MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
197
TABIIY FANLARNI O’RGANISHNING TEXNIK VOSITALARI VA
ULARDAN FOYDALANISH METODIKASI
Andijon davlat pedagogika fakulteti
Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 308-guruh talabalari
Yusupova Baxora
Abduhalimova Gavharoy
Botirova Mashxura
Odilova Mohlaroy
Annotatsiya: Ushbu maqola tabiiy fanlarni oʻqitishda zamonaviy texnik
vositalarning oʻrnini va ulardan samarali foydalanish metodikasini tahlil qiladi.
Maqolada interfaol doskalar, proyektorlar, kompyuterlar, sensorlar, virtual va
kengaytirilgan reallik texnologiyalari kabi vositalarning oʻquv jarayonidagi
ahamiyati, ularning oʻquvchilarning tushunish qobiliyatini oshirish, amaliy
koʻnikmalarni rivojlantirish va motivatsiyani ragʻbatlantirishdagi roli koʻrib
chiqiladi. Shuningdek, texnik vositalarni darslarga integratsiya qilish boʻyicha
amaliy tavsiyalar beriladi.
Kalit soʻzlar: Texnik vositalar, tabiiy fanlar, taʼlim metodikasi, interfaol
texnologiyalar, AKT, virtual reallik, laboratoriya uskunalari.
Annatation : This article analyzes the role of modern technical tools in
teaching natural sciences and the methodology for their effective use. It discusses the
importance of tools such as interactive whiteboards, projectors, computers, sensors,
virtual and augmented reality technologies in the learning process, and their role in
enhancing students' comprehension, developing practical skills, and stimulating
motivation. Practical recommendations for integrating technical tools into lessons
are also provided.
Keywords: Technical tools, natural sciences, educational methodology,
interactive technologies, ICT, virtual reality, laboratory equipment.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
198
Kirish
Bugungi globallashuv davrida taʼlim jarayonini yanada samarali va qiziqarli
qilish uchun zamonaviy texnologiyalardan foydalanish muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Ayniqsa, fizika, kimyo, biologiya va geografiya kabi tabiiy fanlarni
oʻrganishda texnik vositalar nazariy bilimlarni amaliyot bilan bogʻlash, murakkab
tushunchalarni vizuallashtirish va oʻquvchilarda fanlarga boʻlgan qiziqishni
oshirishda bebaho yordam beradi. Anʼanaviy oʻqitish usullari har doim ham barcha
oʻquvchilarda ilgʻor fikrlash va izlanuvchanlikni rivojlantira olmasligi mumkin. Shu
sababli, zamonaviy texnik vositalarni taʼlim jarayoniga integratsiya qilish tabiiy
fanlarni oʻqitishda yangi imkoniyatlar ochadi. Ushbu maqola tabiiy fanlarni
oʻrganishda qoʻllaniladigan
texnik vositalar
va ulardan samarali foydalanish
metodikasini tahlil qilishga bagʻishlangan.
Asosiy qism
Tabiiy fanlarni oʻqitishda qoʻllaniladigan texnik vositalarning keng doirasi
mavjud boʻlib, ular oʻquv jarayonining turli bosqichlarida samaradorlikni oshirishga
xizmat qiladi. Asosiy texnik vositalar va ularning roli.Interfaol doskalar va
proyektorlar: Bu vositalar darslik materiallarini, rasmlarni, videolarni va
simulyatsiyalarni katta ekranlarda namoyish etish imkonini beradi. Oʻquvchilar
doskada toʻgʻridan-toʻgʻri ishlashi, yozuvlar kiritishi va interfaol mashqlarni bajarishi
mumkin. Bu darsni jonli va dinamik qiladi.
Kompyuterlar va planshetlar: Kompyuterlar tabiiy fanlar darslarida keng
imkoniyatlar ochadi. Simulyatsiyalar va modellar: Fizikaviy hodisalar, kimyoviy
reaksiyalar, biologik jarayonlar va geografik oʻzgarishlarni real vaqt rejimida yoki
tezlashtirilgan tarzda simulyatsiya qilish mumkin. Masalan, atomlarning harakati,
sayyoralar orbitasi, ekosistemadagi oziq zanjirlari kabi murakkab jarayonlarni vizual
tarzda koʻrsatish mumkin.
