MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
238
AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRI TARIXINING FANDA
O’RGANILISHI
Inatullayev Izzatulloxon Raxmatullo o’g’li
Yangi Asr universiteti
Tarix (magistratura)
1-kurs magistranti
Annotatsiya: Maqolada davlatchilikning eskirgan va yangi asoslarini “Barpo
etish”ning ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy yo‘nalishiga alohida e’tibor qaratgan buyuk
qudratli ijodkor va faol hukmdor Amir Temurning o‘rni va merosi haqida so‘z boradi.
Maqolada Sohibqiron Amir Temur nafaqat buyuk davlat arbobi va sarkarda, balki
san’at, madaniyat, adabiyot va me’morchilik homiysi sifatida ham jahon tarixida
ulkan iz qoldirgani ta’kidlanadi.
Tayanch iboralar: tarixiy meros, hukmdor Amir Temur, ijodkor, fan va
madaniyat homiysi, “Temur tuzuklari” asari.
Kirish
; O‘zbekiston davlatchiligi tarixidagi eng yorqin davrlardan biri
o‘zbek xalqining buyuk ajdodi, jahonga mashhur davlat arbobi va sarkarda Amir
Temur (1336-1405) nomi va buyuk o‘zgarishlari bilan bog‘liq. Jahon tarixida Amir
Temur va temuriylar davri alohida o‘rin tutadi. Bu davr ulugʻ sarkarda va davlat
arbobi Amir Temurning harbiy zafarlari, ulkan imperiya barpo etishi, shuningdek,
uning avlodlari tomonidan ilm-fan, madaniyat va sanʼatning misli koʻrilmagan
darajada rivojlantirilishi bilan xarakterlanadi. Ushbu davr tarixi asrlar davomida
olimlar, tarixchilar va tadqiqotchilarning diqqat markazida boʻlib kelgan.
Temuriylar Davri Tarixini Oʻrganishning Dastlabki Bosqichlari
Temuriylar davri tarixining fanda oʻrganilishi Temur va temuriylarning oʻz
davridanoq boshlangan. Bu davrning asosiy manbalari Amir Temurning saroyida
faoliyat yuritgan tarixchilar tomonidan yaratilgan. Sharafiddin Ali Yazdiyning
"Zafarnoma" asari (1424-28 yillarda yozilgan), Nizomiddin Shomiyning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
239
"Zafarnoma"si (1401-02 yillarda yozilgan) va Ibn Arabshohning "Ajoib al-maqdur fi
axbori Taymur" (Temur haqidagi xabarlarda taqdirlar ajoyibotlari) kabi asarlar bu
davr haqida qimmatli maʼlumotlar beradi. Bu asarlar Temur shaxsiyati, uning harbiy
yurishlari, davlat boshqaruvi va oʻzaro munosabatlari haqida chuqur tushuncha
beradi. Keyinchalik, Temuriy shahzoda va buyuk hukmdor Zahiriddin Muhammad
Boburning "Boburnoma"si ham temuriylar tarixini, xususan, Ferganada
temuriylarning hayoti va ularning Hindistonga yurishlarini oʻrganishda muhim oʻrin
tutgan.
Yevropa Sharqshunosligida Temuriylar Davri
Yevropa fanida Temuriylar tarixiga boʻlgan qiziqish XIV asr oxiridan, ya'ni
Angora jangi (1402 y.) va Temurning Usmonli imperiyasini magʻlub etishi bilan
boshlangan. Bu voqea Gʻarbda Temurning strategik dahosi va harbiy qudratiga
boʻlgan hayratni oshirdi. XIX-XX asrlarda rus, ingliz, fransuz va nemis
sharqshunoslari Temuriylar davri manbalarini oʻrganishga katta hissa qoʻshdilar.
Xususan, Vasil Bartoldning ishlari, uning "Turkiston moʻgʻullar istilosi davrida"
(1900) asari Temuriylar tarixini ilmiy asosda oʻrganishda muhim bosqich boʻldi. U
nafaqat yozma manbalarni, balki numizmatika (tanga), epigrafika (yozuvlar) va
arxeologiya maʼlumotlarini ham oʻz tadqiqotlariga jalb etdi. Shu bilan birga, Rossiya
imperiyasi tomonidan Oʻrta Osiyoning bosib olinishi bilan birga, mahalliy arxivlar va
qoʻlyozmalar ham Yevropa olimlariga ochiq boʻlib, bu davrni yanada chuqur
oʻrganish imkonini berdi.
Sovet Davrida Temuriylar Tarixini Oʻrganish
Sovet davrida Temuriylar tarixi, mafkuraviy sabablarga koʻra, murakkab
davrni boshdan kechirdi. Dastlabki yillarda Temur shaxsiyati va uning imperiyasi
sinfiy kurash nazariyasi doirasida, feodal bosqinchilik siyosati sifatida talqin qilindi.
