MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
232
“OILAVIY NIZOLARNI HAL QILISHDA MEDIATSIYANING
O’RNI”
Anvarova Azizabonu Anvar qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti magistranti
anvarovaazizabonu003@gmail.com
ANNOTATSIYA: Mediatsiya tushunchasi, lotincha “mediare” so‘zidan
olingan bo‘lib, “vositachilik qilish” degan ma’noni anglatadi. Oilaviy nizolarni hal
qilish mas'uliyatli vazifa hisoblanadi, shuning uchun ko’pgina xorijiy mamlakatlarda
mediatorga kasbiy malaka, oilaviy mediatsiya sohasida qo‘shimcha maxsus
tayyorgarlik, yosh va amaliy tajribaga oid maxsus talablar mavjud. Aksariyat xorijiy
mamlakatlarda oilaviy nizolarni sudga nisbatan mediatsiya orqali hal etish
rivojlangan va uning ko’rsatkichi ancha yuqori. Ushbu maqolada mediatsiya hamda
oilaviy nizolarni hal qilishda mediatsiyaning o’rni,shu bilan bir qatorda,uning
muammolari yoritilib, ushbu muammolar yuzasidan amaliy takliflar beriladi va
xorijiy davlatlarda mediatsiyasining o’rni tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar: mediatsiya,oilaviy nizo,jamiyat,huquq,nizolarni muqobil hal
qilish,vositachilik,sud,kelishuv,mediator
АННОТАЦИЯ: Понятие медиация происходит от латинского слова
«mediare», что означает «посредничать». Разрешение семейных споров –
ответственная задача, поэтому во многих зарубежных странах к
медиаторам предъявляются особые требования к профессиональной
квалификации, дополнительной специальной подготовке в области семейной
медиации, возрасту и практическому опыту. В большинстве зарубежных
стран разрешение семейных споров посредством медиации развито и его
уровень достаточно высок. В данной статье освещена роль медиации в
разрешении семейных споров, а также ее проблемы, даны практические
предложения относительно этих проблем, а также проанализирована роль
медиации в зарубежных странах.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
233
Ключевые слова: медиация, семейный спор, общество, закон,
альтернативное разрешение спора, медиация, суд, соглашение, медиатор.
ABSTRACT: The concept of mediation is derived from the Latin word
"mediare", which means "to mediate". Resolving family disputes is a responsible task,
therefore, in many foreign countries, mediators have special requirements for
professional qualifications, additional special training in the field of family
mediation, age and practical experience. In most foreign countries, the resolution of
family disputes through mediation is developed and its rate is quite high. In this
article, the role of mediation in solving family disputes, as well as its problems, are
highlighted, practical suggestions are given regarding these problems, and the role
of mediation in foreign countries is analyzed.
Key words: mediation, family dispute, society, law, alternative dispute
resolution, mediation, court, agreement, mediator
KIRISH
Ma’lumki, oila jamiyatning asosiy bo’g’ini bo’lib, har bir oilada kelib
chiqayotgan nizolar nafaqat o’sha oilaning o’z a’zolariga, balki butun bir jamiyatning
umumiy barqarorligi va tinchligiga ham salbiy ta’sirini ko’rsatadi. Aynan shu sababli
ham,oilaviy nizolarni hal qilishda va nizolar sodir bo’lishini oldini olishda samarali
usullarni amalda joriy etish va uning ijrosini ta’minlash bugungi kundagi eng dolzarb
masalalardan biriga aylangani xato emas. Chunki har bir oilada sodir bo’layotgan
nizolar oila a’zolar o’rtasidagi munosabatlarni buzadi, ayniqsa,bolalar ruhiyatiga
salbiy ta’sir qilib, oiladagi birdamlik,tinchlik va barqarorlikni zaiflashtiradi. Oilaviy
nizolarni sud orqali hal qilish ortiqcha ovoragarchilik,ko’p vaqt va resurs talab qiladi.
Bundan tashqari, sud jarayonlari taraflarning kelgusidagi munosabatlariga zarar
yetkazishi mumkin. Chunki sudda mag’lub bo’lgan taraf sud xarajatlarini barchasini
to’laydi,shuningdek,hal qiluv qarori ustidan norozi bo’lgan taqdirda apellatsiya
shikoyati berish uchun davlat boji to’laydi, bu jarayonlar ko’p vaqt talab qiladi.
