MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
412
MUQIMIY – JADIDCHILIK DAVRINING ZABARDAST SHOIRI
Luqmonova Yoqutxon Shavkatjon qizi
Farg’ona Shahar 1-sonli politexnikumi ona ttili va adabiyot fani
o’qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘zbek adabiyotining mashhur vakili
**Muqimiy (Muhammad Aminxo‘ja Muqimiy)**ning hayoti, adabiy merosi, ijodiy
yo‘nalishlari va o‘zbek madaniyatidagi o‘rni yoritilgan. Maqolada shoirning lirik
she’rlari, ijtimoiy-tanqidiy asarlari va adabiy an’analardagi tutgan o‘rni haqida
fikr yuritiladi. Muqimiy xalq dardi, ijtimoiy haqiqat va ma’naviyatni o‘z asarlarida
aks ettirgan. Uning ijodi o‘zbek adabiyoti tarixida realizm va satiraning kuchli
namunalarini
beradi.
Maqola
ilmiy-amaliy
ahamiyatga ega bo‘lib,
adabiyotshunoslar, talabalar va kitobxonlar uchun foydalidir.
Kalit so‘zlar: Muqimiy, Muhammad Aminxo‘ja, O‘zbek she’riyati, satira,
realism, lirika, Jadidchilik, Sayohatnoma, Qo‘qon adabiy muhiti ,
Ma’rifatparvarlik, O‘zbek mumtoz adabiyoti.
Kirish
O‘zbek adabiyoti tarixida o‘ziga xos o‘rin tutgan, o‘zining nozik lirizmi,
ijtimoiy-tanqidiy satiralari va xalqona obrazlari bilan tanilgan ijodkor — bu
Muqimiydir. Uning asarlari o‘zbek xalqining XIX asrdagi ijtimoiy, ma’naviy va
siyosiy hayotidan guvohlik beruvchi bebaho manbadir. Shoir o‘z ijodi orqali xalq
dardini kuylab, xalq hayotini aks ettirishga intilgan. Muqimiy o‘zbek mumtoz
adabiyotining an’analarini davom ettirgan va yangilagan, jadidchilik g‘oyalariga
yaqin turgan ma’rifatparvar shoirdir.
Shoirning hayoti
Muqimiy (Muhammad Aminxo‘ja Muqimiy) 1850-yilda Qo‘qon shahrida
tug‘ilgan. U zamonasining savodli, ilg‘or fikrli insonlaridan biri bo‘lgan. Ilk ta’limni
eski maktabda olsa-da, arab, fors tillarini o‘rganadi, Sharq adabiyotini chuqur
o‘zlashtiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
413
Muqimiy ko‘p vaqtini ilm-fan, adabiyot, sayohat va xalq orasida o‘tkazgan.
1903-yilda Qo‘qonda vafot etgan. U hayoti davomida turmushning quvonchli-yu
g‘amli jihatlarini chuqur kuzatgan va o‘z she’riyati orqali tasvirlagan.
Ijodiy merosi
Muqimiyning ijodi turfa janrlarda bo‘lgan:
1. Lirik she’rlari
Uning g‘azal, ruboiy, muxammas, musaddas kabi janrlardagi lirik she’rlari
muhabbat, vatan, do‘stlik va insoniy fazilatlarni kuylaydi.
2. Hajviy, tanqidiy asarlari
Muqimiy — o‘zbek adabiyotida realistik satira asoschisi hisoblanadi. Uning
hajviy asarlarida amaldorlarning poraxo‘rligi, xalqning og‘ir ahvoli, savodsizlik,
nodonlik keskin tanqid qilinadi.
3. Masnaviy va dostonlari
Muqimiy xalq og‘zaki ijodidan foydalangan holda “Sayohatnoma”
(Toshkentga qilgan sayohati haqida) kabi asarlarni yozgan. Bu dostonlarda ham
realistik yondashuv ustun.