Biroq, keyinchalik, oʻzbek olimlari A. Semyonov, I. Moʻminov, B. Ahmedov, A.
Axmedov, O. Qori-Niyozov kabi tadqiqotchilarning saʼy-harakatlari bilan Temuriylar
davrining madaniy, ilmiy va sanʼatga oid yutuqlari kengroq oʻrganila boshladi. Ular
Temuriylar davrida Samarqand va Hirotda yuzaga kelgan "Temuriy Uygʻonish davri"
ni yorqin misollar bilan koʻrsatib berdilar. Samarqanddagi Ulugʻbek rasadxonasi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
240
Bibi-Xonim masjidi, Shohi Zinda majmuasi kabi meʼmoriy yodgorliklar chuqur
tadqiq etilib, ularning ilm-fan va meʼmorchilik tarixidagi oʻrni yoritildi. Shuningdek,
Temuriy shahzodalarning ilm-fan va sanʼat homiyligi, jumladan, Alisher Navoiy,
Abdurahmon Jomiy, Mirxond, Xondamir kabi ulugʻ siymolarning ijodi ham keng
oʻrganildi.Temur va temuriylar davridagi Oʻrta Osiyo va Yaqin Sharq mamlakatlari
tarixini yoritishda birlamchi manba boʻlgan, XIV-XV asrlarga oid koʻplab tarixiy
asarlar mavjudligi tadqiqotchilarga qadimdan maʼlum. Amir Temurning O‘rta Osiyo
xalqlari oldidagi asosiy xizmati shundaki, u mamlakatdagi feodal tarqoqlik va o‘zaro
urushlarga chek qo‘ydi, Movarounnahrni mo‘g‘ullar zulmidan ozod qildi va uning
aholisini birlashtirib, markazlashgan kuchli davlatga asos soldi. Feodal davlat,
tinchlik o'rnatdi va mamlakatni yanada rivojlantirish uchun bor kuchini sarfladi. Amir
Temur tuzgan davlat o‘sha davrda mavjud bo‘lgan barcha ijtimoiy qatlamlarga
asoslanib, qonuniylik asosida boshqarildi. Temur mamlakatda qonunlar ustunligini
ta'minladi. Uning davrida hamma – vazir ham, amir ham, savdogar ham, oddiy odam
ham qonun oldida teng edi. Mamlakatda o‘rnatilgan tinchlik va osoyishtalik qishloq
xo‘jaligi, hunarmandchilik, savdo-sotiq, ilm-fan va madaniyatning rivojlanishiga
zamin yaratdi. Qisqa vaqt ichida Movarounnahr va Turkiston ilm-fan va madaniyat
rivojlangan davlatga aylandi. [1]. Sohibqiron Amir Temur avlodlariga abadul-abad
qoldirgan tarixiy meros, uni o‘rganish va amalda qo‘llash imkoniyatlari
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan iqtisodiyot va ijtimoiy-siyosiy hayotdagi
islohotlar qiyinchiliklariga bardosh berishga xizmat qiluvchi yetakchi yulduz va
ma’naviy tayanch bo‘lib xizmat qilmoqda. yaqin o'tkan yillarda. Amir Temur tarixda
buyuk ijodkor, fan va madaniyat homiysi sifatida qoldi. Ko‘p yillik feodal tarqoqlik
va notinchliklar natijasida vayron bo‘lgan xalq xo‘jaligini tiklash, shaharlarni qayta
tiklashda katta tashabbus va fidoyilik ko‘rsatdi.
Tarix nafaqat yozma manbalarda, balki me'moriy yodgorliklarda ham bu
buyuk shaxsning ulkan ijodiy faoliyatining ko'plab dalillarini saqlab qolgan,
akademik I.M. Mo‘minova, davr talabi edi [2].
Mashhur tarixchi A.Yu. Yakubovskiy bolaligidan turkiy va fors tilini
bilgan Temur o‘qimishli inson taassurotini qoldirganini yozgan. U, ayniqsa, "hikoya
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
241
o'quvchilari" tomonidan tarixga oid asarlarni o'qishni tinglashni yaxshi ko'rardi va
barcha bilimlarni, ayniqsa amaliy foydalanish mumkin bo'lsa - matematika,
astronomiya, tibbiyotni qadrlardi, lekin u eng muhimi arxitekturaga qiziqardi.
