MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
374
XALQ MAROSIMLARI VA URF-ODATLARINING OQINLIK
IJODIDA IFODALANISHI
Kosimov Ruslan Kobuljon oʻgʻli
Andijon davlat pedagogika instituti
Filologiya fakulteti ona tili va adabiyoti:
qirgʻiz tili va adabiyoti yoʻnalishi 2-kurs 201-guruh
Kalit so‘zlar: oqinlik san’ati, xalq marosimlari, urf-odatlar, og‘zaki ijod,
an’ana, badiiy talqin, xalq tafakkuri
ANNOTATSIYA: Mazkur maqola o‘zbek xalqining boy marosim va urf-
odatlar tizimi qanday qilib oqinlik ijodida badiiy ifoda topganini o‘rganishga
bag‘ishlangan. Tadqiqotda xalqning diniy, ijtimoiy va maishiy marosimlariga oid
an’analar, ularning oqinlar ijodidagi aks sadosi, timsollar va badiiy vositalar orqali
qanday ifodalanishi tahlil qilinadi. Maqolada XIX-XX asr oqinlarining asarlaridan
namunalar asosida marosim va urflarning badiiy talqini, ijtimoiy-falsafiy mazmuni
ochib beriladi.
KIRISH
O‘zbek xalqining qadimiy an’analari, urf-odatlari va marosimlari —
xalqning ma’naviy boyligini, dunyoqarashini va madaniy tafakkurini aks ettiruvchi
muhim omillardir. Bu qadriyatlar asrlar davomida og‘zaki ijod vositasida, xususan,
oqinlik san’ati orqali avloddan avlodga yetkazilib kelmoqda. Oqinlik san’ati —
nafaqat badiiy ifoda vositasi, balki xalqning tarixiy, diniy, ma’naviy hayotini
yorituvchi beqiyos manba hisoblanadi.
Oqinlar o‘z ijodlarida to‘y marosimlari, dafn urflari, bahoriy bayramlar,
diniy ayyomlar, mehnat va hosil marosimlari, shuningdek, o‘ziga xos udum va
e’tiqodlarni yoritgan. Ushbu maqolada xalq marosimlari va urf-odatlarining oqinlik
ijodida qanday aks etgani, badiiy talqini va estetik ahamiyati tahlil qilinadi.
USLUB
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
375
Tadqiqot adabiy-madaniy yondashuv, kontekstual tahlil, komparativ analiz
va fol kloristik metodlar asosida olib borildi. Asosiy manbalar sifatida XIX asrda ijod
qilgan Uvaysiy, Nodira, Hofiz Tanish, hamda XX asrning yirik vakillari — Komiljon
Otaniyozov, Botir Yusupov va boshqa zamonaviy oqinlarning aytishuvlari, termalari,
dostonlari tahlil qilindi.
Tadqiqotning asosiy yo‘nalishlari quyidagilar:
xalq marosimlarining badiiy obrazlar orqali ifodalanishi,
marosimlarda ishtirok etuvchi timsollar (kelin, kuyov, otaxon, onaxon,
mullavachcha va h.k.)
diniy va dunyoviy udumlarning oqinlikda sintez holatida aks etishi,
folklor bilan bog‘liq an’analarning zamonaviy ijodda talqini.
NATIJALAR
1.
To‘y va nikoh marosimlarining ifodasi:
Oqinlikda to‘y marosimlari o‘ziga xos lirika va epik uyg‘unlikda ifodalangan.
To‘y — quvonch, ijtimoiy birlik va nasl davomiyligining ramzi sifatida talqin
qilinadi. Oqinlar kuylagan "to‘y terma"larida kelinning tarbiyasi, kuyovning
fazilatlari, ota-onaning duolari alohida o‘rin olgan.
Masalan, Nodiraning she’rlarida to‘y marosimi ayol nigohidan romantik va
ruhiy holatlarda ifodalanadi.
2.
Dafn va motam marosimlarining badiiy talqini:
Dafn marosimlari va motam marosimlari xalq tafakkurida sabr, tavba va
hayotning foniyligiga e’tiqod bilan bog‘liq. Oqinlar bu marosimlarda inson umrining
ma’naviy mazmunini, hayot-mamot tafakkurini ifoda etgan.
Ayrim termalarda marhumning yaxshi xatti-harakatlari tilga olinadi, bu orqali
ibrat beriladi. Uvaysiy motam janridagi termalarida sabr-tahammul, taqdirga rozi
bo‘lish g‘oyalari ilgari suriladi.