Maʼlumotlarni tahlil qilish dasturlari: Tajribalar davomida toʻplangan
maʼlumotlarni (grafiklar, jadvallar) tahlil qilish, statistik hisob-kitoblar oʻtkazish
uchun foydalanish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
199
Onlayn resurslar va maʼlumotlar bazalari: Ilmiy maqolalar, videodarslar,
ensiklopediyalar va boshqa qoʻshimcha materiallarga kirish imkonini beradi.
Sensorlar va maʼlumot yigʻuvchilar (Data loggers): Harorat, bosim, pH
darajasi, yorugʻlik shiddati va boshqa fizikaviy-kimyoviy parametrlar real vaqt
rejimida oʻlchanadi va kompyuterga yuboriladi. Bu oʻquvchilarga tajribalarni aniqroq
oʻtkazish va maʼlumotlarni tizimli ravishda tahlil qilish imkonini beradi.
Virtual reallik (VR) va kengaytirilgan reallik (AR) texnologiyalari: Bu
texnologiyalar yordamida oʻquvchilar xavfsiz va nazorat qilinadigan muhitda
murakkab tajribalarni oʻtkazishi, inson tanasining ichki tuzilishini oʻrganishi,
qadimiy ekosistemalarga sayohat qilishi yoki kosmosni oʻrganishi mumkin. Bu esa
fanga boʻlgan qiziqishni keskin oshiradi.
Raqamli mikroskoplar va kameralar: Mikroskopik obyektlarni katta ekranda
namoyish etish va ularni birgalikda oʻrganish imkonini beradi. Raqamli kameralar esa
dala tadqiqotlarida yoki laboratoriyada kuzatishlarni hujjatlashtirish uchun
foydalaniladi.3D printerlar: Molekulyar modellar, hujayra tuzilmalari yoki togʻ
relyeflari kabi murakkab obyektlarni uch oʻlchamli shaklda yaratishga imkon beradi,
bu esa ularni vizual idrok etishni osonlashtiradi.
Foydalanish metodikasi.
Dars rejasiga integratsiya: Texnik vositalarni
darsning har bir bosqichiga, yaʼni yangi mavzuni tushuntirish, amaliy mashgʻulotlar,
mustahkamlash va baholashga mos ravishda kiritish.
Faol oʻrganishni ragʻbatlantirish: Texnik vositalar oʻqituvchining yagona
maʼlumot manbai boʻlib qolmasligi, balki oʻquvchilarning mustaqil izlanishi, tajriba
oʻtkazishi va kashfiyotlar qilishi uchun vosita boʻlishi kerak.
Xavfsizlik qoidalariga rioya qilish: Ayniqsa, laboratoriya tajribalarida va
virtual muhitlarda ishlashda xavfsizlik qoidalariga rioya etilishini taʼminlash.
Oʻqituvchilarning malakasini oshirish: Texnik vositalardan samarali
foydalanish uchun oʻqituvchilarning oʻz bilim va koʻnikmalarini doimiy ravishda
oshirib borishlari zarur.
Muhokama
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
200
Texnik vositalarni taʼlim jarayoniga integratsiya qilish bir qator afzalliklarga
ega boʻlsa-da, baʼzi qiyinchiliklar ham mavjud. Jumladan, ushbu vositalarning narxi,
ularni taʼmirlash va yangilash, shuningdek, Internetga ulanish imkoniyatlarining
cheklanganligi bu jarayonni qiyinlashtirishi mumkin. Biroq, bu qiyinchiliklarga
qaramay, ularni qoʻllashning foydasi juda katta.
