MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
305
SHAXSIY HIMOYA VOSITALARI:TURLARI,QO‘LLANILISHI VA
ULARNI TANLASH MEZONLARI
Odiljonova Ruzixon
Andijon davlat texnika instituti
Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi yo‘nalishi 3-kurs talabasi
E-mail:rozixonodiljonova8@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada shaxsiy himoya vositalarining ishlab
chiqarish va boshqa ish faoliyatida tutgan o‘rni, ularning asosiy turlari, qo‘llanilish
sohalari hamda tanlash mezonlari haqida fikr yuritilgan. Mehnat muhofazasi
tizimida xodim salomatligini saqlash va baxtsiz hodisalarni kamaytirishda muhim
vosita hisoblanadi. Turli xavfli ishlab chiqarish omillariga qarshi to‘g‘ri tanlangan
va to‘g‘ri qo‘llanilgan himoya vositalari jarohatlanish darajasini sezilarli darajada
kamaytiradi. Maqolada shuningdek, shaxsiy himoya vositalarini tanlashda
e’tiborga olinadigan texnik, ergonomik va me’yoriy talablar tahlil qilinadi hamda
amaliy tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar: shaxsiy himoya vositalari, shaxsiy himoya vositalarining
turlari, himoya vositalarini tanlash, xodimlar salomatligi, standart va sertfikatlash.
Kirish:
Ish joylarida xodimlarning sog‘lig‘i va hayotini himoya qilish
mehnat muhofazasi tizimining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Ishlab chiqarish
jarayonida yuzaga keladigan zararli omillar — kimyoviy moddalar, shovqin, chang,
yuqori harorat, mexanik zarba va boshqa xavf manbalari inson salomatligiga jiddiy
zarar yetkazishi mumkin. Ana shunday sharoitda shaxsiy himoya vositalari xodimni
bevosita xavf manbasidan himoya qilishda eng asosiy chora hisoblanadi.
Zamonaviy sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalarida shaxsiy himoya
vositalarining roli yanada ortib bormoqda. Ulardan to‘g‘ri foydalanish nafaqat
xodim salomatligini saqlaydi, balki ishlab chiqarish samaradorligiga ham ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi. Biroq, har bir himoya vositasini tanlashda xavf darajasi, ish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
306
sharoiti, texnik talablar va xodimning fiziologik xususiyatlari inobatga olinishi
kerak. Aks holda, noto‘g‘ri tanlangan yoki sifatsiz vosita kutilgan natijani bermaydi.
Mazkur maqolada shaxsiy himoya vositalarining asosiy turlari, ularning
amaliy qo‘llanilish sohasi, tanlashda e’tibor qaratiladigan mezonlar va shaxsiy
himoya vositalaridan samarali foydalanish bo‘yicha tavsiyalar yoritiladi.
Shaxsiy himoya vositalari - bu ish joyidagi jiddiy shikastlanishlar va
kasalliklarga olib keladigan xavf-xatarlarning ta’sirini minimallashtirish uchun
kiyiladigan uskunalar. Ushbu jarohatlar va kasalliklar ish joyidagi kimyoviy,
radiologik, fizik, elektr, mexanik yoki boshqa xavf-xatarlar bilan aloqa qilish
natijasida yuzaga kelishi mumkin. Shaxsiy himoya vositalariga qo’lqoplar, himoya
ko’zoynaklari va poyabzallari, quloqchalar yoki muflar, qattiq shlyapalar,
respiratorlar yoki kombinezonlar, yeleklar va to’liq tana kostyumlari kiradi.
Barcha
shaxsiy himoya vositalari xavfsiz tarzda ishlab chiqilgan va qurilgan bo’lishi va toza
va ishonchli tarzda saqlanishi kerak. U qulay tarzda joylashishi va ishchi
foydalanishini rag’batlantirishi kerak. Agar shaxsiy himoya vositalari to‘g’ri mos
kelmasa, u xavfsiz tarzda qoplanishi yoki xavfli ta’sir qilish o‘rtasidagi farqni
keltirib chiqarishi mumkin. Muhandislik, mehnat amaliyoti va ma’muriy nazoratni
amalga oshirish mumkin bo‘lmaganda yoki etarli darajada himoyani ta’minlamasa,
ish beruvchilar o‘z xodimlarini shaxsiy himoya vositalari bilan ta’minlashlari va
ulardan to ‘g’ri foydalanishni ta’minlashlari kerak.
Ba’zi shaxsiy himoya vositalarining ko‘rinib turgan soddaligi ushbu
uskunadan samarali foydalanish uchun zarur bo'lgan kuch va xarajatlarni qo‘pol
ravishda e’tiborsiz qoldirishga olib kelishi mumkin. Ba’zi qurilmalar, masalan,
qo’lqop va himoya poyafzallari nisbatan sodda bo'lsa-da, respirator kabi boshqa
jihozlar aslida juda murakkab bo’lishi mumkin. Samarali shaxsiy himoyaga
erishishni qiyinlashtiradigan omillar xavf manbasida jarayonga kiritilgan himoyaga
emas, balki xavfni kamaytirish uchun inson xatti-harakatlarini o‘zgartirishga
asoslangan har qanday usulga xosdir. Muayyan turdagi himoya vositalaridan qat’i
nazar, shaxsiy himoya dasturiga kiritilishi kerak bo‘lgan elementlar to‘plami
mavjud.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
307
Xulosa:
Shaxsiy himoya vositalari mehnat muhofazasining ajralmas qismi
bo‘lib, ishchi-xodimlarning salomatligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Ular ish
joyidagi zararli va xavfli omillardan himoya qilishda samarali vosita hisoblanadi.
Shaxsiy himoya vositalarining turlari, jumladan, nafas olish yo‘llarini, ko‘zni,
quloqni, qo‘l va oyoqni, terini hamda butun tanani himoya qiluvchi vositalar
mavjud. Ularni to‘g‘ri qo‘llash mehnat unumdorligini oshiradi va baxtsiz hodisalar
sonini kamaytiradi.
Shaxsiy himoya vositalarini tanlashda xavf-xatarlarning turi va darajasi, ish
sharoiti, qulaylik darajasi, ergonomik talablar hamda amaldagi standartlarga
muvofiqligi inobatga olinishi zarur. Shuningdek, shaxsiy himoya vositalari
muntazam ravishda tekshirilib, saqlanish shartlariga qat’iy amal qilinishi
kerak.Shunday qilib, shaxsiy himoya vositalaridan to‘g‘ri foydalanish nafaqat
ishchilarning sog‘lig‘ini asrash, balki ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga
ham xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2023.
2.“Mehnat muhofazasi asoslari” – O‘quv qo‘llanma, T. M. Ergashev, A. A. Sattorov.
– Toshkent: Fan, 2022.
3.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Mehnatni muhofaza qilish
bo‘yicha umumiy talablar” nizomi – 2021-yil.
4.Xalqaro Mehnat Tashkiloti (XMT) materiallari –
5.“Sanoat gigiyenasi va texnika xavfsizligi” – B. R. Rajabov, M. R. Toshpo‘latov. –
Toshkent: Oliy ta’lim, 2020.
6.“Ish joyidagi xavfsizlik va sog‘liqni saqlash” bo‘yicha tavsiyalar –
7.GOST 12.4.011-89 – Shaxsiy himoya vositalarining tasnifi va umumiy talablar.
8.ISO 45001:2018 – Mehnat salomatligi va xavfsizligi menejmenti tizimi.
