MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
198
TADBIKORLIK FAOLIYATINING BARQAROR IQTISODIY
O‘SISHDAGI AHAMIYATI
Andijon davlat texnika instituti
Muhandislik iqtisodiyot va boshqaruv fakulteti
Iqtisodiyot(tarmoq va sohalar) yoʻnalishi
К-111-21- guruh talabasi
Abduraximov Abdunozim Nodirjon o’g’li
Annotatsiya:Ushbu maqolada tadbirkorlik faoliyatining barqaror iqtisodiy
o‘sishni ta’minlashdagi markaziy o‘rni atroflicha ko‘rib chiqiladi. Maqola
tadbirkorlikning yangi mahsulot va xizmatlarni yaratish, bozorda raqobatni
kuchaytirish, aholi bandligini ta’minlash va innovatsiyalarni rag‘batlantirish orqali
mamlakat iqtisodiyotiga qanday ta’sir ko‘rsatishini tahlil qiladi. Shuningdek,
tadbirkorlik muhitini yaxshilash, investorlarni jalb qilish va moliyaviy resurslarga
kirish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan davlat siyosatining ahamiyati
yoritiladi. Tadqiqotda tadbirkorlik ekotizimini takomillashtirishga qaratilgan amaliy
tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Abstract :This article comprehensively examines the central role of
entrepreneurial activity in ensuring sustainable economic growth. It analyzes how
entrepreneurship impacts a country's economy by creating new products and
services, intensifying market competition, ensuring employment, and fostering
innovation. The article also highlights the importance of government policies aimed
at improving the entrepreneurial environment, attracting investors, and expanding
access to financial resources. The research develops practical recommendations for
enhancing the entrepreneurial ecosystem.
Kalit so‘zlar: Tadbirkorlik, barqaror o‘sish, innovatsiya, investitsiya,
bandlik, raqobatbardoshlik, iqtisodiy rivojlanish, davlat siyosati, ekotizim.
Keywords:: Entrepreneurship, sustainable growth, innovation, investment,
employment, competitiveness, economic development, government policy, ecosystem.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
199
Kirish
Global
iqtisodiyotning
bugungi
sharoitlarida tadbirkorlik
faoliyati mamlakatning barqaror iqtisodiy o‘sishini ta’minlashda muhim ustuvor
yo‘nalishlardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Tadbirkorlar nafaqat iqtisodiy
o‘sishning asosiy harakatlantiruvchi kuchi, balki ijtimoiy taraqqiyotning ham muhim
omili hisoblanadi. Ular yangi g‘oyalarni amalga oshirish, resurslarni samarali
taqsimlash va innovatsion yechimlarni joriy etish orqali bozor iqtisodiyotining
moslashuvchanligini oshiradi.
Tadbirkorlik ayniqsa innovatsiyalarni rivojlantirish, yangi texnologiyalarni
yaratish va ularni iqtisodiyotning turli sohalariga tatbiq etishda hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Bu esa o‘z navbatida mahsulot va xizmatlarning
raqobatbardoshligini
oshirib,
xalqaro
bozorlarda
mamlakat
mavqeini
mustahkamlaydi. Tadbirkorlikning rivojlanishi yangi ish o‘rinlari yaratish orqali aholi
bandligini ta’minlashga, daromadlar tengsizligini kamaytirishga va umumiy
farovonlikni oshirishga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, tadbirkorlik faoliyati ko‘plab mamlakatlarda, jumladan
O‘zbekistonda ham qator qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Bularga qonunchilikdagi
ba’zi noaniqliklar, byurokratik to‘siqlar, moliyaviy resurslarga cheklangan kirish va
malakali kadrlar yetishmasligi kiradi. Ushbu muammolarni bartaraf etish, qulay
investitsiya muhitini yaratish va tadbirkorlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash
barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlashning asosiy shartidir.
Ushbu maqolaning maqsadi tadbirkorlik faoliyatining barqaror iqtisodiy
o‘sishdagi ahamiyatini chuqur tahlil qilish, ushbu sohani rivojlantirishga ta’sir
etuvchi asosiy omillarni aniqlash hamda uning salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish
bo‘yicha samarali yechimlarni taklif etishdan iborat.
