MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
48
INSON YURAK-QON TOMIR TIZIMINING
MIKROMORFOLOGIYASI VA UNING PATOFIZIOLOGIK
O‘ZGARISHLARI (MASALAN, GIPERTONIYA VA
ATEROSKLEROZDA MORFOLOGIK O‘ZGARISHLAR)
Abu Ali ibn Sino nomidagi
Buxoro davlat tibbiyot instituti anatomiya,
klinik anatomiya kafedrasi assistenti
Davronov Ulug‘bek To‘lqinovich
Annotatsiya:
Mazkur maqolada inson yurak-qon tomir tizimining
mikromorfologiyasi, uning tuzilish xususiyatlari va gipertoniya hamda ateroskleroz
kabi kasalliklarda yuzaga keladigan patofiziologik o‘zgarishlar yoritilgan. Qon
tomirlari va yurak to‘qimalarining mikroskopik darajadagi strukturaviy
o‘zgarishlari, ularning klinik ahamiyati va diagnostik ahamiyatini aniqlash
imkoniyatlari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
yurak-qon tomir tizimi, mikromorfologiya, gipertoniya,
ateroskleroz, endoteliy, blyashka.
MICROMORPHOLOGY OF THE HUMAN CARDIOVASCULAR
SYSTEM AND ITS PATHOPHYSIOLOGICAL CHANGES (E.G.,
MORPHOLOGICAL ALTERATIONS IN HYPERTENSION AND
ATHEROSCLEROSIS)
Assistant of the Department of Anatomy and Clinical Anatomy,
Bukhara State Medical Institute named after Abu Ali ibn Sina
Davronov U.T.
Annotation:
This article discusses the microstructure of the human
cardiovascular system, its structural features, and the pathological changes that
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
49
occur in diseases such as hypertension and atherosclerosis. Microscopic
alterations in blood vessels and cardiac tissues, their clinical importance and
diagnostic applications are analyzed.
Keywords:
cardiovascular
system,
microstructure,
hypertension,
atherosclerosis, endothelium, plaque.
МИКРОМОРФОЛОГИЯ СЕРДЕЧНО-СОСУДИСТОЙ
СИСТЕМЫ ЧЕЛОВЕКА И ЕЁ ПАТОФИЗИОЛОГИЧЕСКИЕ
ИЗМЕНЕНИЯ (НАПРИМЕР, МОРФОЛОГИЧЕСКИЕ
ИЗМЕНЕНИЯ ПРИ ГИПЕРТОНИИ И АТЕРОСКЛЕРОЗЕ)
Ассистент кафедры анатомии и клинической анатомии
Бухарского государственного медицинского института
имени Абу Али ибн Сино
Улугбек Тулкинович Давронов
Аннотация:
В данной статье рассматриваются микроморфология
сердечно-сосудистой системы человека, ее структурные особенности, а
также патологические изменения, происходящие при гипертонии и
атеросклерозе. Анализируются микроскопические изменения сосудов и
сердечной ткани, их клиническое значение и диагностические возможности.
Ключевые слова:
сердечно-сосудистая система, микроморфология,
гипертония, атеросклероз, эндотелий, бляшка.
Yurak-qon tomir tizimi inson organizmida qon aylanishini ta’minlovchi
asosiy tizimlardan biri bo‘lib, uning to‘g‘ri faoliyat ko‘rsatishi hayotiy muhim
ahamiyatga ega. Mikromorfologik jihatdan yurak va qon tomirlari murakkab
tuzilishga ega bo‘lib, ularning har bir qatlami maxsus funksiyaga ega.
Qon tomirlarining devori uchta qatlamdan iborat: tunica intima (ichki qatlam),
tunica media (o‘rta qatlam) va tunica adventitia (tashqi qatlam). Endoteliy hujayralari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
50
ichki qatlamni tashkil qilib, qonning silliq harakatini ta’minlaydi. Tunica media esa
asosan silliq mushak hujayralaridan iborat bo‘lib, qon tomirlarning tonusini ushlab
turadi.
Yurak-qon tomir tizimining normal mikromorfologik tuzilishini o‘rganishda
zamonaviy metodlardan, xususan, immunogistokimyo, elektron mikroskopiya,
konfokal mikroskopiya kabi ilg‘or texnologiyalar qo‘llanilmoqda. Bu usullar
endoteliy hujayralarining sirt antigenlarini aniqlash, hujayra ichidagi signal yo‘llarini
o‘rganish, silliq mushak hujayralarining fenotipik o‘zgarishlarini baholash imkonini
beradi.
