MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
21
INGLIZ VA O’ZBEK TOVUSH TIZIMLARINI QIYOSIY
O‘RGANISH
Norqo‘ziyeva Madina Mashrabjon qizi
Amaliy ingliz tili va adabiyot yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Chet tillar filologiyasi fakulteti
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti
Ilmiy rahbar:Katta o‘qituvchi Soxibov.S.N
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillarining fonetik tizimlari
qiyosiy tahlil qilinadi.Fonetika og‘zaki muloqot uchun zarur bo‘lgan asosiy aloqa
vositasi hisoblanadi .Ko‘plab o‘quvchilar fonetik tovush tizimlarini o‘rganishda
muayyan qiyinchiliklarga duch kelishadi. Ushbu maqolada fonetik tovush
tizimlarining muommolari to‘liq yoritib beriladi. Shuningdek, maqolada Ingliz va
O‘zbek tillarini tushunishda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan fonologik birliklarning
farqlari va o‘xshash jihatlari tahlil qilinadi,.Ayniqsa,ikki tilning fonetik
tizimlarining tuzilishi unli va undosh fonemalar,urg‘u,intonatsiya kabi asosiy
mavzulari qiyosiy jihatdan chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, tilshunos olimlarning
izlanishi yordamida mavzu yanada to‘liq yoritiladi.
Kalit so‘zlar:fonetika,fonologiya, tovush tizimi, unli va undosh fonemalar,
monoftonglar,diftonglar,qiyosiy tahlil,urg‘u,intonatsiya.artikulatsiya,transkripsiya,
talaffuzdagi xatolar.
Abstract:This article presents a comparative analysis of the phonetic systems
of the English and Uzbek languages. Phonetics is considered a key component of oral
communication and an essential means of interaction. Many learners face specific
difficulties in mastering phonetic sound systems. The article explores common issues
related to phonetic systems and provides a detailed examination of these problems.
Furthermore, it analyzes the differences and similarities between the phonological
units of English and Uzbek, which are crucial for understanding both languages.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
22
Special attention is given to the structural comparison of phonetic features such as
vowel and consonant phonemes, stress, and intonation. The topic is further enriched
through the insights of prominent linguists and relevant linguistic research.
Keywords:phonetics, phonology, sound system, vowel and consonant
phonemes, monophthongs, diphthongs, comparative analysis, stress, intonation,
articulation, transcription, pronunciation errors.
Аннотация:В данной статье проводится сравнительный анализ
фонетических систем английского и узбекского языков. Фонетика
рассматривается как важнейшее средство коммуникации, необходимое для
устного общения. Многие учащиеся сталкиваются с определёнными
трудностями при изучении фонетической системы звуков. В статье подробно
освещаются основные проблемы, связанные с фонетическими системами.
Также рассматриваются различия и сходства фонологических единиц,
играющих важную роль в понимании английского и узбекского языков. Особое
внимание уделяется сравнительному анализу структуры фонетических
систем двух языков, включая такие ключевые аспекты, как гласные и
согласные фонемы, ударение и интонация. Кроме того, тема более глубоко
раскрывается с помощью исследований лингвистов.
Ключевые слова: фонетика, фонология, звуковая система, гласные и
согласные фонемы, монофтонги, дифтонги, сравнительный анализ, ударение,
интонация, артикуляция, транскрипция, ошибки произношения.
Kirish
Fonetikada tildagi tovushlar, ularning paydo bo‘lishi va turlari, nutq
organlari, ularning tovush hosil qilishdagi harakat holati, nutq apparati, nutq
tovushlarining akustik va artikulyatsion xususiyatlari, nutq jarayonida sodir
bo‘ladigan turli xil fonetik hodisalar, kabi hodisalar o‘rganiladi. Fonetika - (gr. Phone
- tovush) tilning keng ma’noda tovush tuzilishini o’rganuvchi tilshunoslikning
bo’limi. U tovushlar bilan bog’liq bo’lgan har qanday hodisalarni tekshiradi. Shu
sababli, unga tilning faqat tovush tizimini o‘rganuvchi bo‘lim sifatida qarash
noto‘g‘ri.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
23
Har bir til o’z fonetikasiga ega. Fonetika tovushlarning almashinishi va
o‘zgarishi, adabiy talaffuz me’yorlari, to‘g‘ri talaffuz qilish qoidalari, bo’g’in va
urg‘u, uning turlari kabi muammolarni ham o‘rganadi.Fonetika tilning tovushlar
sistemasi va shu tovushlar bilan bog‘liq bo‘lgan har qanday hodisalarni o‘rganar ekan,
u tilning barcha sathlari bilan, ayniqsa, leksika va grammatika bilan bog‘lanadi.
