MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
416
OGAHIY – TARIXNAVIS VA MUMTOZ ADABIYOT FIDOYISI
Abdurahmonov Sardorbek
Farg’ona Shahar 1-sonli politexnikumi ona tili va adabiyot fani
o’qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada XIX asrning yirik o‘zbek adibi, tarixchi, shoir
va tarjimon Ogahiy (Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li) ning hayoti va ijodi
yoritilgan. Ogahiy Xiva xonligida faoliyat yuritgan, tarixiy asarlar, g‘azal va
qasidalar, tarjimalar orqali o‘zbek adabiyoti va tarixshunosligiga beqiyos hissa
qo‘shgan. U tarixni badiiy shaklda ifodalagan “Riyozi-davlat” kabi asarlari bilan
mashhur. Ogahiy arab, fors, turkiy tillarni mukammal bilgan, mumtoz she’riyat
an’analarini davom ettirib, o‘ziga xos uslub yaratgan ijodkordir. Ushbu maqola
shoirning adabiyot, tarix va tarjimachilikdagi o‘rnini o‘rganishga bag‘ishlanadi.
Kalit so’zlar: Ogahiy, Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li, Xiva xonligi,
Riyozi-davlat, Tarixnavislik, G‘azal, Tarjimon, Mumtoz adabiyot, Xorazm adabiy
muhiti, O‘zbek tarixiy adabiyoti, Forsiy she’riyat, Tarixiy yodnoma
Kirish
O‘zbek adabiyoti va tarixshunosligi rivojida muhim o‘rin egallagan
zabardast adiblardan biri — Ogahiydir. U nafaqat shoir, balki tarixnavis, tarjimon
va ma’rifatparvar ziyoli sifatida XIX asrda Xorazm adabiy muhitining eng yirik
vakillaridan biri bo‘lgan. Ogahiy asarlarida nafaqat she’riy badiiyat, balki o‘z
zamonasining tarixiy haqiqatlari ham badiiy tarzda mujassam topgan.
Hayoti haqida ma’lumot
Ogahiy, to‘liq ismi Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li, 1809-yilda Xiva
xonligi hududidagi Qiyot qishlog‘ida tug‘ilgan. Uning otasi Erniyozbek – Xiva
xonligida taniqli davlat arbobi bo‘lgan.
Ogahiy dastlabki ta’limni o‘z qishlog‘idagi maktabda oladi. So‘ngra Xiva
madrasalarida tahsil olib, arab, fors va turkiy tillarni chuqur o‘zlashtiradi. U ustozlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
417
— mashhur tarixchi va shoir Munis Xorazmiydan ilhom olib, tarixiy va adabiy ijod
bilan shug‘ullana boshlaydi.
Ogahiy umrining ko‘p qismini Xiva xonlarining devonida xizmatda
o‘tkazadi. U 1874-yilda Xivada vafot etgan.
Ijodining asosiy yo‘nalishlari
Ogahiy o‘z davrining ko‘p qirrali adibi bo‘lib, uning ijodi quyidagi asosiy
yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi:
1. Tarixiy asarlari
Ogahiy tarixnavis sifatida ajralib turadi. U tarixiy voqealarni yozish bilan
jiddiy shug‘ullangan va bu borada bir necha muhim asarlar yaratgan:
“Riyozi-davlat” – Xiva xonligi tarixiga oid eng muhim manbalardan biri
hisoblanadi. Bu asarda XIX asr boshidan to o‘sha zamon voqealari keng yoritilgan.
“Zubdat ut-tavorix”, “Gulshani davlat”, “Shajarayi Xorazmshohiy” kabi
tarixiy yodnomalar ham Ogahiy qalamiga mansub bo‘lib, ular tarixiy tadqiqotlarda
muhim manba hisoblanadi.
Bu asarlar badiiy til va uslubda yozilgani bilan farqlanadi. Tarixni rasmiy
hujjatlar bilan emas, balki obrazli, adabiy shaklda ifodalash Ogahiy uslubining
o‘ziga xos jihatidir.
