MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
192
TABIIY FANLARNI OʻRGANISHGA DOIR TAJRIBALAR VA
OʻQUVCHILARDA IZLANUVCHANLIK QOBILIYATINI
RIVOJLANTIRISH
Andijon davlat pedagogika fakulteti
Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 308-guruh talabalari
Qosimova Mohlaroy
Boymirzayeva Kamola
Abdurahimova Muhayyo
Jumaboyeva Odina
Annotatsiya: Ushbu maqola tabiiy fanlarni oʻrganishda tajribalarning
ahamiyatini va ularning oʻquvchilarda izlanuvchanlik qobiliyatini rivojlantirishdagi
rolini tahlil qiladi. Maqolada tajribalar orqali nazariy bilimlarni mustahkamlash,
muammolarni hal qilish koʻnikmalarini shakllantirish, ilmiy fikrlashni rivojlantirish
va kuzatish qobiliyatini oshirish metodikasi koʻrib chiqiladi. Shuningdek, zamonaviy
texnologiyalarning tajriba oʻtkazish jarayonlariga integratsiyasi va uning
samaradorligiga taʼsiri yoritiladi.
Kalit so’zlar : Tabiiy fanlar, tajribalar, izlanuvchanlik, ilmiy fikrlash, amaliy
koʻnikmalar, innovatsion taʼlim, tadqiqot.
Annatation: This article analyzes the importance of experiments in learning
natural sciences and their role in developing students' inquiry-based learning skills.
The article examines the methodology of strengthening theoretical knowledge,
forming problem-solving skills, developing scientific thinking, and enhancing
observation abilities through experiments. It also highlights the integration of modern
technologies into experimental processes and its impact on effectiveness.
Ingliz tilida: Natural sciences, experiments, inquiry, scientific thinking,
practical skills, innovative education, research.
Kirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
193
Tabiiy fanlar, yaʼni fizika, kimyo, biologiya va geografiya kabi fanlar nafaqat
nazariy bilimlarni, balki amaliy koʻnikmalar va
izlanuvchanlik qobiliyati
ni ham
talab qiladi. Darsliklardagi maʼlumotlarni shunchaki yod olish orqali bu fanlarni
chuqur oʻzlashtirish qiyin. Haqiqiy tushuncha va koʻnikmalar faqatgina kuzatish,
tahlil qilish va amaliy tajribalar orqali shakllanadi. Tajribalar oʻquvchilarga ilmiy
jarayonlarning asosiy tamoyillarini oʻz koʻzlari bilan koʻrish, oʻz qoʻllari bilan
amalga oshirish va natijalarni tahlil qilish imkonini beradi. Ushbu maqola tabiiy
fanlarni oʻrganishda tajribalarning oʻrni va ularning oʻquvchilarda izlanuvchanlik
qobiliyatini rivojlantirishdagi muhimligini atroflicha koʻrib chiqadi.
Asosiy qism
Tajribalar tabiiy fanlar taʼlimining ajralmas qismi hisoblanadi. Ular
oʻquvchilarga nafaqat mavzuni tushunishda yordam beradi, balki ularni kelajakdagi
ilmiy tadqiqotlarga tayyorlaydi.
Tajribalarning taʼlimiy ahamiyati:
Nazariy bilimlarni mustahkamlash: Tajribalar abstrakt nazariyalarni aniq va
koʻrgazmali tarzda namoyish etadi. Masalan, fotosintez jarayonini shunchaki
darslikdan oʻqish bilan, uni amalda koʻrish orqali oʻzlashtirish oʻrtasida katta farq
bor.
Muammolarni
hal
qilish
koʻnikmalarini
rivojlantirish: Tajribalar
oʻquvchilarni savollar berishga, gipotezalar shakllantirishga, eksperimental dizaynni
rejalashtirishga va kutilmagan natijalarga duch kelganda yechim topishga undaydi.
