyotda tatbiq eta olishga va
o’quvchilarning umumiy taraq-qiyotiga, ya‘ni ularning zehnini, xotirasini,
kuzatuvchanligini, yodda saqlashini, mantiqiy tafakkurini, ijodiy o’ylashini, nutqini
o’stirishga yordam beradigan metod va vositalarni ishlab chiqish;
e) ona tilini o’rgatish bilan bog’liq holda maktablar oldiga qo’yilgan
tarbiyaviy vazifalarni amalga oshirish, o’quvchilarda axloqiy va estetik sifatlarni
shakllantirish.
Ona tili o’qitish metodikasi ta‘limning turli bosqichlarida o’quvchilarning
bilim, ko’nikma va malakalarini aniqlaydi, o’qish-ning muvaffaqiyati va
kamchiliklarini belgilaydi, sababini izlaydi, xato va kamchiliklarni bartaraf etish
usullarini topadi. Ona tili metodikasi ta’lim tizimining barcha bosqichlirida ona tilini
o’qitishning izchillik va uzluksizligini ta‘minlaydi. Maktab-gacha ta’lim
muassasasida asosan, bolalarning nutqini o’stirish nazarda tutiladi. Boshlang’ich
sinfda o’quvchilar nutqini o’stirish-dan tashqari, ona tilidan elementar nazariy
tushunchalarni amaliy o’zlashtirishlari ham nazarda tutiladi.
Boshlang’ich sinflarda ona tili o’qitish metodikasi fani quyidagi bo’limlarni
o’z ichiga oladi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
106
1. Savod o’rgatish metodikasi.Ya’ni elementar o’qish va yozishga o’rgatish.
Bolalarga savod o’rgatish pedagogika fanida-gina emas, balki ijtimoiy hayotda ham
juda jiddiy masalalardan hisoblanadi. Chunki, xalqning savodxonligi mustaqillik
uchun, siyosiy onglilik uchun, madaniyat uchun kurash qurolidir.
2. Husnixat metodikasi. Boshqa fanlar kabi husnixat o’qitish metodikasining
ham o’z predmeti bor. Husnixat o’qitish metodika-sining o’rgatish predmeti ta’lim
berish sharoitida chiroyli yozuvni egallash, grafik jihatdan to’g’ri, chiroyli yozishga
o’rgatish jarayoni hisoblanadi.
3. O’qish metodikasi. Boshlang’ich sinflarda o’qish pred-metining vazifasi
bolalarni to’g’ri, tez (me’yorida), ongli va ifodali o’qish malakalari bilan
qurollantirish hisoblanadi.
4. Grammatika, fonetika, so’z yasalishini o’rganish metodikasi. Bu bo’lim
unsurar to’g’ri yozuvga va husnixatga o’rgatishni, grammatik tushunchalar,
boshlang’ich imlo malaka-larini shakllantirishni nazarda tutadi.
5. Nutq o’stirish metodikasi. Bu bo’lim boshlang’ich sinflarda alohida o’rin
tutadi. Bolalar birinchi navbatda tilni, nutqni o’quv predmeti sifatida anglaydilar, ular
xohlagan va qiziqarli narsalarnigina emas, balki zaruriy narsa va hodisalar haqida
o’ylab, rejali nutq tuzish zarurligini ham tushuna boshlaydilar. Ular o’zining grafik
shakli bilangina emas, balki leksikasi, sintaktik va morfologik shakli bilan ham
og’zaki nutqdan farq qiladigan yozma nutqni ham egallaydilar.