Fonologiya “fono” va “logiya” so‘zlaridan olingan bo‘lib, tilshunoslikning
til tovushlari yasalishining struktur va funksional qonuniyatlarini, eng kichik,
ma’nosiz birliklarning tuzilishi va amaliy qoʻllanilishini oʻrganuvchi boʻlimidir. So‘z
yasalishi uchun tilda bo‘g‘inlar va fonemalar asos bo‘ladi. Fonologiya tovushlarni
tildagi ma’no farqlovchi birliklar - fonemalar sifatida tahlil qilinadi.Fonologiyaning
fonetikadan farqi shundaki, uning diqqati tovushlarning oʻziga fizik hodisa sifatida
emas, balki ularning nutqda murakkabroq semantik birliklar - morfemalar, soʻzlar
sifatidagi rolini oʻrganishga qaratilgan. Fonologiya va fonetika yo‘nalishlari
o‘rganilish sohalariga ko‘ra uzviy aloqador hisoblanib, ularning bir qator o‘xshash va
farqli jihatlari mavjud. Fonetika nutq tovushlarini tasniflash uchun xizmat qiladi,
fonologiya esa shu nutq tovushlarining tilimizdagi tizimli hosil bo‘lish yo‘llarini
tadqiq qilishga xizmat qiladi.
Shu sababli fonologiya ba’zan funksional fonetika deb ataladi. Rus-chex
tilshunosi N.S. Trubetskoyning fikricha, fonologiya va fonetika orasidagi umumiy
aloqadorlik shundaki, har qanday fonologik tavsifning boshlanishi ma’noni
farqlovchi tovush tafovutlarini aniqlashdan iborat; fonetik tavsif esa boshlang‘ich
nuqta va moddiy asos sifatida olinadi. Fonologiyaning paydo bo‘lishi nafaqat
tilshunoslikda, bundan tashqari bir qator ijtimoiy sohalar taraqqiyotida ham katta
burilish yasaydi. Fonologiyaning tilshunoslikning alohida bo‘limi sifatida ajralib
chiqishida va fonemani tovushdan (fonema variantidan) ajratish mezonlarini
belgilashda N.S.Trubetskoyning xizmatlari e’tirof etiladi.
Fonologiya termini tilshunoslikda XIX asr oxirida nutq tovushlarining
akustik- artikulyatsion tomonidan funksional tomonini farqlash ehtiyoji natijasida
paydo bo‘ldi. Keyinchalik fonologiya tilshunoslikning alohida bo‘limi sifatida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
24
fonemalarning farqlovchi belgilarini o‘rganuvchi fan sifatida e’tirof etildi.
Fonemalarning bevosita nutq jarayonida fonetikaning o‘rganish ob’ektiga aylandi.
(N.S.Trubet )
Metodologiya:Ushbu taqdiqot Ingliz va o‘zbek tillarining fonetik tizimlarini
fonologik yondashuv asosida qiyosiy tahlil qilishga yo’naltirilgan. Taqdiqotda
foydalanilgan asosiy metodlar sifatida ta’riflovchi,qiyoslash,taqqoslash,analitik-
lingvistik yondashuvlar tanlanildi.Ushbu metodlar orqali ikki tilning tovush tizimi
fonologik birliklari,urg’u,intonatsiya, kabi mavzular o’rganildi.
Muhokama va natijalar:Ingliz va O‘zbek tilidagi fonetik birliklar
.Har bir
til o‘ziga xos tovush tizimiga ega bo‘lib,bu tizim tildagi unli va undosh fonemalarni
yig‘indisidan tashkil topadi.Shu kabi Ingliz va o‘zbek tillarining fonetik tizimi ham
bir biriga qanchalik o‘xshashligi va farqlarini tahlil qilamiz.
Ingliz tili fonetik tizimi:Ingliz tili fonetik tizimi murakkab va boy tovush
tizimiga ega.20 ta unli fonema va 24 ta undosh fonemani o‘z ichiga oladi. Asosiy
unli fonemalarni ikki guruhga ajratamiz;
1.Monoftonglar
2.Diftonglar.
Monoftonglar-artikulyatsiyasi davomida o‘zgarmas tovushlardir.Ingliz tilida
12 ta monoftonglar bo‘lib, ular talaffuzdagi uzunligi, hosil bolish o‘rniga kora,lablar
ishtirokiga ko‘ra kabi fonetik xususiyatlariga ham ega.Ba’zi tovushlar uzoq cho‘zilib
tallafuz qilinadi bu esa-uzun unlilar deyiladi.Qisqa tallafuz qilingan unlilar qisqa
unlilar sanaladi.
* Qisqa unlilar: /ɪ/, /e/, /æ/, /ʌ/, /ɒ/, /ə/, /ʊ/.
* Uzon unlilar: /iː/, /uː/, /ɜː/, /ɔː/, /ɑː/.