Shuning uchun ham nizolarni muqobil hal qilish mexanizmlari, ayniqsa, mediatsiya
kundan kunda ommalashib bormoqda. Mediatsiya taraflarning o’zaro kelishuvi
bo’lib,nizolarni tinch yo’l bilan hal qilish,taraflar o’rtasidagi barqaror
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
234
munosabatlarni,oiladagi tinchlikni va ijtimoiy muhitni saqlab qolishda ijobiy ta’sir
ko’rsatadi.
O‘zbekiston Respublikasida 2018-yilning 12-iyunida “Mediatsiya
to‘g‘risida”gi qonun qabul qilindi, 28-iyunida Senat tomonidan ma'qullangan va
2019-yilning 1-yanvaridan kuchga kirgan.Qonunni qabul qilishdan maqsad -
mediatsiya sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat. Qonun 4 ta bob va 34
ta moddadan iborat.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METOD
BMT ustavining 33-moddasida mediatsiya (vositachilik) nizolarni hal etish
vositasi sifatida tan olingan. Mediatsiya- kelib chiqqan nizoni taraflar o‘zaro maqbul
qarorga erishishi uchun ularning ixtiyoriy roziligi asosida mediator ko‘magida hal
qilish usuli hisoblanadi. Mediatsiya maxfiylik, ixtiyoriylik, taraflarning hamkorligi
va teng huquqliligi, mediatorning mustaqilligi va xolisligi prinsiplari asosida amalga
oshiriladi.
Mediatsiyaning maqsadi
– nizolashuvchi taraflarning nizolarini mustaqil,
o‘zaro foydali shartlar asosida hal etish imkoniyatini topishga ko‘maklashishdan
iborat bo‘lib, uning asosiy tamoyillariga ixtiѐriylik, taraflarning tengligi, betaraflik,
mediatorning xolisligi, maxfiylik kabilar kiradi. Mediatsiya jarayon muzokaralardan
iborat bo‘lib, uning muvaffaqiyati nafaqat taraflarning kelishmovchiliklarini hal
etishga bo‘lgan irodasi va intilishi, balki mediatorning tajribasi va mahoratiga ham
bog‘liqdir.
Ushbu maqolada mediatsiyaning oilaviy nizolarni hal qilishdagi ahamiyati
tahlil qilindi va kamchiliklar o’rganildi. Buning uchun quyidagi usullar qo’llanildi.
Buning uchun mediatsiyaning nazariy asoslari va uning huquqiy jihatlari bo’yicha
ilmiy maqolalar, tezislar, o’quv qo’llanmalari, darsliklar, qonun hujjatlari, xalqaro
tajribalar va xorijiy huquqshunoslarning qo’llanmalari o’rganildi,O’zbekistonda va
xalqaro miqyosda oilaviy nizolarni mediatsiya orqali hal qilish bo’yicha statistik
ma’lumotlar o’rganildi va O’zbekiston va xorijiy davlatlarning ushbu yo’nalish
bo’yicha tajribalari taqqoslandi,O’zbekiston va xorijiy davlatlarning sud jarayoni va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
235
mediatsiya mexanizmlarining samaradorligi o’zaro taqqoslandi va muammolar tahlil
qilindi.
MUHOKAMA VA NATIJA
O’zbekiston Respublikasining “Mediatsiya to’g’risida”gi qonuni mediatsiya
sohasini tartibga soluvchi qonun bo’lib,o’z navbatida,bir qator kamchiliklarga ega.
Ushbu qonun hujjatining takomillashtirilishi yuzasidan islohotlar o’tkazilishi kerak.
Bunda albatta, xorijiy davlatlarning tajribalaridan foydalangan holda ushbu qonunga
o’zgartirish va qo’shimchalar kiritilishi darkor. 2020-yilning17-iyunida “Nizolarni
muqobil hal etishning mexanizmlarini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to’g’risida” Prezident qarori qabul qilindi. Unga ko’ra, Mediatsiya markazi va
Nizolarni muqobil usulda hal etish markazi tashkil etildi. Ushbu markazlarning asosiy
vazifalari mediatsiya, hakamlik sudlari va xalqaro arbitraj faoliyatiga nizolarni
muqobil usulda hal etish tartib-taomilini amalga oshirish uchun shart-sharoit
yaratish,ularning faoliyatga aralashmaslik prinsipi asosida ish yuritish, mediatsiya,
hakamlik sudlari hamda xalqaro arbitraj sohalarida mutaxassislarni tayyorlash va
malakasini oshirish uchun o‘quv kurslarini tashkil etish va mediatsiya va nizolarni
muqobil hal etishning boshqa usullari rivojlanishi uchun bu sohada seminarlar,
treninglar va konferensiyalar tashkil etishdan iborat.