Metodika bolalar nutqini boyitishi, sintaktik va bog’lanishli nutqini o’stirishni
ham ta‘minlahi kerak. Shuni aytib o’tish kerakki, bog’lanishli nutq maktablarda
alohida bo’lim sifatida o’rganilmaydi, u til fanining boshqa bo’limlari bilan
bog’langan holda shakllantiriladi. Savod o’rgatish metodikasining maqsad va
vazifalari O’qish va yozish - nutq faoliyatining turi. Maktabda o’qitish unsurar o’qish
va yozishga o’rgatishdan boshlanadi. „Alifbe"ga asoslangan holda qisqa vaqt ichida
o’quvchilar o’qish va yozishga o’rgatiladi, ya’ni o’qish va yozish ko’nikmasini
egallaydilar. Savodga o’rgatish davri 2-sentabrdan to dekabr oyining oxirigacha
bo’lgan muddatni, ya‘ni ikki o’quv choragini qamrab oladi. Savodga o’rgatish
jarayoni tayyorgarlik va alifbe davridan tashkil topadi. Tayyorgarlik va alifbe davrida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
107
ta‘lim savodga o’rgatishning tahlil-tarkib (analitik-sintetik) tovush usulida amalga
oshiriladi. Savodga o’rgatishning tahlil-tarkib usuliga ko’ra matn-dan gap, gapdan
so’z, so’zdan bo’g’in va tovush, yoki aksincha, tovush > bo’g’in > so’z > gap > matn
uzviy aloqada butundan bo’lakka, bo’lakdan butunga qarab tahlil-tarkib qilinadi. Bu
esa o’quvchilar tafakkur faoliyatini onglilik, tushunarlilik, mantiqiylik, didaktik
mezonlar asosida rivojlantirish imkoniyatini vujudga keltiradi. Boshlang’ich
ta’limning ilk savodga o’rgatish davridanoq, o’quvchilar nutqini yangi so’zlar
hisobiga boyitishga alohida e‘tibor qaratiladi. "Alifbe" darsligida berilgan: yangi
so’zlar, matn, kichik hikoya va she’rlardan foydalanib, o’quvchilarni so’z ma‘nosi
bilan atroflicha tanishtirishda, she‘riy va nasriy matnlarni yodlatish, qayta
hikoyalashga e‘tibor beriladi. Sinfdan tashqari o’qish darslari o’quvchilarni bolalar
adabiyoti namunalari bilan tanishtirib borish-ga, ularni mustaqil o’qishga, o’qituvchi
va otaonalar yordamida badiiy o’qishga qiziqtirish, nutqini boyitish va
rivojlantirishga yordam beradi. Boshlang’ich ta‘limning ilk savodga o’rgatish
davridanoq, o’quvchilar nutqini yangi so’zlar hisobiga boyitishga alohida e‘tibor
qaratiladi. O’qish va yozish kishi nutq faoliyatining turi bo’lib, u nutqqa oid
malakadir. O’qish malakasi ham, yozish malakasi ham nutq faoliyatining boshqa
turlari bilan, ya‘ni og’zaki hikoya qilish, o’zgalar nutqini eshitish orqali anglash, ichki
nutq bilan uzviy bog’liq holda shakllanadi. Maktabda o’qitishning muvaffaqiyati
savod o’rgatisfming qanday tashkil etilganligiga bog’liq. O’quvchini savod o’rgatish
jarayonida unsurar o’qish va yozishga o’rgatishda o’quvchilarning faoliyat ko’rsatishi
va nutq faoliyatiga kirishishlari uchun talab bo’lishi, o’z fikrini og’zaki yoki yozma
ifodalashi uchun zaruriyat va ehtiyojni yuzaga keltiruvchi vaziyat yaratilishi lozim.
O’qish va yozish malakasi bilan ikkinchisining muvaf-faqiyatli amalga oshuvini
ta’minlaydi. Shuning uchun ham o’qishga o’rgatish bilan yozuvga o’rgatish parallel
olib boriladi va bu faoliyat muntazam ravishda mashq qildiriladi. Shunday ekan,
savod o’rgatish jarayonida bola juda ko’p o’qishi va yozishi zarur. O’qish uchun ham,
yozish uchun ham yangi matn olinadi, chunki bir matnni bir necha bor qayta o’qish
bilan maqsadga erishish qiyin. Bu ko’pincha o’qilgan matnni og’zaki yodlab olishga
olib keladi. Takroriy faoliyatda vaziyat va mazmunning almashinishi malakani
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
108
mustahkamlashga yordam beradi, qobiliyatni o’stiradi. O’quvchi oldida uzoq
muddatda amalga oshadigan maqsad – o’qish va yozishni o’rganish hamda hozirda
bajarishi shart bo’lgan kundalik maqsad – topishmoqni o’qish va javobini topish, so’z
va gaplarni o’qish, rasm asosida so’zlab berish kabilar turadi. O’zbek tili yozuvi
tovush yozuvi, ya’ni fonematik yozuvdir. Harbir tovushuchun, har bir fonema uchun
maxsus grafik shakl (harf) olingan. O’qishda grafik shakllar tovushga aylantirilsa,
yozuvda aksincha, tovushlar harflarga aylantiriladi. Bu o’qish va yozish faoliyatida
o’quvchi uchun qiyinchilik tug’dirgandek tuyulsa-da, aslida o’qish va yozish
jarayonini soddalashtiradi, chunki tilimizdagi tovushni ifodalovchi harflar soni uncha
ko’p emas. O’qish va yozishni o’zlashtirish uchun tovush va harflarning o’zaro
munosabatiga oid qoidalarni o’zlashtirish kifoY. Savod o’rgatish metodikasida
o’zbek tili tovushlar va harflar tizimining o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olish
talab etiladi. O’zbek tilining tovush tizimi va yozuvi. O’zbek tili yozuvi fonematik
yozuv hisoblanadi. 1993-yil 2-sentabrdagi „Lotin yozuvi-ga asoslangan o’zbek
alifbosini joriy etish to’g’risida"gi qonunga muvofiq o’zbek tili yozuvi uchun lotin
grafikasi asos qilib olindi. Nutqning har bir tovushi uchun unga mos gratik’shakl
qabul qilindi. O’qituvchi savod o’rgatish jarayonida o’quvchilarni tovush va harflar
bilan tanishtirishda, ularni sintezlab o’qishga o’rgatishda o’zbek tilining fonetik
xususiyatlarini hisobga olishi zarur. Savod o’rgatish analitik-sintetik tovush metodiga
asosan olib boriladi. So’z bo’g’inga bo’linadi, bo’g’indan kerakli o’rganilayot-gan
tovush ajratilib olinadi, tahlil qilinadi, o’rganiladigan harf bilan sintezlanadi, shu
asosda harf va butun o’qish jarayoni o’zlash-tiriladi. Bunda o’zbek tili grafik tizimi,
tovushlarni yozuvda belgi-lash xususiyatlari hisobga olinadi.