* Diftonglar: /eɪ/, /aɪ/, /ɔɪ/, /aʊ/, /əʊ/, /ɪə/, /eə/, /ʊə/.
Tilning gorizantal harakatiga ko‘ra uchga bo‘linadi.Ular quyidagicha:
* Oldi qator unlilar (front vowels): /iː/ /ɪ/ /e//æ/.
* Markaziy qator unlilar (central vowels): /ʌ/, /ɜː/, /ə/.
* Orqa qator unlilar (back vowels): /uː/, /ʊ/, /ɑː/, /ɒ/, /ɔː/.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
25
Diftonglar- bu ikki xil unli tovushning bir bo‘g‘inda ketma-ket talaffuz
qilinishi orqali hosil bo‘ladigan murakkab unli tovushlardir.
Ingliz tilida 8 ta diftonglar mavjud.
/eɪ/,/aɪ/,/ɔɪ/,/aʊ/,/əʊ/ ,/ɪə/ ,/eə/,/ʊə/.
O
‘
zbek tovush unli va undosh fonemalardan iborat.
1. Unli fonemalar. O‘zbek tilida 6 ta unli fonema mavjud:
[a], [e], [i], [o], [u], [ö].
Bu unlilar monoftonglarga o’xshash , ular talaffuz qilinayotganda tilning hosil
bolish o‘rniga ko‘ra joylashuvi ,lablarning ishtirokiga ko‘ra ,va bo‘g‘izdagi
bo‘shliqning kengayishi asosida farqlanadi. O‘zbek tilida ingliz tilidagidek diftonglar
mavjud emas, ya’ni har bir unli tovush yagona artikulyatsion markazga ega,
murakkab unli tovushlar fonemik birlik sifatida qaralmaydi.
1. Unli fonemalar tizimi. O‘zbek tilida jami 6 ta unli fonema mavjud bo‘lib,
ular tilning artikulyatsion joyiga va lablarning holatiga ko‘ra tasniflanadi. Ushbu
unlilar quyidagilar:
• [a] old qator unli,quyi keng, lablanmagan unli
• [e] old, orta keng, lablanmagan unli
• [i] old, yuqori tor, lablanmagan unli
• [o] orqa, yuqori keng , lablangan unli
• [u] orqa, yuqori tor,lablangan unli
• [ö] orqa, orta keng , lablangan unli
O‘zbek tilida 24 ta undosh fonema mavjud bo‘lib, ular tovush hosil qilish usuli
(portlovchi, sшrgaluvchi, burun tovushlari )hamda hosil bo‘lish joyiga (lab, til ) ko‘ra
tasniflanadi. Quyidagi asosiy undosh fonemalarni keltirish mumkin:
1).Hosil bo’lish o’rniga ko’ra:
A)Lab undoshlari:Talaffuzda lab ishtirok etgan tovushlar lab tovushlari
deyiladi.Lab tovushlariga b,p,m,f,v undoshlari kiradi.Ular ikki guruhga bolinadi.
1.Lab lab undoshlari -m,p,b
2.Lab tish undoshlari-v,f
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
26
2).Til undoshlari.Tilning tish va tanglayga tegishidan hosil bolgan
tovushlarga til tovushlari deyiladi.Til tovushlariga t,d,s,z,ch,y,ng,q,g’,x undoshlari
kiradi.Tilning harakatiga ko’ra turlari 4 ga bolinadi.
1.Til oldi undoshlari-t,d,s,z,ch,j,sh,l,r,n
2.Til o’rta undoshi-y
3.Til orqa undoshlari-g,k,ng
4.Chuqur til orqa undoshi-q,g’,x
3).Hosil bolish usuliga kora
• Portlovchilar: [p], [b], [d], [t], [g], [k], [q].
• Sirgaluvchi (frikativlar): [f], [v], [s], [z], [sh] ,[j] ,[x], [h].
• Burun tovushlar: [m], [n], [ng].
• Yon tovushlar va titrovchilar: [l], [r], [j] (y), [v].
Filologiya fanlari doktori Shonazar Shoabdurahmonov o‘zining “O‘zbek
adabiy tili va xalq shevalari”, “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” va boshqa tadqiqotlarida
o‘zbek tilining fonetik-fonologik tuzilishini, xususan, unli va undosh tovushlar tizimi,
bo‘g‘in qurilishi va urg‘u xususiyatlarini chuqur tahlil qilgan. U o‘zbek tilining vokal
tizimi haqida yozar ekan, quyidagi xulosani bergan:
“O‘zbek tilidagi unli fonemalar o‘z artikulyatsion xususiyatiga ko‘ra til orqa
va til oldi unlilariga bo‘linadi. Bunday tasnif fonetik tizimni tabiiy ravishda
aniqlashga xizmat qiladi”.