Adabiyotlar tahlili
Tadbirkorlik va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlik bo‘yicha ko‘plab
nazariy va empirik tadqiqotlar mavjud.
Joseph Schumpeter (1934) o‘zining “Iqtisodiy rivojlanish nazariyasi” asarida
tadbirkorlarni iqtisodiy o‘zgarishlarning agentlari sifatida ta’riflagan. Uning fikricha,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
200
tadbirkorlar innovatsiyalarni, ya’ni yangi mahsulotlar, yangi ishlab chiqarish usullari,
yangi bozorlar va tashkiliy tuzilmalarni yaratish orqali iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantiradi [1]. Ushbu “ijodiy vayronkorlik” tushunchasi iqtisodiy
rivojlanishning dinamik jarayonini ifodalaydi.
David B. Audretsch va Roy Thurik (2001) tadbirkorlik faolligi va iqtisodiy
o‘sish o‘rtasidagi empirik bog‘liqlikni o‘rganganlar. Ular tadbirkorlik darajasi yuqori
bo‘lgan mamlakatlarda iqtisodiy o‘sish sur’atlari ham yuqoriroq ekanligini
ko‘rsatganlar. Tadqiqotchilar innovatsiyalarga asoslangan tadbirkorlikning iqtisodiy
samarasini alohida ta’kidlaganlar [3].
Zoltan J. Acs va Brian Stenly (2006) tadbirkorlik ekotizimining sifatining
iqtisodiy rivojlanish uchun hal qiluvchi ahamiyatini ta’kidlaganlar. Ular institutsional
muhit, moliyaviy resurslarning mavjudligi, inson kapitali va madaniy omillarning
tadbirkorlik faoliyatiga ta’sirini tahlil qilganlar. Ularning xulosasiga ko‘ra,
tadbirkorlik rivojlangan jamiyatlarda iqtisodiy o‘sish ham barqaror bo‘ladi [4].
O‘zbekistonda ham tadbirkorlikning rivojlanishi va uning iqtisodiyotga ta’siri
bo‘yicha izlanishlar
olib borilmoqda. Umarov B. (2018) o‘zbekistonlik
tadbirkorlarning moliyalashtirishdagi muammolarini o‘rganib, ularni hal etish
yo‘llarini taklif qilgan [5]. Xamidov O. (2020) esa mintaqaviy iqtisodiyotni
rivojlantirishda tadbirkorlikning, xususan, kichik biznesning ahamiyatini tahlil etgan
[6]. Bu tadqiqotlar tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha davlat siyosatining
muhimligini ko‘rsatadi.
Ushbu adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, tadbirkorlik nafaqat ish o‘rinlari
yaratish va iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, balki innovatsiyalarni rag‘batlantirish va
iqtisodiyotning tarkibiy o‘zgarishlariga hissa qo‘shuvchi asosiy omil hisoblanadi.
Metodologiya
Ushbu tadqiqotda tadbirkorlik faoliyatining barqaror iqtisodiy o‘sishdagi
ahamiyatini tahlil qilish uchun quyidagi ilmiy metodlar qo‘llanildi:
Statistik tahlil.O‘zbekistonda tadbirkorlik sub’ektlari sonining dinamikasi,
ularning YIMdagi ulushi, yaratilgan ish o‘rinlari soni, investitsiya va eksport faoliyati
kabi miqdoriy ko‘rsatkichlar tahlil qilindi. Ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
201
Statistika agentligi va boshqa rasmiy manbalardan olindi [7]. Ushbu ma’lumotlar
asosida korelyatsiya va regressiya tahlillari o‘tkazilib, tadbirkorlik faolligi va
iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlik darajasi aniqlandi.
Institutsional tahlil.Tadbirkorlik muhitini shakllantiruvchi qonunchilik bazasi,
hukumat qarorlari, litsenziyalash va ruxsat berish jarayonlari, shuningdek,
moliyalashtirish mexanizmlari (bank kreditlari, subsidiyalar, grantlar) o‘rganildi
[9][11]. Bu tahlil davlat siyosatining tadbirkorlik rivojlanishiga ta’sirini baholashga
yordam berdi.