Bu ularda tanqidiy fikrlash va muammolarni yechish qobiliyatini shakllantiradi.
Kuzatish va tahlil qilish qobiliyatini oshirish: Tajribalar davomida
oʻquvchilar aniq kuzatishlar olib borishni, maʼlumotlarni qayd etishni va ularni
izohlashni oʻrganadilar. Bu ularning ilmiy tahlil qilish koʻnikmalarini rivojlantiradi.
Ilmiy metodni tushunish: Tajribalar oʻquvchilarga ilmiy metodning asosiy
bosqichlarini – kuzatish, savol berish, gipoteza, eksperiment, maʼlumotlarni tahlil
qilish va xulosa chiqarish – amalda qoʻllash imkonini beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
194
Qiziqish va motivatsiyani oshirish: Oʻz-oʻzidan amalga oshirilgan tajribalar
oʻquvchilarda fanga boʻlgan qiziqishni sezilarli darajada oshiradi. Natijalarni oʻz
koʻzlari bilan koʻrish ularni yanada chuqurroq oʻrganishga undaydi.
Oʻquvchilarda izlanuvchanlik qobiliyatini rivojlantirish metodikasi:
Izlanuvchanlik qobiliyati (inquiry-based learning) – bu oʻquvchilarning faol
qatnashishiga asoslangan taʼlim yondashuvi boʻlib, ularni savollar berishga, tadqiqot
oʻtkazishga va mustaqil xulosalar chiqarishga undaydi.
Muammoli
vaziyatlarni
yaratish: Oʻqituvchi
oʻquvchilarni hayratga
soladigan, ularda savollar uygʻotadigan muammoli vaziyatlarni taqdim etishi kerak.
Masalan, "Nima uchun baʼzi oʻsimliklar suvda oʻsadi-yu, boshqalari oʻsmaydi?"
Gipotezalar shakllantirishni ragʻbatlantirish: Oʻquvchilarni oʻz savollariga
javob berish uchun taxminlar (gipotezalar) ilgari surishga undash.
Eksperimental dizaynni rejalashtirish: Gipotezalarni tekshirish uchun
tajribalarni qanday rejalashtirishni, qanday materiallar kerakligini va qanday
maʼlumotlarni toʻplashni oʻquvchilar bilan birgalikda muhokama qilish.
Tajribalarni oʻtkazish: Oʻquvchilarning tajribalarni mustaqil ravishda yoki
kichik guruhlarda oʻtkazishiga imkoniyat yaratish. Xavfsizlik qoidalariga rioya qilish
muhim.
Maʼlumotlarni tahlil qilish va xulosa chiqarish: Toʻplangan maʼlumotlarni
grafiklar, jadvallar yordamida tahlil qilish va ularga asoslanib xulosa chiqarish.
Gipotezalar tasdiqlandimi yoki inkor etildimi, muhokama qilish.
Natijalarni taqdim etish: Oʻquvchilarning oʻz natijalarini sinfdoshlariga
taqdim etishini (masalan, taqdimotlar, plakatlar, yozma hisobotlar orqali)
ragʻbatlantirish. Bu ularning muloqot va tushuntirish koʻnikmalarini rivojlantiradi.
Muhokama
Tabiiy fanlarni oʻrganishda tajribalar va izlanuvchanlik qobiliyatini
rivojlantirish dolzarb masala boʻlib qolmoqda. Biroq, bu jarayonda baʼzi
qiyinchiliklar ham mavjud. Jumladan, tajribalar uchun zarur boʻlgan jihozlar va
materiallarning
yetishmasligi,
laboratoriya
sharoitlarining
cheklanganligi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
195
shuningdek, oʻqituvchilarning amaliy tajriba oʻtkazish metodikasi boʻyicha bilim va
koʻnikmalarining yetarli emasligi kabi muammolar uchraydi.