Patomorfologik jihatdan gipertoniya jarayonida arteriyolalarda 'gialin
dejeneratsiya', 'fibrinoid nekroz' kabi o‘zgarishlar kuzatiladi. Bu holatlar qon
bosimining doimiy ortiqcha bo‘lishi va endoteliy hujayralarining shikastlanishiga olib
keladi. Aterosklerotik blyashkalar esa yallig‘lanishli jarayonlar bilan kechib,
makrofaglar, T-limfotsitlar va hujayra chiqindilari ishtirolida shakllanadi.
Shuningdek, aterosklerozda blyashka yorilishi yoki tromb hosil bo‘lishi yurak
infarkti yoki insult kabi og‘ir holatlarga sabab bo‘ladi. Blyashka yuzasi notekis bo‘lsa,
trombotsitlar agregatsiyasiga olib kelib, tromboz xavfini kuchaytiradi. Shu sababli,
aterosklerozni erta aniqlash va yallig‘lanish belgilarini baholash kasallik oqibatlarini
kamaytirishda muhimdir.
Gipertoniya kasalligida asosiy o‘zgarishlar qon tomirlarining o‘rta va ichki
qatlamlarida kuzatiladi. Endoteliy hujayralari zararlanadi, natijada vazodilatatsion va
antikoagulyatsion funksiyalar buziladi. Arteriolalarning devori qalinlashadi, elastik
tolalar parchalanadi, bu esa qon bosimining doimiy yuqori bo‘lishiga olib keladi.
Aterosklerozda esa asosiy morfologik o‘zgarishlar arteriyalarning tunica
intima qismida sodir bo‘ladi. Endoteliy ostiga lipidlar to‘planadi, bu blyashkalar hosil
bo‘lishiga olib keladi. Blyashka markazida xolesterin va lipid birikmalari to‘planib,
fibroz qobiq bilan o‘raladi. Ushbu blyashkalar qon oqimini cheklaydi, yurak ishemik
kasalliklari va miokard infarktining asosiy sababi hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
51
Ushbu patologik o‘zgarishlarni mikroskopik tekshiruvlar orqali erta aniqlash,
kasalliklarni diagnostika qilishda va profilaktika choralarini belgilashda muhim
ahamiyatga ega.
Yurak-qon tomir tizimining fiziologik va histologik xususiyatlari
Yurak-qon tomir tizimi yurak va qon tomirlaridan tashkil topgan bo‘lib,
ularning funksional uyg‘unligi butun organizmning hayotiy faoliyatini ta’minlaydi.
Yurak uchta asosiy qatlamdan tashkil topgan: endokard (ichki), miyokard (mushak
qavati), va epikard (tashqi). Miyokard – yurakning asosiy qisqaruvchi qismi bo‘lib,
uni tarkib to‘ldiruvchi kardiomiositlar orqali yurak harakatlanadi.
Kardiomiositlar uzun, bir yoki ikki yadroli, sarkomerlar tarkibida joylashgan
aktin va miozin filamenti orqali qisqaradi. Yurak mushaklarining o‘ziga xos
xususiyati – interkalyar disklar orqali hujayralararo elektr impulslarning uzluksiz
tarqalishidir. Bu disklar desmosoma, gap junction va adherens junctiondan tashkil
topgan bo‘lib, kardiomiositlarni birlashtiradi.
Gipertonik kasallikdagi mikromorfologik o‘zgarishlar
Gipertoniya – uzoq davom etuvchi arteriyal bosimining ortishi bilan
kechadigan kasallik bo‘lib, u qon tomirlarining strukturaviy o‘zgarishlariga olib
keladi. Dastlabki bosqichlarda arteriolalarda gialin dejeneratsiyasi kuzatiladi. Bu
holatda plazma oqsillari endoteliy orqali tomir devoriga chiqib, gialin modda sifatida
yig‘iladi. Natijada arteriya devori qalinlashadi, lümeni torayadi.
Yuqori bosim uzoq muddat davom etgan hollarda, fibrinoid nekroz
rivojlanadi. Bu holat tomir devorining nekrozlanishiga olib kelib, aterosklerotik
blyashkalar hosil bo‘lishiga zamin yaratadi. Shuningdek, yurakning chap
qorinchasida konsentrik gipertrofiya kuzatiladi, bu esa yurakning o‘z faoliyatini
saqlab qolish uchun adaptiv mexanizmdir.
Aterosklerozdagi histopatologik o‘zgarishlar
Ateroskleroz – katta va o‘rta kalibrli arteriyalarda lipidlar, xolesterin va
hujayra chiqindilarining yig‘ilishi bilan xarakterlanadigan surunkali yallig‘lanish
kasalligi.