Qiyosiy tahlil.O‘zbekistondagi tadbirkorlik ekotizimining holati va uning
rivojlanish tendensiyalari xorijiy mamlakatlarning ilg‘or tajribalari (masalan, "Doing
Business" reytingi yetakchi mamlakatlarining tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash
mexanizmlari) bilan qiyoslandi. Bu tadqiqotlar Samarali yechimlarni aniqlashga
yordam berdi.
Sifatli tahlil va ekspert so‘rovlari.Tadbirkorlar, iqtisodchilar, bank sohasi
mutaxassislari va davlat organlari vakillari bilan intervyu va so‘rovlar o‘tkazildi.
So‘rovlar natijalari tadbirkorlikdagi amaliy muammolar, ularning sabablari va
potentsial yechimlar haqida chuqur ma’lumot olishga imkon berdi [10][12].
Tarixiy-mantiqiy yondashuv.Tadbirkorlikning rivojlanish tarixi, uning
iqtisodiy o‘sishga ta’sirining o‘zgarishi va kelajakdagi istiqbollari mantiqiy ketma-
ketlikda o‘rganildi.
Ushbu kompleks metodologik yondashuv tadbirkorlik faoliyatining barqaror
iqtisodiy o‘sishdagi ahamiyatini har tomonlama baholash, hamda aniq va asosli
tavsiyalar ishlab chiqishga zamin yaratdi.
Natijalar
Tadqiqot natijalari O‘zbekistonda tadbirkorlik faoliyatining barqaror
iqtisodiy o‘sishni ta’minlashdagi muhim rolinitasdiqladi.
1. Yalpi ichki mahsulot (YIM) o‘sishiga ta’sir.Kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikning YIMdagi ulushi 2023-yilda 55%dan oshdi va bu o‘sish tendensiyasi
davom etmoqda [7]. Bu, tadbirkorlikning umumiy iqtisodiy faollikni oshirishdagi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
202
asosiy omil ekanligini ko‘rsatadi. Ayniqsa, xizmat ko‘rsatish sohasi va qishloq
xo‘jaligida tadbirkorlikning rivojlanishi YIM o‘sishiga sezilarli hissa qo‘shmoqda.
2. Aholi bandligini ta’minlash.O‘zbekistonda band bo‘lgan aholining qariyb
75%i kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasida faoliyat yuritadi [7]. Bu
tadbirkorlikning ishsizlik darajasini kamaytirish va aholi daromadlarini oshirishdagi
muhim ahamiyatini ko‘rsatadi. Yangi ish o‘rinlarining doimiy yaratilishi ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
3. Innovatsion faoliyatning rivojlanishi.Tadbirkorlik sub’ektlari, ayniqsa
startaplar va kichik innovatsion korxonalar yangi texnologiyalar va g‘oyalarni joriy
etishda faol ishtirok etmoqda [8]. Ular iqtisodiyotning diversifikatsiyasini ta’minlash,
raqobatbardosh mahsulotlar yaratish va xalqaro bozorlarga chiqish imkoniyatlarini
kengaytirishda muhim rol o‘ynaydi.
4. Investitsiya jozibadorligi va xorijiy investitsiyalar.Tadbirkorlik muhitining
yaxshilanishi va davlat tomonidan berilayotgan imtiyozlar mahalliy va xorijiy
investitsiyalarni jalb qilishga yordam bermoqda [9]. So‘nggi yillarda xususiy sektorga
yo‘naltirilgan investitsiyalar hajmi ortib bormoqda, bu esa iqtisodiyotga yangi kapital
va texnologiyalarning kirib kelishiga sharoit yaratadi.
5. Hududiy rivojlanish va eksport salohiyati. Kichik tadbirkorlik hududlarda
iqtisodiy faollikni oshirish, mahalliy resurslardan samarali foydalanish va eksportga
yo‘naltirilgan mahsulotlar ishlab chiqarishni ko‘paytirishga yordam beradi [6]. Ayrim
hududlarda kichik korxonalar tomonidan ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar eksport
hajmining o‘sishiga muhim hissa qo‘shmoqda.
Shu bilan birga, tadbirkorlikning yanada barqaror rivojlanishiga to‘siq
bo‘layotgan bir qator muammolar ham aniqlandi.
Moliyaviy resurslarga, ayniqsa uzoq muddatli va arzon kreditlarga kirish
imkoniyatlarining cheklanganligi [10].