Shu bilan birga, zamonaviy texnologiyalar bu muammolarni hal qilishda katta
imkoniyatlar yaratadi. Matkarimov J.S. oʻz ishlarida taʼlim mashgʻulotlarida
zamonaviy kompyuter dasturlari va axborot kommunikatsiya texnologiyalarini
qoʻllashning ahamiyatini taʼkidlagan. Virtual laboratoriyalar, simulyatsiyalar va
onlayn resurslar oʻquvchilarga real tajribalarni oʻtkazish imkoni boʻlmagan hollarda
ham ilmiy jarayonlarni vizual tarzda oʻrganishga yordam beradi. Masalan, kimyoviy
reaksiyalar simulyatsiyalari yoki biologik jarayonlarning 3D modellarini koʻrish
orqali oʻquvchilar tushunchalarni chuqurroq oʻzlashtiradilar. PREZI sayti kabi
vositalar esa oʻquvchilarning oʻz tadqiqot natijalarini vizual va jozibali tarzda taqdim
etishlariga yordam beradi.
Oʻzbek va xorijiy olimlarning tabiiy fanlarning shakllanishi boʻyicha
qarashlari ham (Solaydinovich M.J., 2024) izlanuvchanlikka asoslangan taʼlimning
ilmiy asoslarini mustahkamlaydi. Bu qarashlar tabiiy fanlarni oʻrganishda tarixiy
rivojlanish va tadqiqot madaniyatining muhimligini koʻrsatadi.
Xulosa
Tabiiy fanlarni oʻrganishda tajribalar oʻquvchilarning nazariy bilimlarini
amaliyot bilan bogʻlash, ularda izlanuvchanlik qobiliyatini, ilmiy fikrlashni va
muammolarni hal qilish koʻnikmalarini rivojlantirish uchun asosiy vositadir.
Tajribalarni oʻquv jarayoniga faol integratsiya qilish orqali oʻqituvchilar
oʻquvchilarda fanga boʻlgan chuqur qiziqishni uygʻotishi va ularni mustaqil
tadqiqotchilar sifatida shakllantirishi mumkin. Zamonaviy texnologiyalardan
samarali foydalanish esa bu jarayonni yanada boyitadi va kengaytiradi. Kelajakda
taʼlim
tizimida
tajriba
oʻtkazish
imkoniyatlarini
oshirish
va
oʻquvchilarda izlanuvchanlik qobiliyatini doimiy ravishda ragʻbatlantirish tabiiy
fanlar sohasida malakali kadrlar yetishtirish va ilmiy salohiyatni oshirish uchun
muhim ahamiyatga ega.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
196
ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1.
Solaydinovich, M. J. (2024). THE VIEWS OF UZBEK AND FOREIGN
SCIENTISTS
ON
THE
FORMATION
OF
NATURAL
SCIENCES.
Multidisciplinary and Multidimensional Journal, 3(3), 44-48.
2.
Matkarimov, J. S. (2024). TA’LIM MASHG ‘ULOTLARIDA ZAMONAVIY
KOMPYUTER DASTURLARINI QO ‘LLASH.
3.
Matkarimov, J. S. (2024). TA’LIM MASHG ‘ULOTLARIDA ZAMONAVIY
AXBOROT KOMMUNIKASIYA TEXNOLOGIYALARI DASTURLARINI QO
‘LLASH.
4.
Matkarimov,
J.
S.
(2024).
PREZI
SAYTIDA
TAQDIMOT
TAYYORLASHNING
DASTLABKI
TUSHUNCHALARIGA
OID.
INTERNATIONAL SCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING
TECHNOLOGIES, 1(12), 42-46.
5.
Driver, R., Guesne, E., & Tiberghien, A. (1985).
Children's Ideas in Science
.
Open University Press.
6.
National Research Council. (2000).
Inquiry and the National Science
Education Standards: A Guide for Teaching and Learning
. National Academies
Press.
7.
Dewey, J. (1938).
Experience and Education
. Kappa Delta Pi.
