MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
103
“BOBURNOMA”DA KIYINISH, OVQATLANISH VA KUNDALIK
TURMUSH TARZINING ANTROPOLOGIK KO‘RINISHI
Usanova Muxlisa
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti
Antropologiya va etnologiya yo‘nalishi
3-kurs hind-ingliz guruhi talabasi
+998933047175
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Zahiriddin Muhammad Boburning
“Boburnoma” asari asosida XV–XVI asrlardagi Markaziy Osiyo va Hindiston
xalqlarining kundalik turmush tarzi, kiyinish madaniyati va ovqatlanish odatlari
antropologik nuqtai nazardan tahlil etiladi. Boburning bevosita kuzatuvlari asosida
turli ijtimoiy tabaqalar va etnik guruhlarning kiyim-kechaklari, ovqat tayyorlash
uslublari, yashash joylari, mehnat va dam olish madaniyati yoritiladi. Ushbu tadqiqot
Boburnomani ijtimoiy-madaniy hayot tarixi va antropologiyasi bo‘yicha ishonchli
manba sifatida baholashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Bobur, Boburnoma, antropologiya, kiyinish madaniyati,
ovqatlanish, kundalik hayot, turmush tarzi, Markaziy Osiyo, Hindiston, etnik
guruhlar, ijtimoiy tabaqa, madaniy tafovut.
ANTHROPOLOGICAL VIEW OF DRESSING, FOOD AND
DAILY LIFESTYLE IN “BABURNAMA”
Usanova Mukhlisa
Tashkent State University of Oriental Studies
Faculty of Eastern Civilization and Philosophy
Department of Anthropology and Ethnology
3rd year student of the Indian-English group
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
104
+998933047175
Annotation:
This article analyzes the daily lifestyle, clothing culture and
eating habits of the peoples of Central Asia and India in the 15th-16th centuries from
an anthropological perspective based on the work of Zahiriddin Muhammad Babur
“Baburnama”. Based on Babur’s direct observations, the clothing, cooking methods,
places of residence, work and leisure culture of different social classes and ethnic
groups are covered. This study serves to evaluate the Baburnama as a reliable source
for the history and anthropology of socio-cultural life.
Keywords:
Babur, Baburnama, anthropology, clothing culture, nutrition,
daily life, lifestyle, Central Asia, India, ethnic groups, social class, cultural
difference.
АНТРОПОЛОГИЧЕСКИЙ ВЗГЛЯД НА ОДЕЖДУ, ПИЩУ И
ПОВСЕДНЕВНЫЙ ОБРАЗ ЖИЗНИ В «БАБУРНАМЕ»
Усанова Мухлиса
Ташкентский государственный университет востоковедения
Факультет восточной цивилизации и философии
Кафедра антропологии и этнологии
Студент 3 курса индийско-английской группы
+998933047175
Аннотация:
В данной статье анализируется повседневный образ
жизни, культура одежды и привычки питания народов Средней Азии и Индии
в XV-XVI веках с антропологической точки зрения на основе труда
Захириддина Мухаммада Бабура «Бабурнаме». На основе непосредственных
наблюдений Бабура рассматриваются одежда, способы приготовления пищи,
места проживания, культура труда и досуга различных социальных классов и
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
105
этнических групп. Данное исследование призвано оценить Бабурнаме как
надежный источник по истории и антропологии социально-культурной жизни.
Ключевые слова:
Бабур, Бабур-Наме, антропология, культура одежды,
питание, повседневная жизнь, образ жизни, Центральная Азия, Индия,
этнические группы, социальный класс, культурные различия.
Kirish
Zahiriddin Muhammad Bobur o‘zining “Boburnoma” asarida o‘z davrining
siyosiy, harbiy va ijtimoiy hayoti bilan bir qatorda, xalqning kundalik turmushi,
kiyinish madaniyati, ovqatlanish odatlari va yashash tarziga oid ko‘plab antropologik
kuzatuvlar qoldirgan. Ushbu tafsilotlar o‘sha davr ijtimoiy qatlamlarining madaniy
holati, yashash sharoiti va urf-odatlari haqida qimmatli manba bo‘lib xizmat qiladi.
Bu maqolada Boburning kundalik hayotga oid kuzatuvlari asosida o‘rta asrlar
Markaziy Osiyo va Hindiston xalqlari turmush tarzining antropologik jihatlari
yoritiladi.
Asosiy qism
Kiyinish madaniyati: ijtimoiy tabaqa va etnik farqlar
“Boburnoma”da kiyim-kechaklar tasviri jamiyatdagi tabaqalanish va etnik
guruhlar o‘rtasidagi farqlarni aks ettiradi. Bobur o‘z yaqinlarining, ittifoqchilari va
dushmanlarining kiyimlarini tafsilot bilan tasvirlab, harbiy, rasmiy va oddiy kiyimlar
o‘rtasidagi tafovutni aniq ko‘rsatadi. Bu orqali u kiyim madaniyatining antropologik
va ijtimoiy semantik jihatlarini yoritadi.