Mediatsiya fuqarolik nizolarini hal etishda juda samarali. Hozirgi kunda
rivojlangan xorijiy davlatlar huquqiy tizimida nizoni sudgacha olib bormasdan,
muqobil yo‘l bilan hal qilishga qaratilgan mediatsiya yarashtiruv protsedurasi alohida
ahamiyat kasb etmoqda. Kelishuv tartiblari, ayniqsa, anglo-sakson huquq tizimida va
kontinental Yevropa mamlakatlarida rivojlangan. Amerika Qo'shma Shtatlarida
mediatsiya tartibida ko’rilgan ishlarning 95%i sudgacha bormaydi. Germaniyada
muzokaralarning 90% dan ortig'i kelishuv bitimi bilan yakunlanadi, xususan, Quyi
Saksoniyada bu ko’rsatkich - 97% ni tashkil etadi. Buyuk Britaniyada nizolarning 90-
95% i sudgacha hal qilinadi. Yevropada esa mediatsiyaning muvaffaqiyat darajasi
40-80% ni tashkil qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
236
O’zbekistonda mediatsiya sohasidagi,xususan,oilaviy nizolar bo’yicha
mediatsiya sohasidagi kamchilik va muammolarni tahlil qilib, ularni hal qilish
masalalarini ko’rib chiqamiz.
Mediatsiya sohasidagi asosiy muammolardan biri-mediatsiya faoliyatini
tartibga soluvchi qonunchilikning to’liq shakllanmaganligi va talabga javob
bermasligidir. Fuqarolar esa mediatsiya to’g’risida to’liq va aniq ma’lumotga ega
emas,shuning uchun ham ular mediatorga emas, asosan, sudga murojaat qilishni afzal
ko’rishadi. AQSHda esa butun huquq tizimi ko'pchilik nizolarning sudgacha ixtiyoriy
ravishda hal etilishini ta'minlashga qaratilgan bo’lib,hattoki tomonlar mediator bilan
bog'lanishlari uchun sud muhokamasi to'xtatilishi mumkin. Mamlakatda nizolarni hal
qilish milliy instituti hamda xususiy va davlat mediatorlik xizmatlari mavjud. Bu
muammoni hal qilish uchun “Mediatsiya to’g’risida”gi qonunni qayta ko’rib
chiqib,barcha sohalarni hal qilishga qaratilgan moddalarni qo’shish zarur.
Shuningdek, 2018-yil 20-dekabrda qabul qilingan mediatsiya bo’yicha Singapur
konvensiyasini qabul qilish orqali ham ushbu soha bo’yicha yangiliklar qabul
qilinishi hamda boshqa ko’pgina mediatsiya rivojlangan davlatlar bilan hamkorlik
amalga oshirilib, ularning tajribasi o’rganilib,qo’llanilishi mumkin.
Keyingi muammo – sudlarning mediatsiyani muqobil vosita sifatida
emas,balki ikkinchi darajali jarayon sifatida qabul qilishidadir. Shuning uchun ham
sud tizimida mediatsiyani majburiy yoki ixtiyoriy bosqich sifatida joriy etish hamda
sudyalarning mediatorlar bilan hamkorligini mustahkamlash zarur. Oilaviy nizolarda
esa sudlarga alternativ sifatida mediatsiya xizmatlarini tavsiya etish orqali ushbu
sohaning rivojiga hissa qo’shiladi. Sudda taraflar sudyani tanlay olmaydi, sudga esa
faqat yashash joylari bo‘yicha murojaat qilishga majburdirlar, sudning asosiy vazifasi
taraflarning qaysi biri haq yoki aybdorligini aniqlashdan iborat bo‘lsa, mediatsiya,
aksincha,taraflarning kelishuviga erishishga hamda mediatorning yordami bilan
nizoni hal qilishning turli xil yechimlarini muhokama qilishga qaratilgan, sudda
taraflar sud qaroridan norozi bo‘lsalar ham uni bajarishga majbur bo’lishadi yoki
apellatsiya shikoyati bergan taqdirlaridayam apellatsiya instansiyasi birinchi
instansiya qarorini o’zgarishsiz qoldirsa, davlat boji to’lashlaridan tashqari, hal qiluv
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
237
qarorini bajaradilar, lekin mediatsiyada barcha qarorlar faqat taraflarning o‘zaro
kelishuvi asosida qabul qilinadi va ular ixtiyoriy ravishda uni bajarish majburiyatini
oladilar. Masalan,Germaniyada sudlar mediatorlar bilan bevosita ish olib boradi, bu
esa yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan sud jarayonlari sonini sezilarli darajada
kamaytiradi. Xitoyda nizolarning 30% ga yaqini suddan tashqari hal qilinadi. Ushbu
mamlakatda, agar tomonlar mediatsiya doirasida kelishuvga erishsa va uni hakamlik
sudlari tomonidan ko'rib chiqish uchun belgilangan tartibda tasdiqlasa, bunday bitim
hakamlik sudining qarori (arbitraj) kuchiga ega bo'ladi. Shuning uchun sudning
mediatsiya bilan hamkorlikda ish olib borishi yo’lga qo’yilib, nazorat qilinishi kerak.