Matkarimov J.S.ning tadqiqotlarida taʼlim mashgʻulotlarida zamonaviy
kompyuter
dasturlarini
qoʻllash va zamonaviy
axborot
kommunikatsiya
texnologiyalari dasturlarini qoʻllashning ahamiyati alohida taʼkidlangan. Uning
ishlari texnik vositalarni taʼlimga joriy etish nafaqat samaradorlikni oshirish, balki
oʻquvchilarning XXI asr koʻnikmalarini rivojlantirish uchun ham zarurligini
koʻrsatadi. Xususan, PREZI saytida taqdimot tayyorlash boʻyicha berilgan
maʼlumotlar (Matkarimov J.S., 2024) texnik vositalar yordamida maʼlumotlarni
qanday qilib yanada jozibali va tushunarli qilib yetkazish mumkinligini ochib beradi.
Tabiiy fanlarning shakllanishiga oid oʻzbek va xorijiy olimlarning qarashlari
(Solaydinovich
M.J.,
2024)
ham texnik
vositalarning
ilmiy
bilimlarni
rivojlantirishdagi tarixiy rolini tushunishga yordam beradi. Dastlabki oddiy
asboblardan tortib, hozirgi murakkab raqamli tizimlargacha boʻlgan evolyutsiya
tabiiy fanlar taraqqiyotining ajralmas qismi hisoblanadi.
Taʼlimda texnik vositalardan foydalanish faqat ularning mavjudligi bilan
cheklanib qolmasdan, balki ulardan pedagogik jihatdan toʻgʻri va maqsadli
foydalanish metodikasi bilan ham belgilanadi. Oʻqituvchi texnologiyani shunchaki
koʻngilochar vosita sifatida emas, balki chuqur oʻrganish va tushunishga xizmat
qiluvchi pedagogik vosita sifatida qoʻllashi lozim.
Xulosa
Tabiiy fanlarni oʻrganishda texnik vositalarning roli tobora ortib bormoqda.
Interfaol doskalar, kompyuterlar, sensorlar, virtual va kengaytirilgan reallik
texnologiyalari oʻquvchilarga murakkab ilmiy tushunchalarni osonroq oʻzlashtirish,
amaliy koʻnikmalarni rivojlantirish va fanga boʻlgan motivatsiyani oshirishda yordam
beradi. Bu vositalarni taʼlim jarayoniga samarali integratsiya qilish, oʻqituvchilarning
malakasini oshirish va zarur infratuzilmani yaratish orqali tabiiy fanlar taʼlimining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
201
sifatini sezilarli darajada yaxshilash mumkin. Kelajakda texnik vositalar taʼlimda
yanada keng qoʻllanilib, oʻquvchilarni XXI asrning bilimdon va ijodkor kadrlariga
aylantirishda asosiy omillardan biri boʻlib xizmat qiladi.
Adabiyotlar roʻyxati
Solaydinovich, M. J. (2024). THE VIEWS OF UZBEK AND FOREIGN
SCIENTISTS
ON
THE
FORMATION
OF
NATURAL
SCIENCES.
Multidisciplinary and Multidimensional Journal, 3(3), 44-48.
1.
Matkarimov, J. S. (2024). TA’LIM MASHG ‘ULOTLARIDA ZAMONAVIY
KOMPYUTER DASTURLARINI QO ‘LLASH.
2.
Matkarimov, J. S. (2024). TA’LIM MASHG ‘ULOTLARIDA ZAMONAVIY
AXBOROT KOMMUNIKASIYA TEXNOLOGIYALARI DASTURLARINI QO
‘LLASH.
3.
Matkarimov,
J.
S.
(2024).
PREZI
SAYTIDA
TAQDIMOT
TAYYORLASHNING
DASTLABKI
TUSHUNCHALARIGA
OID.
INTERNATIONAL SCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING
TECHNOLOGIES, 1(12), 42-46.
4.
Jonassen, D. H., Peck, K. L., & Wilson, B. G. (1999).
Learning with
Technology: A Constructivist Perspective
. Merrill.
5.
Bransford, J. D., Brown, A. L., & Cocking, R. R. (Eds.). (2000).
How People
Learn: Brain, Mind, Experience, and School
. National Academies Press.
6.
Means, B., Toyama, Y., Murphy, R., Bakia, M., & Jones, K. (2009).
Evaluation
of Evidence-Based Practices in Online Learning: A Meta-Analysis and Review of
Online Learning Studies
. U.S. Department of Education.