Turkiy xalqlar — Bobur o‘zi mansub bo‘lgan turkiy muhit vakillarini
ko‘proq ipak, paxtadan tikilgan uzun ko‘ylaklar, xalatlar va zarli yaktaklar kiyuvchi,
boshlariga salla o‘rab, bellariga kamar taquvchi kishi sifatida tasvirlaydi. Bu kiyimlar
amirlik va beklar tabaqasiga mansublik, obro‘ va nufuz ramzi sifatida xizmat qilgan.
Ayniqsa, jang va tantanali marosimlar uchun alohida kiyimlar borligi qayd etiladi.
Hindlar — Hind jamiyatida esa soddalik va diniy e’tiqodlar kiyimga
bevosita ta’sir ko‘rsatgani seziladi. Bobur hind erkaklarining ko‘pincha sadr (uzun,
ochiq yengli ko‘ylak), doti (belga o‘raladigan mato) kiyishini va yalangoyoq yurish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
106
odatini ta’kidlaydi. Bu holat ularning diniy-poklik tamoyillariga sodiqligini
ko‘rsatadi.
Afg‘onlar (pattonlar) — Bobur afg‘onlarni (yoki pattonlarni) jangovar
va harakatchan xalq sifatida ko‘radi. Ularning kiyimi qalin, og‘ir va ko‘pincha
yirtilgan, amaliy vazifani bajaruvchi ko‘rinishda bo‘lgan. Ular oddiy poshnali oyoq
kiyimlar kiyib, ko‘proq tog‘lik hayot tarziga moslashgan.
Bobur kiyim-kechakni nafaqat tashqi ko‘rinish yoki iqlimga mos vosita
sifatida, balki ijtimoiy mavqeni bildiruvchi kuchli ramziy ifoda sifatida talqin qiladi.
Masalan:
Amirlar, sultonlar, sarkardalar — ko‘proq zarbop, atlas va ipakdan
tayyorlangan kiyimlarda yurishgan. Ular kiyimlaridagi bezaklar va bosh kiyimlari
bilan o‘z maqomlarini aks ettirganlar.
Oddiy xalq — dehqonlar, hunarmandlar, askarlar — qo‘pol paxtali yoki
yungi matolardan tayyorlangan, amaliyotga yo‘naltirilgan oddiy kiyimlarda
bo‘lganlar.
Shuningdek, Bobur ba’zan kiyimlar orqali milliylik va urf-odatlarni ajratadi.
Misol uchun, u ayrim guruhlarning bosh kiyim taqish odatlari, bezak buyumlari, rang
tanlovi haqida ham yozadi. Ranglarning ma’nosi (masalan, oq – poklik, qizil –
saltanat), kiyimdagi naqshlar va naqshlarning estetik roli ham e’tiborga loyiq.
Xulosa tarzida aytish mumkinki
,
Boburning kiyim-kechak tasvirlari —
nafaqat vizual ko‘rinishlar to‘plami, balki jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy
tabaqalanish, madaniy identitet, etnik tafovut va diniy qadriyatlarning yorqin
antropologik ko‘rinishidir.
Ovqatlanish odatlari va taomlar: antropologik yondashuv
Zahiriddin Muhammad Bobur o‘zining “Boburnoma” asarida faqat siyosiy
yoki harbiy voqealarni emas, balki kundalik turmush tafsilotlarini ham sinchiklab
qayd etgan. U ovqatlanish madaniyatiga oid turli kuzatuvlarni yuritib, turli
xalqlarning gastronomik odatlari, taom tayyorlash usullari va ovqatlanish marosimlari
haqida muhim ma’lumotlarni qoldirgan. Bu holat ovqatlanishning antropologik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
107
mazmunini – ya’ni uni madaniyat, e’tiqod, ijtimoiy tabaqa va urf-odatlar bilan bog‘liq
holda yoritishga imkon beradi.
Turkiy xalqlarda ovqatlanish:
Bobur o‘zi mansub bo‘lgan turkiy muhitda go‘shtli ovqatlar, guruch va non
asosiy taomlar sifatida qadrlanganini ta’kidlaydi. Ayniqsa, palov (osh) madaniy va
ijtimoiy muhitda alohida o‘rin egallagan. U o‘z asarlarida palovning harbiy
yurishlarda kuch beruvchi va birlik ramzi sifatida tayyorlanganini qayd etadi. Guruch,
qo‘y go‘shti, sabzi, piyoz va ziravorlar asosida tayyorlanadigan bu taom o‘ziga xos
tantanavor vazifani bajargan.