Muammolardan yana biri- oilaviy nizolar bo’yicha mediatsiya jarayonlari
uchun standartlar va qoidalarning belgilanmaganligi. O’zbekiston Respublikasi
“Oila kodeksi” da mediatsiya tushunchasi kiritilmagan va tartibga
solinmagan. Aynan shuning uchun ham oilaviy nizolarni hal qilishda mediatsiya
tartiblarining aniq kiritilmaganligi amaliyotda qiyinchilik tug’diradi. Nizo yuzaga
kelgan taqdirda taraflar darhol sudga murojaat qilishadi.Masalan, Shvetsiyada oilaviy
mediatsiya majburiy va sudga murojaat qilishdan oldin birinchi bosqich hisoblanadi.
2020-yilda Shvetsiyada oilaviy nizolarning 70% dan ortig‘i mediatsiya orqali hal
qilingan. Niderlandiyada esa mediatsiya tizimi davlat tomonidan qo‘llab-
quvvatlanadi.Oilaviy nizolarda, ayniqsa, ajrashish jarayonlarida mediatsiya muhim
o‘rin tutadi. Sud orqali hal qilingan holatlar mediatsiyaga nisbatan ikki baravar
qimmat bo‘lgan. Ajrashish bilan bog‘liq holatlarning 60% dan ortig‘i mediatsiya
orqali hal qilinadi. Kanada sud tizimida oilaviy nizolarning 85% ga yaqini mediatsiya
orqali hal qilinadi. Singapurda esa oilaviy nizolarning 90% dan ko‘prog‘i mediatsiya
orqali muvaffaqiyatli hal qilinadi. Kaliforniya oila kodeksining 3170-3188-moddalari
mediatsiya jarayonlarini tartibga soladi va unda har bir holat aniq belgilab qo’yilgan.
Germaniya Fuqarolik kodeksining 1353-1588-moddalarida oilaviy masalalar belgilab
qo’yilgan va unda mediatsiya masalalarni sudga yetkazmasdan hal qilishning
ixtiyoriy usuli sifatida tavsiya etilgan. Shu maqsadda, Oila kodeksining yangi tahriri
ustida ish olib borilishi va mediatsiya sohasi tartibga solinishi kerak.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
238
Shuningdek,oilaviy nizolarni hal qiluvchi mediatorlar sonini ko’paytirish hamda
maxsus o’quv kurslari tashkil etish orqali ularning malakasini oshirish darkor.
Keyingi asosiy muammolardan biri- oiladagi ayollarga nisbatan amalga
oshirilayotgan zo’ravonliklardir. Bu bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir.
Chunki ushbu zo’ravonlik orqali ko’p sonli ayollar o’z joniga qasd qilayotganiga ko’p
marotaba guvoh bo’lyabmiz. 2018-yilgacha O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat
kodeksida “oilaviy zo‘ravonlik” atamasi ham yo‘q edi. Oiladagi zo'ravonlik jinoyat
deb hisoblanmadi va buning uchun jazo yo'q edi. Ko'p yillar davomida bu muammo
respublikada umuman yo'qdek tuyuldi, ular bu haqda gapirmaslikni afzal ko'rdilar.
