MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
293
ISHLOVCHILARNING ISHLASH VA DAM OLISH VAQTI
TURLARI,ULARNI ME’YORLASH
Odiljonova Ruzixon
Andijon davlat texnika instituti
Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi yo‘nalishi 3-kurs talabasi
E-mail:rozixonodiljonova8@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada ishda ishlovchilarning mehnat faoliyati
davomida amal qilinadigan ishlash va dam olish vaqti turlari, ularning turlarga
ajratilishi hamda me’yorlashtirish tamoyillari o‘rganilgan. Ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish va mehnat intizomini ta’minlashda vaqtni to‘g‘ri tashkil
etish muhim omil hisoblanadi. Shu bois, ushbu mavzuda vaqt rejimlarini to‘g‘ri
belgilash, dam olish huquqlarini ta’minlash va ularning qonuniy asoslarini chuqur
o‘rganish dolzarb sanaladi. Ishda mehnat qonunchiligida belgilangan normal ish
vaqti, qisqartirilgan ish kuni, dam olish kunlari, mehnat ta’tili kabi tushunchalar
yoritishga harakat qildim.
Kalit so‘zlar: ish vaqti, dam olish vaqti, vaqtni me‘yorlash, ish vaqti turlari,
ishlab chiqarish samaradorligi, ish kuni, ta’tillar, vaqt rejimi.
Kirish:
Bugungi kunda har bir tashkilot yoki korxonaning samarali faoliyati
mehnat resurslaridan oqilona foydalanish, xodimlarning ish vaqtini to‘g‘ri tashkil
etish va dam olish huquqlarini ta’minlash bilan chambarchas bog‘liqdir.
Ishlovchilarning ishlab chiqarish jarayonidagi ishtiroki nafaqat ish unumdorligiga,
balki umumiy iqtisodiy samaradorlikka ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli,
mehnat vaqtini to‘g‘ri taqsimlash, vaqt turlarini belgilash va ularni huquqiy hamda
texnik asosda me’yorlash masalalari zamonaviy mehnat boshqaruvida muhim o‘rin
egallaydi [1]. Mehnat faoliyatini tashkil etishda xodimlar uchun belgilangan ish va
dam olish vaqti turlari — normal ish kuni, qisqartirilgan ish kuni, smenali ish
rejimlari, dam olish kunlari va mehnat ta’tilari kabi shakllarda ifodalanadi. Bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
294
turlarni aniq me’yorlash esa korxona ichki tartibi, ishlab chiqarish xususiyatlari va
amaldagi mehnat qonunchiligi asosida belgilanadi.Ushbu mavzuni tanlashdan
maqsad — ishlab chiqarish jarayonida inson omilini inobatga olgan holda, mehnatni
samarali tashkil qilish usullarini o‘rganish, vaqt me’yorlarini ishlab chiqish va
mehnat qulayliklarini yaxshilash imkoniyatlarini tahlil qilishdan iboratdir. Ayniqsa,
inson salomatligi, mehnat unumdorligi va ijtimoiy himoyani ta’minlashda dam olish
vaqtining o‘rni alohida ahamiyat kasb etadi [2]. Mavzuni chuqur o‘rganish orqali
mehnat jarayonida vaqt omilining roli, uning turli ko‘rinishlari va zamonaviy
me’yorlash texnologiyalariga asoslangan yondashuvlar tahlil qilinadi. Bu esa ishlab
chiqarish barqarorligini ta’minlashda va xodimlarning mehnatga bo‘lgan
munosabatini yaxshilashda asosiy omillardan biri bo‘lib xizmat qiladi.
Mehnat kodeksining 14-bobida dam olish vaqti bo‘yicha alohida
ma‘lumotlar keltirilib, belgilab qo‘yilgan. Mehnat kodeksining 201-moddasida
quyidagilar keltirib o‘tilgan:
Dam olish vaqti xodim mehnat majburiyatlarini bajarishdan ozod
bo‘lgan va o‘z ixtiyoriga ko‘ra foydalanishi mumkin bo‘lgan vaqtdir.
Dam olish vaqtining turlari quyidagilardan iborat:
ish kuni (smena) davomidagi tanaffuslar;
har kungi (smenalar oralig‘idagi) dam olish;
dam olish kunlari (har haftalik uzluksiz dam olish);
ishlanmaydigan bayram kunlari;
har yilgi asosiy va qo‘shimcha mehnat ta’tillari;
xodimning istagiga ko‘ra dam olish kunida yoki ishlanmaydigan
bayram kunida ishlaganlik uchun kompensatsiya sifatida taqdim etiladigan ishdan
bo‘sh bo‘lgan qo‘shimcha kunlar, shuningdek qon va uning tarkibiy qismlari
topshirilgan har bir kundan keyin donorlarga beriladigan dam olish kuni [3].