Hindlarda ovqatlanish odatlari:
Hind xalqlarining ovqatlanish odatlari esa diniy e’tiqodlar bilan bevosita
bog‘liq. Bobur sabzavotli, ziravorli ovqatlar va vegetarianlik keng tarqalganini
yozadi. Ziravorlar — zira, dolchin, chinnigul, kori — nafaqat taomning mazasi, balki
uning shifobaxsh xususiyatlarini ham kuchaytiruvchi vosita sifatida ishlatilgan. Bu
hol hind jamiyatidagi ayurveda an’analarining kundalik hayotda chuqur ildiz otganini
ko‘rsatadi.
Pishirish usullari va ovqatlanish vositalari:
Boburning yozuvlarida qumda yoki tandirda dimlash, ochiq olovda pishirish,
sho‘rvalar
,
qovurma va mevalarga boy parhez kabi usullar ko‘p tilga olinadi. Ayniqsa,
qovun, uzum, olma va anor kabi mevalarning keng iste’moli qayd etiladi. Go‘shtdan
esa ko‘proq qo‘y, ba’zida bug‘u va parranda go‘shti ishlatilgan. Suv o‘rniga ayrim
hollarda sharbat yoki qatiq asosidagi ichimliklar ichilgan.
Bobur uchun ovqatlanish faqat jismoniy ehtiyojni qondiruvchi vosita emas,
balki ijtimoiy aloqalarni mustahkamlovchi madaniy hodisa sifatida namoyon bo‘ladi.
Harbiy lagerlarda umumiy taomlar askarlarning birlik ruhini oshirgan, siyosiy
uchrashuvlarda esa mehmonnavozlik va ovqat orqali do‘stlik va ittifoq
mustahkamlangan. Bayramlar va marosimlarda tayyorlangan maxsus taomlar esa
muayyan guruhlarning maqomi va qadriyatlarini ifoda etgan. “Boburnoma”dagi
ovqatlanish madaniyati tasvirlari o‘sha davrdagi xalqlarning turmush darajasi,
ijtimoiy tuzilishi va madaniy qadriyatlari haqida muhim antropologik dalillarni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
108
taqdim etadi. Ovqat — bu yerda faqat tan ovqati emas, balki jamiyat “ruhi”ning ham
ko‘zgusi sifatida talqin qilinadi.
Xulosa
“Boburnoma”da kiyinish, ovqatlanish va kundalik turmush tarziga oid
tafsilotlar Boburning teran kuzatuvchanligi, tafakkur doirasining kengligi va o‘z davri
madaniy-antropologik voqeligiga bo‘lgan yuksak e’tiborini namoyon etadi. Asarda
aks etgan turli xalqlarning kiyim-kechak madaniyati, ovqatlanish odatlari hamda
yashash tarziga oid tasvirlar orqali XV–XVI asrlardagi Markaziy Osiyo va Hindiston
xalqlarining ijtimoiy tabaqalanishi, madaniy xilma-xilligi va kundalik hayot
mezonlarini anglash mumkin bo‘ladi. Shu jihatdan “Boburnoma” faqat tarixiy-harbiy
yodgorlik emas, balki o‘z davrining madaniy-antropologik portreti
sifatida ham
beqiyos ilmiy ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR.
BOBURNOMA
. – TOSHKENT:
G‘AFUR G‘ULOM NOMIDAGI ADABIYOT VA SAN’AT NASHRIYOTI, 2002.
2.
QODIROV, A.
O‘ZBEK XALQINING ETNOGRAFIYASI.
– TOSHKENT:
FAN, 2014.
3.
AZIZXO‘JAEVA, D.
MARKAZIY OSIYO XALQLARI MADANIYATI VA URF-
ODATLARI.
– TOSHKENT: SHARQ NASHRIYOTI, 2010.
4.
ALIYEVA, N. “BOBURNOMA”DA MADANIY ANTROPOLOGIK
TAFSILOTLAR //
TARIX VA MADANIYAT
JURNALI. №1, 2018. – B. 45–50.
5.
SCHIMMEL, A.
ISLAMIC CULTURES AND CUSTOMS IN THE MUGHAL
PERIOD.
– LEIDEN: BRILL, 1992.
6.
JAHON TARIXI: MADANIYATLAR TO‘QNASHUVI VA UYG‘UNLIGI.
–
TOSHKENT: YANGI ASR AVLODI, 2008.
7.
ERKINOV, A.
TEMURIYLAR DAVRI YOZMA MANBALARIDA IJTIMOIY
HAYOT TAFSILOTLARI.
– SAMARQAND: IMKON, 2007.
8.
RICHARDS, J.F.
THE MUGHAL EMPIRE.
– CAMBRIDGE UNIVERSITY
PRESS, 1993.