2. She’riy ijodi
Ogahiy mumtoz o‘zbek she’riyati an’analariga sodiq qolgan holda, lirik va
hajviy janrlarda ko‘plab g‘azal, qasida, ruboiy va fardlar yozgan. U o‘z she’rlarida:
muhabbat,hayot falsafasi,din va axloq,
ma’rifat va adolat mavzularini yoritadi.
Shoir Navoiy, Fuzuliy, Bedil, Mashrab an’analarini davom ettirgan, ammo u
o‘zining xalqona, sodda, samimiy uslubi bilan ajralib turgan.
3. Tarjimachilik faoliyati
Ogahiy Sharq adabiyotining mashhur vakillari asarlarini chig‘atoy (o‘zbek)
tiliga tarjima qilgan. Ayniqsa:Sa’diy,Hofiz,Jomiy, Nizomiy singari forsiy
shoirlarning asarlarini mahorat bilan o‘zbek kitobxoniga yetkazgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
418
U o‘z tarjimalarida asarning badiiy va falsafiy mohiyatini saqlagan holda,
xalqchil til va ifodani ishlatgan.
Ogahiy ijodining ahamiyati
Ogahiy o‘z davrining shunchaki yozuvchisi emas, balki xalqning tarixiy
xotirasini asrashga xizmat qilgan ma’rifatparvar edi. Uning tarixiy asarlari o‘sha
davr voqealari, siyosiy jarayonlari, ijtimoiy hayoti haqida bevosita tasavvur hosil
qilish imkonini beradi.
Shuningdek, uning she’riyati xalq orasida keng tarqalgan, bayramlar va
yig‘inlarda o‘qilgan. Ogahiy ijodi XIX asr o‘zbek adabiyotini yangilash, realistik
yondashuvni kuchaytirish, tarixga badiiy nigoh bilan qarashda muhim rol o‘ynagan.
Qo‘shimcha ma’lumotlar:
Tavalludi: 1809-yil, Xiva yaqinidagi Qiyot qishlog‘i.
Vafoti: 1874-yil, Xiva.
To‘liq ismi: Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li Ogahiy.
Ustozi: Munis Xorazmiy (amaki va ustoz).
Ijodiy yo‘nalishlari: G‘azal, qasida, masnaviy, tarixiy asarlar va tarjima.
Til bilimi: arab, fors va chig‘atoy tilini mukammal egallagan.
Asarlarida Xiva xonlarining hayoti, siyosiy voqealar, madaniyat, xalq hayoti
haqida muhim tarixiy ma’lumotlar mavjud.
Xulosa
Ogahiy – o‘zbek adabiyoti va tarixshunosligining yorqin yulduzidir. U
o‘zidan keyingi adabiy avlodlar uchun yo‘l ko‘rsatgan, tarixni badiiyat orqali
avlodlarga yetkazgan fidoyi ijodkordir. Uning asarlari nafaqat adabiy, balki ilmiy,
tarbiyaviy ahamiyatga ham ega. Bugungi yosh avlod uchun Ogahiy merosi – o‘zlikni
anglash, tarixni bilish va ma’naviy kamolot sari yetaklaydigan bebaho manbadir.
FOYDALANILGAN VA TAVSIYA ETILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Ogahiy.
Ravzat ul-adab
(Adab gulshani) – Toshkent: Fan, 1967.
2.
Ogahiy.
Riyozi-davlat
– tarixiy asar, ko‘p tomlik, Xiva xonlari tarixiga oid.
3.
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 8-jild – “Ogahiy” maqolasi, Toshkent,
2005.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
419
4.
Jo‘rayev, M.
Ogahiy va uning tarixiy asarlari
, Toshkent: Fan, 1982.
5.
G‘ulomov A.
O‘zbek adabiyoti tarixi
, Toshkent: O‘qituvchi, 1992.
6.
Zohidov H.
Ogahiy merosi va Xiva tarixshunoslik maktabi
, ilmiy maqola. –
“Sharq yulduzi”, 2003, №2.
7.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
, Toshkent: Ma’naviyat,
2008. (Ogahiy merosi haqida fikrlar bor)