Bundan tashqari, ish vaqti normasi tushunchasi ham mavjud bo'lib. u
xodimlar zimmasiga topshirilgan ishni korxona, muassasa. tashkilotdagi ichki
mehnat tartibi qoidalariga binoan kun, hafta va boshqa davr mobaynida bajarishi
lozim bo’lgan, qonun bilan yoki unga muvofiq bclgilab qo'yilgan muavvan soatlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
295
miqdorini anglatadi [4]. Qonunda, odatda. barcha xodimlar uchun haftasiga qirq
soatlik ish vaqti normasi belgilab qo'yilgan boisada, ba'zi toifada xodimlar yoki
muayyan mehnat sharoitlari uchun qisqartirilgan normalar nazarda tutilgan. Mehnat
haqidagi qonunchilikda ish vaqti muddati haqidagi qonunehilikda ish vaqti muddati
normasi shunday tarzda belgilab qo'yilganki (masalan. oylik soatlar normasi, yillik
soatlar normasi). bulardan ish vaqtini jamlab hisobga olishda foydalaniladi [5].
Bundan tashqari, ishlayotgan xodimlar uchun ishlanmaydigan bayram kunlari ham
mavjud.Dam olish kuni bayramdan keyingi kuniga to‘g’ri kelgan taqdirda, dam olish
kuni bayramdan keyingi ish kuniga ko‘chiriladi.Dam olish kunlaridan va
ishlanmaydigan bayram kunlaridan xodimlarning oqilona foydalanishi maqsadida
dam olish kunlari O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni bilan boshqa
kunga ko‘chirilishi mumkin. Quyidagi kunlar ishlanmaydigan bayram kunlaridir:
1-yanvar — Yangi yil;
8-mart — Xotin-qizlar kuni;
21-mart — Navro‘z bayrami;
9-may — Xotira va qadrlash kuni;
1-sentabr — Mustaqillik kuni;
1-oktabr — O‘qituvchi va murabbiylar kuni;
8-dekabr — O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi kuni;
Ro‘za hayit (Iyd al-Fitr) diniy bayramining birinchi kuni;
Qurbon hayit (Iyd al-Adha) diniy bayramining birinchi kuni.
Xulosa.
Ushbu maqolani o‘rganishim davomida ishlovchilarning ish va dam
olish vaqtini to‘g‘ri tashkil etish ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda muhim
omil hisoblanishini o‘rgandim.Ish vaqtining turli ko‘rinishlari — normal,
qisqartirilgan, smenali ish rejimlari va dam olish huquqlari — xodimlarning
sog‘lig‘i, ishga bo‘lgan munosabati hamda umumiy mehnat unumdorligiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi.Mehnatni me’yorlash jarayoni esa har bir korxonaning texnologik
imkoniyatlari, ishlab chiqarish xususiyatlari va mehnat qonunchiligiga asoslanib
amalga oshiriladi. To‘g‘ri belgilangan vaqt me’yorlari va dam olish rejimlari
xodimlarga ish jarayonida zo‘riqmasdan faoliyat yuritish imkonini yaratadi hamda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
296
ularning ijtimoiy himoyasini kuchaytiradi.Shuni ta’kidlash lozimki, mehnat vaqtini
to‘g‘ri me’yorlash nafaqat ishchilar manfaatiga xizmat qiladi, balki korxona
manfaatlarini ham ko‘zda tutgan holda ishlab chiqarish jarayonini
optimallashtirishga xizmat qiladi. Kelgusida zamonaviy texnologiyalar asosida
mehnat vaqtini raqamli boshqaruv tizimlari orqali nazorat qilish, bu boradagi
samaradorlikni yanada oshirish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi. – Toshkent: “Adolat”, 2022.
2.
G‘ulomov S.Q., Abdug‘aniyev A.A. Mehnat iqtisodiyoti va sotsiologiyasi. –
Toshkent: Iqtisodiyot, 2021.
3.
Jo‘rayev M.M. Mehnatni muhofaza qilish asoslari. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2020.
4.
Raxmatov B.X. Ish vaqtini me’yorlash va uning turlari. – O‘zbekiston Milliy
universiteti nashriyoti, 2022.
5.
Karimova Z.M., Tursunov A.M. Korxonada mehnatni tashkil qilish. –
Toshkent: Iqtisodiyot, 2019.