Zamondoshlar Amir Temurni tarix, adabiyot, ilm-fan va san’atga mehr qo‘ygan,
ularning ravnaqi va ravnaqi yo‘lida barcha ishlarni qilgan, barcha ishlarini olimu
donishmandlar bilan muvofiqlashtirgan donishmand davlat arbobi sifatida
ta’riflaydilar. U ortda ajoyib ma’naviy meros qoldirdi. Muallifi Amir Temurning o‘zi
bo‘lgan “Temur tuzuklari” asari qimmatli tarixiy hujjat bo‘lgan qoidalar majmui
uning farzandlariga qoldirgan siyosiy vasiyatidir. Tarixchi olim Lengli bu tarixiy
obidaning ahamiyatini yuksak baholab, shunday deydi: “Temur o‘z vorisiga imperiya
bilan bir qatorda undan ham qimmatli ne’mat – uni asrab-avaylash san’atini
topshirdi”. «Kodeks»ni rus tiliga tarjima qilish 1892 yilda Toshkent qizlar
gimnaziyasining o‘qituvchilari A.G. Zayonchakovskaya va S.A. Pronevskiy (birinchi
qism) va erkaklar gimnaziyasi o'quvchilari D. Roitman va V. Stepanovlar A.F.
Pronevskiy. Birinchi marta rus tilida nashriyotchi N. Ostroumov tomonidan
"Pravoslav suhbatdoshi" jurnalida nashr etilgan. Rus tiliga bu tarjima frantsuz tilidan
amalga oshirilgan (original turkiy tilda yozilgan, keyin fors tiliga tarjima qilingan)
[3]. “Temur tuzuklari” ikki qismdan iborat: I. “Temur tuzuklari”; II. “Temur tuzumi.
Rejalar va korxonalar." Kodekslarda Temur o‘zini tutishda ham, davlat boshqaruvida
ham yo‘l-yo‘riq ko‘rsatgan 12 qoidani belgilab beradi. Temur bu qoidalar haqida
shunday yozgan edi: “Ularning ahamiyatini men ulardan o‘rganganimdan ko‘ra
ko‘proq isbotlay olmaydi: ular menga hokimiyatga erishishimga, davlatlarni zabt
etishimga, zabtlarimni mustahkamlashimga va taxtga munosib bo‘lishimga yordam
berdilar”. «Temur tuzuklari»da hukmdor davlatni boshqarishda amal qilishi lozim
bo‘lgan butun bir qator «qarorlar» (yoki qoidalar) mavjud». “Kodeks”ning ikkinchi
qismi – “Temur nizomi” Temurning davlatni, armiyani va xalqni to‘g‘ri boshqarish
uchun nimalarga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish kerakligi haqidagi mulohazalari bilan
boshlanadi. Amir Temur hukmronligining so‘nggi yillarida u tuzgan ulkan saltanat
tarkibiga Movarounnahr, Xorazm, Afg‘oniston, Hindistonning bir qismi, Kaspiybo‘yi
mintaqalari, Eron, Iroq, Zaqafqaziya va G‘arbiy Osiyoning bir qator mamlakatlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
242
kirgan. Uning ko‘plab yurish va istilolar natijasida vujudga kelgan davlati nafaqat
kuchli harbiy qudrati, balki dono faoliyati tufayli ham yaxlit bir butun
bo‘ldi.davlatchilik va iqtisodiy siyosatni markazlashtirishga qaratilgan.
Tarixchilarning yozishicha, Temur buyuk saltanat hukmdori bo‘lgan, uni
dunyo hukmdori deb atashgan, lekin uning o‘zi ham “kuch kuchda emas, adolatda”
degan haqiqatni chuqur anglagan. Xorijlik tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, “Amir
Temur tarixga buyuk davlat arbobi, diplomat va xayrixoh sifatida kirdi. O‘zbek
xalqining bu atoqli farzandi shaxsi bugungi kungacha tarixchilarda katta qiziqish
uyg‘otib kelmoqda. Shubhasiz, bu buyuk tarixiy shaxsdir”. Bir qator nashrlar,
xususan, “uning san’at va me’morchilik homiysi sifatidagi merosi katta taassurot
qoldirganini ta’kidlaydi. Uning “Qudratimizga shubha qilsang, binolarimizga qarang”
degan iqtibos bir necha yuz yillardan keyin ham Amir Temur va uning avlodlari
davrida qurilgan ajoyib meʼmoriy inshootlar devorlarida oʻz aksini topmoqda.
ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. [Elektron resurs]. Kirish rejimi: https://xreferatcom/35/7437-1-amir-temsh•-
istoricheskaya-lichnost.html/ (kirish sanasi: 11/01/2018).
2. Mo‘minov I. Amir Temurning O‘rta Osiyo tarixidagi o‘rni va o‘rni. Toshkent. Fan,
1968 yil.
3. [Elektron resurs]. Kirish rejimi: https://nuz.uz > My Uzbeks/ (kirish sanasi:
31.10.2018).
4. [Elektron resurs]. Kirish rejimi: https://www.samuzinfo.net/ (kirish sanasi:
11/05/2018).