Bu tasnif ingliz tilidagi unli tovushlar tizimi bilan solishtirilganda muhim
nazariy poydevor yaratadi. Ingliz tilidagi unli fonemalar miqdoriy (short/long) va sifat
(monoftong, diftong) mezonlari bo‘yicha farq qilsa-da, Shoabdurahmonov
tasvirlagan artikulyatsion xususiyatlar asosida har ikki til fonemalari tahlil qilinishi
mumkin.
4).Ovoz va shovqinning ishtirokiga ko‘ra :
1.Jarangli undoshlar-b,v,g,z,j,y,g’l,m,n,ng,r
2.Jarangsiz undoshlar-p,f,k,t,s,ch,sh,q,x,h.
Ingliz va O’zbek tillarining fonologik birliklari taqqosiy solishtiruvi:
Asosiy xususiyatlari
Ingliz tili
O’zbek tili
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
27
Tovushlar
tizimi(fonemalar)
44 ta fonema 20 ta unli 24
ta undosh
30 ta fonema 6 ta unli
24 ta undosh
Diftonglar
8 ta
Diftonglar
mavjud
emas
Monoftonglar
12 ta
6 ta
Undosh farqlari
24 ta
24 ta
Maxsus tovushlar
θ/, /ð/, /ŋ/, /w/, /ʃ/, /ʒ/, /h/,
/dʒ/ ayrimlari o‘zbek tilida
mavjud emas
g‘/,/q/,/x/kabi o‘zbekka
xos tovushlar mavjud,
lekin ingliz tilida yo‘q
O‘zbek tili bo‘g‘in vaqtiga asoslangan til bo‘lib, har bir bo‘g‘inga deyarli teng
vaqt ajratiladi. Ingliz tili esa urg‘uga asoslangan til bo‘lib, urg‘uli bo‘g‘inlar
muntazam oraliqda talaffuz qilinadi, urg‘usiz bo‘g‘inlar esa qisqartiriladi.
Bu holat natijasida o‘zbek o‘rganuvchilari ingliz tilida ohangsiz, tekis yoki
monoton ritm bilan gapiradilar va bu ingliz tilining tabiiy ohangida uchraydigan
ko‘tarilish va pasayishlarning yo‘qligiga olib keladi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillarining fonetik
tizimlari qiyosiy tahlil qilinib, ular orasidagi strukturaviy farqlar va o‘xshashliklar
ilmiy asosda yoritildi. Tadqiqotim natijasi shuni ko‘rsatdiki, ingliz tilining fonetik
tizimi o‘zbek tiliga nisbatan ancha murakkab bo‘lib, ayniqsa unli fonemalarning
ko‘pligi, diftonglarning mavjudligi, bilan ajralib turadi. O‘zbek tilida esa fonemik
tizim nisbatan soddaroq bo‘lib, monoftonglar asosida tashkil topgan va diftonglar
mavjud emas.
Tadqiqot natijalari fonetik interferensiyaning, ya’ni o‘zbek tilida
so‘zlashuvchi insonlar ingliz tilini o‘rganishda duch keladigan talaffuzdagi xatoliklar
sabablarini ochib berdi. Ayniqsa, ingliz tilidagi ba’zi tovushlarning (masalan, /θ/, /ð/,
/æ/, /ʌ/ kabilar) o‘zbek tilida muqobili yo‘qligi talaffuz muammolarini yuzaga
keltiradi. Bu esa til o‘rgatuvchilarga fonetika va talaffuzni o‘rgatishda maxsus
yondashuvlar qo‘llash zarurligini ko‘rsatadi.Shuningdek, maqolada har ikki til
fonetik tizimining artikulyatsion, akustik va struktur jihatlari tizimli tahlil qilinib,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–2_Июнь –2025
28
transkripsion yondashuv yordamida fonemalarning o‘zaro taqqoslanishi aniq
natijalarni berdi. Bu yondashuv o‘zbek va ingliz tillarini chuqur o‘rganayotgan
talabalar, o‘qituvchilar va tilshunoslar uchun foydali ilmiy asos bo‘lib xizmat qilishi
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1
Trubetskoy, N. S.
Fonologiya asoslari .Moskova:Nauka.1960.
2
Shoabdurahmonov, Sh.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent:
O‘zbekiston.2006
3
Shoabdurahmonov, Sh.
O‘zbek adabiy tili va xalq shevalari. Toshkent:
Fan.2004.
4
Roach, P.
English phonetics and phonology Cambridge
University Press.2009.
5
Gimson, A. C.
An introduction to the pronunciation of English
Routledge.2001
6
Ladefoged, P., & Johnson,
K.
A course in phonetics Cengage Learning.2014
7
Crystal, D.
A dictionary of linguistics and phonetics.
Blackwell Publishing.2008.