Jarayon
endoteliy
shikastlanishidan
boshlanib,
monotsitlar
va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
52
makrofaglarning blyashkaga aylanishi bilan davom etadi. Ilk bosqichda 'fatty streaks'
(yog‘li chiziqlar) paydo bo‘ladi.
Blyashka ichida yallig‘lanish hujayralari, makrofaglar, ko‘plab T-limfotsitlar,
hujayra chiqindilari, kaltsiy birikmalari va fibroz qobiq aniqlanadi. Blyashka
yuzasining yorilishi, ayniqsa trombogenezga sabab bo‘ladi va yurak infarktiga olib
keladi. Bunday blyashkalar 'vulnerable plaque' deb yuritiladi.
Profilaktika va erta diagnostika
Yurak-qon tomir tizimi kasalliklarining oldini olishda sog‘lom turmush tarzi,
dietani nazorat qilish, jismoniy faollik, yomon odatlardan voz kechish muhim
ahamiyatga ega. Ateroskleroz va gipertoniyani erta aniqlash uchun qon lipidlarini
tekshirish, qon bosimini muntazam o‘lchash, yurak EKG/ehokardiyografiya asosida
baholash talab etiladi.
Mikroskopik darajadagi o‘zgarishlar biopsiyalar, immunohistokimyoviy
bo‘yoqlar, elektron mikroskop yordamida aniqlanadi. Profilaktika va davolash
strategiyalarini individual yondashuv bilan olib borish bu kasalliklarning og‘ir
asoratlarini kamaytirishga xizmat qiladi.
Xulosa
Yurak-qon tomir tizimining mikromorfologiyasini chuqur o‘rganish
gipertoniya va ateroskleroz kabi kasalliklarning rivojlanish mexanizmini tushunish
imkonini beradi. Qon tomirlarining qatlamlari, endoteliy hujayralarining holati va
blyashka shakllanishining erta bosqichlari patologiyani to‘g‘ri aniqlash va davolash
uchun muhim markerlar hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. GUYTON A.C., HALL J.E. TEXTBOOK OF MEDICAL PHYSIOLOGY. 13TH
EDITION. ELSEVIER, 2016.
2. ROBBINS AND COTRAN PATHOLOGIC BASIS OF DISEASE. 10TH
EDITION. ELSEVIER, 2020.
3. ROSS R. ATHEROSCLEROSIS — AN INFLAMMATORY DISEASE. N ENGL
J MED. 1999;340(2):115–126.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
53
4. LUSIS A.J. ATHEROSCLEROSIS. NATURE. 2000;407(6801):233–241.
5. KUMAR V., ABBAS A.K., ASTER J.C. ROBBINS BASIC PATHOLOGY. 10TH
EDITION. ELSEVIER, 2018.
6. LIBBY P. INFLAMMATION IN ATHEROSCLEROSIS. ARTERIOSCLER
THROMB VASC BIOL. 2012;32(9):2045–2051.
7. HANSSON G.K. IMMUNE MECHANISMS IN ATHEROSCLEROSIS.
ARTERIOSCLER THROMB VASC BIOL. 2001;21(12):1876–1890.
8. VIRMANI R., KOLODGIE F.D., BURKE A.P. LESSONS FROM SUDDEN
CORONARY
DEATH.
ARTERIOSCLER
THROMB
VASC
BIOL.
2000;20(5):1262–1275.
9. KUMAR V., ABBAS A.K., ASTER J.C. ROBBINS AND COTRAN REVIEW
OF PATHOLOGY. ELSEVIER, 2019.
10. FERRI’S CLINICAL ADVISOR 2024. ELSEVIER. CARDIOVASCULAR
PATHOLOGY SECTION.
11.
BRAUNWALD
E.
HEART
DISEASE:
A
TEXTBOOK
OF
CARDIOVASCULAR MEDICINE. 11TH ED. ELSEVIER, 2019.
12. SAFAR M.E., LEVY B.I., STRUIJKER-BOUDIER H.A. CURRENT
PERSPECTIVES ON ARTERIAL STIFFNESS AND PULSE PRESSURE.
HYPERTENSION. 2003;42:843–850.
13. WEBER C., NOELS H. ATHEROSCLEROSIS: CURRENT PATHOGENESIS
AND THERAPEUTIC OPTIONS. NAT MED. 2011;17(11):1410–1422.
14. LIBBY P., RIDKER P.M., HANSSON G.K. INFLAMMATION IN
ATHEROSCLEROSIS. J AM COLL CARDIOL. 2009;54(23):2129–2138.
15. FUSTER V., KELLY B.B. PROMOTING CARDIOVASCULAR HEALTH IN
THE DEVELOPING WORLD. NATIONAL ACADEMIES PRESS, 2010.