3.
Bahoriy va hosil marosimlarining ifodasi:
"Navro‘z", "Sumalak sayli", "Gul sayli" kabi bahoriy marosimlar oqinlar
ijodida tabiat uyg‘onishi, yangilanish, ezgulik timsoli sifatida tasvirlanadi. Bunday
marosimlar xalqning tabiat bilan uyg‘un yashashga intilishini ko‘rsatadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
376
Masalan, Komiljon Otaniyozovning bahoriy aytishuvlarida tabiat go‘zalligi
bilan birga, odamlar orasidagi mehr-oqibat, do‘stlik targ‘ib qilinadi.
4.
Diniy va islomiy marosimlarning badiiy talqini:
Ramazon, Qurbon hayitlari, Besh vaqt namoz, Hadj kabi diniy marosimlar
oqinlar ijodida axloqiy poklik, sabr-toqat, ibodatga sadoqat timsoli sifatida aks etadi.
Diniy marosimlarga oid termalarda duo, tavba, va’z-go‘ylik elementlari
kuchli. Botir Yusupovning diniy yo‘nalishdagi aytishuvlarida xalqning e’tiqodi va
ma’naviy hayoti yorqin ifodalanadi.
5.
Mehnat va hosil marosimlari:
"Paxta terimi", "Bug‘doy sayli", "Suv chiqarish marosimi" singari mehnatga
oid an’analar oqinlar ijodida mehnatga bo‘lgan hurmat, halollik va baraka timsoli
sifatida aks etgan.
Ushbu marosimlarga oid aytishuvlar xalq ruhiyatini, birdamligini va sabr-
toqatini ulug‘laydi.
MUHOKAMA
Oqinlik san’atida xalq marosimlari nafaqat voqea sifatida, balki xalq
ongida shakllangan falsafiy-ma’naviy tizim sifatida ifoda topadi. Bu marosimlar
orqali xalqning o‘z qadriyatlariga bo‘lgan sadoqati, hayotga bo‘lgan estetik va diniy
qarashlari, axloqiy ideallari ifodalangan.
Xususan, to‘y marosimi — ijtimoiy birlik va yangi hayot boshlanishining
ramzi; motam marosimi — sabr va taqdirga bo‘ysunishning belgisi; diniy marosimlar
— ma’naviy tozalanishning yo‘li; bahoriy marosimlar — yangilanish va yashash
quvonchining bayrami sifatida talqin qilinadi.
Oqinlar bu marosimlarni kuylarkan, nafaqat badiiy estetikani yaratar,
balki xalqni o‘z ildizlari, tarixiy va diniy meroslari bilan bog‘lab turuvchi vositani
yaratadilar. Oqinlik — marosimlarning "jonli xotirasi"dir.
XULOSA
Xalq marosimlari va urf-odatlari oqinlik ijodida chuqur badiiy talqinga
ega bo‘lib, bu san’at turining zamonlar osha xalq tafakkurini yetkazuvchi, axloqiy va
estetik mezonlarni saqlovchi vosita sifatida ahamiyatini ko‘rsatadi. Oqinlar ijodida bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
377
marosimlar xalqning ma’naviy birligiga, urf-odatlarni avaylab-asrashga, tarixiy
xotirani tirik saqlashga xizmat qiladi.
Kelgusida mintaqaviy farqlar, ayol va erkak oqinlarning marosimlarga
bo‘lgan yondashuvi, zamonaviy oqinlikda yangilangan marosim ifodalari alohida
tadqiqot mavzusi bo‘lishi mumkin. Bu esa folklor, madaniyatshunoslik va
antropologiya nuqtai nazaridan ham muhim ilmiy izlanishlarga yo‘l ochadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
G‘aniyeva N. “O‘zbek xalq og‘zaki ijodi.” – T.: Fan, 2002.
2.
Qodirova Z. “O‘zbek folklorida mifologik obrazlar.” – T.: O‘zbekiston, 2015.
3.
Shomahmudov H., Mamarasulov B. “O‘zbek adabiyoti tarixi.” – T.:
O‘qituvchi, 2005.
4.
Vamberi A. “Markaziy Osiyoga sayohat.” – T.: Sharq, 1992.
5.
Sagdullayeva N. “Adabiyotshunoslik asoslari.” – T.: O‘zbekiston, 2010.