2019-yil sentabrda qabul qilingan “Ayollarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish
to‘g‘risida”gi qonun jabrlanuvchilarni ichki ishlar organlari himoyasi bilan
ta’minlashning huquqiy asoslarini yaratdi. 2021-yilda huquqni muhofaza qiluvchi
organlarga ayollar va qizlarga nisbatan bosim va zo‘ravonlik holatlari yuzasidan 39
ming 343 ta murojaat kelib tushgan. Ularning 34 330 tasi yoki 87 foizi oila doirasida
sodir etilgan. 2023-yilda esa O‘zbekistonda sudlar oiladagi zo‘ravonlik bo‘yicha
yangi moddalar bo‘yicha 9131 kishini jinoiy javobgarlikka tortgan. Ushbu masalani
hal qilish uchun mediatsiya jarayonida ayollar zo’ravonligiga barham berish, gender
tengligi tamoyillarini nazorat qilish hamda ayollar huquqlarini himoya qilish uchun
maxsus qo’llanmalar ishlab chiqish zarur. Ayollar huquqlarini himoya qilish uchun
mediatorlarni maxsus o’qitish, treninglar tashkil etish darkor. Shuningdek, aynan
ayollar uchun maxsus mediatsiya markazlarini tashkil etish hamda kuchli psixolog va
mediatorlarni unga jalb qilish kerak.
XULOSA
Xulosa o‘rnida aytganda, mediatsiya mexanizmi oilaviy nizolarni hal qilishda
samarali vosita hisoblanadi. Bu nafaqat,nizolarni tinch yo’l bilan hal qilishga yordam
beradi,balki jamiyatning barqarorligini va birdamligini ta’minlashga hissa qo’shadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko’rsatadiki,mediatsiya sud jarayonlariga nisbatan tez va
iqtisodiy jihatdan qulay bo’lib, nizolarni hal qilishni yengillashtiradi hamda
taraflarning kelishuviga sabab bo’ladi. Bu esa taraflar o’rtasidagi munosabatlarni
saqlab qolish hamda bolalar manfaatini himoya qilishda muhim hisoblanadi. Ushbu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
239
tadqiqot mediatsiya institutini rivojlantirish va uni keng tarqalishi zarurligini
ko’rsatdi. Bunda mediatsiya faoliyatini tartibga soluvchi qonun hujjatlarini
takomillashtirish yuzasidan islohotlar olib borish, sudlarning mediatsiya bilan
hamkorligini yo’lga qo’yish va rivojlantirish, ushbu sohani keng tarqalishi uchun Oila
kodeksiga o’zgartirish va qo’shimchalar kiritish, oilaviy nizolar bo’yicha mediatsiya
jarayonlari uchun standartlar va qoidalar belgilash hamda oilaviy nizolarni hal
qiladigan mediatorlar malakasini oshirish,qayta o’qishlari uchun chuqurlashtirilgan
maxsus kurslar tashkil etish,shuningdek, ayollar uchun maxsus mediatsiya
markazlarini tashkil etishni taklif etaman.
Mediatsiya insoniylik hamda muloqotga asoslangan yondashuvi,natijaviyligi
va tezkorligi bilan jamiyat rivojiga katta hissa qo’shadigan vosita hisoblanadi.Uni
takomillashtirish,mexanizmini kuchaytirish va keng targ’ib qilish orqali oilaviy
barqarorlikni saqlashda va ijtimoiy munosabatlarni yaxshilashda yuqori natijalarga
erishish mumkin.
ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Mediatsiya
to‘g‘risidagi
qonun
qabul
qilindi
(04.07.2018)
URL:
https://kun.uz/51430275?q=%2Fuz%2F51430275#
2.
O’zbekiston Respublikasining “Mediatsiya to‘g‘risidagi qonuni”, 2018.
URL:
3.
Mediatsiya to‘g‘risidagi qonun nimalarni tartibga soladi? ( 29.06.2018)
URL:
https://m.kun.uz/news/2018/06/29/mediacia-tugrisidagi-konun-nimalarni-
4.
Mediatsiya bo‘yicha dunyo tajribasi
URL:
https://huquqburch.uz/mediatsiya-boyicha-dunyo-tajribasi/
5.
Nizolarni muqobil hal etishning mexanizmlarini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori,
17.06.2020.
URL:
6.
O’zbekiston Respublikasining Oila kodeksi,1998.
URL:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
240
7.
Медиация: о чем говорит зарубежный опыт.
URL:
https://www.norma.uz/uz/nashi_obzori/mediaciya_o_chem_govorit_zarubejny
8.
California Family Code, 2023.
9.
German Civil Code, 2002.
10.
Nurmamatov Nurbek O‘rinboy o‘g‘li,Qudrat Matkarimov Qalandarovich,
“Nizolarni hal etishda mediatsiya institutining o’rni va ahamiyati” 2022.
11.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomi, 1945-yil 26-iyun.
URL:
https://unic.un.org/aroundworld/unics/common/documents/publications/uncha
12.
За домашнее насилие в 2023 году в Узбекистане было осуждено свыше
9100 человек,2024.
URL:
https://www.gazeta.uz/ru/2024/02/12/domestic-violence/