Savod o’rgatishda o’zbek tili grafik tizimining quyidagi xususiyatlarini
hisobga olish muhim ahamiyatga ega:
1. Savod o‗rgatishda tovush-harf bilan tanishtirish unlilardan boshlanadi.
Hozirgi o’zbek tilida 6 ta unli fonema mavjud: a, o, i, e, u, o. E harfi so’z va bo’g’in
boshida qo’llanadi (ekin, echki, aeroplan), undoshdan keyin o’rta keng lablanmagan
unli tarzida o’qiladi (kel, tez). Savod o’rgatishda oldin so’z boshida ketadigan e,
so’ngra undoshdan keyin keladigan e tovush-harfi bilan tanishtiriladi. O harfi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
109
o’zbekcha, umumturkiy so’zlarda quyi keng, lablangan o tovushini ifodalaydi,
ruscha-baynalmilal so’zlarda urg’usiz bo’g’inda a tarzida (botanika), o’ tovushi kabi
(tonna), qisqa i tarzida (traklor) talaffuz qilinadi. Shuning uchun bu unli qatnashgan
ruscha-baynalmilal so’zlar savod o’rgatish davridan so’ng o’quv jarayoniga kiritiladi.
A tovushi bahor, savol kabi so’zlarda o kabi, muomala, munosabat kabi so’zlarda i
tovushiga yaqin talaffuz qilinadi, lekin a yoziladi. U tovushi qovun, sovun kabi
so’zlarda i tovushiga yaqin talaffuz etilsa ham u yoziladi. 1 tovushi bilan, sira kabi
so’zlarda talaffuz etilmasa ham yozuvda doimo saqlanadi.
2. O’zbek tilida 24 ta undosh tovush bor. Yozuvda ular 23 ta harf bilan
ifodalanadi: shulardan 3 tasi harf birikmasi, 21 tasi yakka harf bilan belgilanadi. Ular
quyidagilar: b, d, f, g, h, j (jurnal), j (jo’ja), k, 1, m, n, p, q, r, s, t, v, x, y, z, g, sh, ch,
ng. Undoshlami o’rgatishda ham muayyan tartibga, talabga asoslaniladi. Alifbo
davrida undosh tovushlar bilan tanishtirishni sonor, ya’ni ovozdor tovushlar bilan
boshlash maqsadga muvofiqdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. SH.MIRZIYOYEV ERKIN VA FAROVON, DEMOKRATIK O’ZBEKISTON
DAVLATINI BIRGALIKDA BARPO ETAMIZ. TOSHKENT – O’ZBEKISTON -
2016.56 B.
2. SH.MIRZIYOYEV BUYUK KELAJAGIMIZNI MARD VA OLIJANOB
XALQIMIZ BILAN BIRGA QURAMIZ. TOSHKENT – O’ZBEKISTON -2016.488
B.
3. QOSIMOVA K, MATJONOV S, G’ULOMOVA X, YO‗LDOSHEVA SH,
SARIYEV SH. ONA TILI O’QITISH METODIKASI. –T.: NOSHIR, 2009. – 163 B.
4. YO‘LDOSHEV N. VA RAXMATILLAYEVA SH. ONA TILI O’QITISH
METODIKASI.
–
QARSHI.:
NASAF.
2018.
–
146
B.
5. BOSHLANG’ICH TA‘LIM BO‘YICHA YANGI TAHRIRDAGI DAVLAT
TA‘LIM STANDARTI. – T.: 2005.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
110
6. UMUMIY O'RTA TA'LIMNING BOSHLANG‘ICH TA‘LIMDAN DAVLAT
TA‘LIM STANDARTI VA O‘QUV DASTURI. RESPUBLIKA TA‘LIM
MARKAZI – T.: 2017. 18-BET.
7. G‘ULOMOVA X., YO’LDOSHEVA SH, MAMATOVA G, BOQIYEVA H.
HUSNIXAT VA UNI O’QITISH METODIKASI. – T.: TDPU, 2009. – 70 B.
8. SAFAROVA R. VA BOSHQALAR. ALIFBE. (1-SINF UCHUN DARSLIK). -T.:
MA‘NAVIYAT. 2019.