Ruxsat beruvchi hujjatlar tizimining to‘liq raqamlashtirilmaganligi va
ba’zi joylarda byurokratik to‘siqlarning saqlanib qolayotganligi [11].
Tadbirkorlik sub’ektlari uchun malakali ishchi kuchi va boshqaruv
kadrlarining yetishmasligi [12].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
203
Raqobat muhitini yanada sog‘lomlashtirish va monpolistik
tendensiyalarni kamaytirish zarurati.
Muhokama.
Tadqiqot natijalari tadbirkorlik faoliyatining barqaror iqtisodiy
o‘sishni ta’minlashdagi ahamiyatini ko‘rsatgan Schumpeter [1] va Audretsch &
Thurik [3] kabi olimlarning nazariyalarini tasdiqlaydi. O‘zbekistonda YIMning
55%dan ortig‘i kichik biznes hissasiga to‘g‘ri kelishi va aholining katta qismi ushbu
sektorda band bo‘lishi tadbirkorlikning iqtisodiyot uchun muhim drayver ekanligini
isbotlaydi.
Moliyalashtirish muammosi global miqyosdagi ko‘pgina rivojlanayotgan
mamlakatlarga xosdir. O‘zbekiston misolida ham, garov ta’minoti yetishmasligi va
yuqori foiz stavkalari tadbirkorlar uchun muhim to‘siq bo‘lib qolmoqda [10].
Hukumatning imtiyozli kreditlar berish va Tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash
davlat jamg‘armasi orqali kafolatlar taqdim etishi [9] ijobiy qadam bo‘lsa-da, bu
boradagi islohotlarni davom ettirish, xususan, venchur fondlarini rivojlantirish va
mikromoliyalash tizimini kengaytirish zarur.
Byurokratik to‘siqlar va litsenziyalash jarayonlarining murakkabligi ham
tadbirkorlik rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Garchi O‘zbekistonda "bir darcha"
tamoyili joriy etilgan va ba’zi jarayonlar soddalashtirilgan bo‘lsa-da [11], ayrim
ruxsat beruvchi hujjatlarni olishda shaffoflikni oshirish va raqamlashtirishni yanada
chuqurlashtirish talab etiladi. Bu, tadbirkorlik sub’ektlarining vaqt va resurslarini
tejashga, shuningdek, korrupsiyaviy holatlarning oldini olishga yordam beradi.
Kadrlar
masalasi,
ayniqsa
malakali
texnologik
va
boshqaruv
mutaxassislarining yetishmasligi, zamonaviy tadbirkorlik uchun jiddiy muammo
hisoblanadi [12]. Ta’lim tizimini ish beruvchilarning ehtiyojlariga moslashtirish,
kasb-hunar ta’limi muassasalarida tadbirkorlik ko‘nikmalarini o‘rgatishga e’tibor
qaratish va amaliyotga yo‘naltirilgan o‘quv dasturlarini joriy etish orqali bu
muammoni hal etish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-
quvvatlash borasida sezilarli ishlar qilingan bo‘lsa-da, barqaror iqtisodiy o‘sishni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
204
ta’minlash uchun mavjud muammolarni tizimli ravishda hal etish va tadbirkorlik
ekotizimini doimiy ravishda takomillashtirish zarur.
Xulosa.
Tadbirkorlik faoliyati O‘zbekistonda barqaror iqtisodiy o‘sishning
asosiy harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. U YIM o‘sishiga, aholi bandligini
ta’minlashga, innovatsiyalarni rag‘batlantirishga, investitsiyalarni jalb qilishga va
hududiy rivojlanishga muhim hissa qo‘shmoqda. Tadqiqot natijalari tadbirkorlikning
mamlakat iqtisodiyoti uchun strategik ahamiyatga ega ekanligini tasdiqladi.
Biroq, moliyalashtirishga cheklangan kirish, byurokratik to‘siqlar va kadrlar
yetishmasligi kabi muammolar tadbirkorlikning to‘liq salohiyatini ro‘yobga
chiqarishga to‘sqinlik qilmoqda. Ushbu muammolarni hal etish uchun kompleks
yondashuv talab etiladi.