Adabiy an’analar va yangilik
Muqimiy o‘z ijodida:
Navoiy, Fuzuliy, Mashrab an’analarini davom ettirgan;
Biroq yangicha fikrlar, xalqparvarlik, tanqidiy realizm g‘oyalarini ilgari
surgan;
Shoir jadidchilik harakatiga asos bo‘lgan ruhiy-madaniy muhitni
tayyorlagan.
Muqimiy – “Furqat” adabiy doirasining vakili
Muqimiy Qo‘qon shahrida faol bo‘lgan **“Furqat adabiy davrasi”**ga
mansub bo‘lgan. Ushbu doira xalq ichida adabiyot, ma’rifat va taraqqiyot
g‘oyalarini yoygan ijodkorlarni birlashtirgan. Doiraga Furqat, Zavqiy,
Muhammadrizo Erkaboyev singari ma’rifatparvar shoirlar kirgan.
“Sayohatnoma” asari haqida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
414
Muqimiyning “Sayohatnoma” si – o‘zbek adabiyotida sayohat satirasi
janrining ilk namunasi sanaladi. Asarda sho‘ro amaldorlarining tekinxo‘rligi,
xurofot, qashshoqlik, nodonlik holatlari yumor bilan tanqid qilinadi.
Ijodiy uslubi
Tili xalqona, jonli, o‘quvchiga tushunarli.
Badiiy tasvirlar – o‘xshatish, kinoya, istehzo keng qo‘llanadi.
Realistik yondashuv – hayotdagi haqiqatni bo‘yab bermasdan, boricha
ifodalaydi.
Satira va hajv – ijtimoiy tengsizlik, amaldorlarning nodonligi,
muallimlarning savodsizligi kabi muammolarni ochiq fosh etadi.
Muqimiy ijodining davri
XIX asrning ikkinchi yarmi — Turkistonning Rossiyaga qo‘shilishi, Qo‘qon
xonligining tugatilishi, siyosiy va madaniy inqirozlar davri.
Shunday sharoitda Muqimiy xalq manfaatini kuylagan, ma’rifatparvarlik
g‘oyalarini ilgari surgan.
Shoir xotirasi
Qo‘qon shahrida Muqimiy yodgorligi mavjud.
Muqimiy nomidagi maktablar, kutubxonalar, ko‘chalar mavjud.
Har yili adabiyot haftaligi doirasida Muqimiy asarlarini o‘qish tanlovlari
o‘tkaziladi.
Xulosa
Muqimiy – xalqning tilidan, yuragidan chiqqan shoir. U nafaqat go‘zal
she’rlar, balki xalq ruhiyatining aks-sadosini, milliy o‘zlikni ifoda etgan ijodkordir.
Uning asarlari bugun ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Har bir o‘zbek ijodkor,
adabiyotshunos va o‘quvchi uning ijodidan saboq oladi.
FOYDALANILGAN VA TAVSIYA ETILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Muqimiy.
Tanlangan asarlar
. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va
san’at nashriyoti, 1985.
2.
Yo‘ldoshev M.
Muqimiy va uning davri
. – Toshkent: Fan, 1976.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
415
3.
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 9-jild. – Toshkent, 2005. (“Muqimiy”
maqolasi)
4.
G‘ulomov A.
O‘zbek adabiyoti tarixi
. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992.
5.
Qayumov A.
Mumtoz o‘zbek adabiyoti tarixi
. – Toshkent: Yozuvchi, 2002.
6.
Zunnunova M.
Muqimiy satirasining badiiy xususiyatlari
, ilmiy maqola. –
“Filologiya masalalari” to‘plami, 2016.
7.
O‘zbek adabiyoti o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma: “Muqimiy hayoti va
ijodini o‘rganish”, Xalq ta’limi vazirligi, 2019.
8.
Internet manbalari:
o
o
– O‘zbek adiblari tarjimai holi