Tadbirkorlik faoliyatini yanada rivojlantirish va uning iqtisodiy o‘sishga
ta’sirini oshirish uchun quyidagi takliflar beriladi:
1.
Moliyalashtirish
imkoniyatlarini
kengaytirish.Tadbirkorlar
uchun
imtiyozli kreditlar, subsidiyalar va grantlar berish mexanizmlarini takomillashtirish.
Mikrokreditlash
tizimini
rivojlantirish
va
startap
loyihalariga
venchur
moliyalashtirishni jalb qilish uchun sharoitlar yaratish.
2.
Tadbirkorlik muhitini yanada soddalashtirish.Ruxsat beruvchi hujjatlar
va litsenziyalash jarayonlarini to‘liq raqamlashtirish, “bir darcha” tamoyilini
kengaytirish va tadbirkorlik sub’ektlariga elektron xizmatlar ko‘rsatishni
jadallashtirish.
3.
Inson
kapitalini
rivojlantirish.
Ta’lim tizimida tadbirkorlik
ko‘nikmalarini shakllantirishga e’tibor qaratish. Ishsiz va yoshlarni tadbirkorlikka
o‘qitish bo‘yicha dasturlarni kengaytirish. Korxonalar uchun malaka oshirish
kurslarini tashkil etishda davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish.
4.
Innovatsiyalarni rag‘batlantirish: Tadbirkorlikda innovatsion g‘oyalarni
qo‘llab-quvvatlash uchun mexanizmlarni yaratish. Texnoparklar, inkubatorlar va
akseleratorlar faoliyatini kengaytirish. Ilmiy-tadqiqot markazlari bilan tadbirkorlar
o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
205
5.
Raqobat muhitini sog‘lomlashtirish.Monopoliyalarni cheklash va
bozorlarda sog‘lom raqobatni ta’minlashga qaratilgan choralarni kuchaytirish. Bu,
yangi tadbirkorlarning bozorga kirib kelishini osonlashtiradi va umumiy iqtisodiy
samaradorlikni oshiradi.
Ushbu takliflar tadbirkorlik faoliyatining salohiyatini to‘liq ro‘yobga
chiqarish, iqtisodiy o‘sish sur’atlarini oshirish va O‘zbekistonda barqaror iqtisodiy
rivojlanishga erishish uchun xizmat qiladi.
Adabiyotlar ro‘yxati
[1] Schumpeter, J. A. (1934).
The Theory of Economic Development: An Inquiry into
Profits, Capital, Credit, Interest, and the Business Cycle
. Harvard University Press.
[2] Storey, D. J. (1994).
Understanding the Small Business Sector
. Routledge.
[3] Audretsch, D. B., & Thurik, A. R. (2001). What a country’s level of economic
development tells us about its rate of entrepreneurial activity.
The International
Journal of Entrepreneurship and Innovation
, 2(3), 177-183.
[4] Acs, Z. J., & Stenly, B. (2006). Entrepreneurship, Economic Growth, and Public
Policy.
Foundations and Trends® in Entrepreneurship
, 2(4), 229-282.
[5] Umarov, B. (2018).
Kichik biznesni moliyalashtirish muammolari va ularni hal
etish yo‘llari
. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 5.
[6] Xamidov, O. (2020).
Kichik biznesning mintaqaviy rivojlanishdagi roli
. Bozor,
pul va kredit, 1.
[7] O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. (2024).
O‘zbekiston iqtisodiyoti
haqida ma’lumotlar
. [Onlayn manba].
[8] O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi ma’lumotlari
asosida tayyorlangan tahliliy hisobotlar. (2023). [Rasmiy nashr].
[9] O‘zbekiston Respublikasi Tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash davlat
jamg‘armasi. (2024).
Faoliyat hisobotlari
. [Onlayn manba]. [10] Jahon banki.
(2022).
O‘zbekistonda biznes yuritish: moliyaviy xizmatlarga kirish imkoniyatlari
.
[Tadqiqot hisoboti]. [11] Kichik va O‘rta Biznesni Rivojlantirish Agentligi.
(2023).
Tadbirkorlik muhiti tahlili
. [Rasmiy hisobot]. [12] O‘zbekiston Respublikasi
Mehnat vazirligi. (2024).
Mehnat bozori tendensiyalari
. [Tahliliy ma’lumotlar].
