MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
63
ENDOSKOPIK TEKSHIRUVLAR VA ULARDA TIBBIYOT
HAMSHIRASINING VAZIFALARI
Farg'ona shahar Abu Ali Ibn Sino nomidagi
Jamoat salomatligi texnikumi
Maxsus fanlar kafedrasi o’qituvchisi
Abdulhamidova Xumora
Annotatsiya:
Ushbu maqolada “Endoskopik tekshiruvlar va ularda tibbiyot
hamshirasining vazifalari
”
haqida aytib o'tilgan va muallif tomonidan muhim
tavsiyalar berilgan.
Kalit so'zlar: bronxoskopiya, gastroduodenoskopiya, laparoskopiya,
ezofagoskopiya, kolonoskopiya, sistoskopiya, rektoromanoskopiya
ENDOSCOPIC EXAMINATIONS AND THE TASKS OF A NURSE IN
THEM.
Annotation: This article discusses “Endoscopic examinations and the tasks
of a nurse in them” and provides important recommendations by the author.
Keywords:
bronchoscopy,
gastroduodenoscopy,
laparoscopy,
esophagoscopy, colonoscopy, cystoscopy, rectoromanoscopy
Tekshirishning endoskopik usullari muhim ahamiyatga ega. Ular faqat
tashxisiy jihatdan emas, balki davo usuli sifatida ham qo’llanadi va ulardan bronx,
qizilo’ngach, me’da va o’n ikki barmoq ichak, siydik chiqarish a’zolari kasalliklarini
davolashda foydalaniladi. Shisha tolali optika va yoritgich endoskop kashf etilishi
bilan endoskopik tekshiruvlar ko’pchilik xastaliklarga tashxis qo’yishning asosiy
usullaridan biri bo’lib qoldi. Endoskopik tekshiruvlar malakali shifokorlar tomonidan
o’tkaziladi. Apparaturalarni maxsus o’rgatilgan tibbiyot hamshiralari kuzatib
turadilar. Hamshira bemorni tekshiruvga tayyorlashdan tashqari, birmuncha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
64
murakkab bo’lgan apparaturani ishlata olishi va muolaja vaqtida uni tez
muvofiqlashtirishni uddalashi kerak.
Bronxlarni
endoskopik
tekshiruvga
va
gastroduodenoskopiyaga tayyorlash.
Traxeya va bronxlarning ichki yuzasini maxsus asbob - bronxoskop
yordamida tekshirish -
bronxoskopiya
deb ataladi.
Diagnostik bronxoskopiya -
traxeya va bronxlardagi xavfli o’smalar, yiringli
kasalliklar, o’pka sili, yot jismlar va rentgenda aniqlashning iloji bo’lmagan
moddalarni topish maqsadida qo’llanadi. Davolash maqsadida esa bronxoskopiyadan
traxeya va bronxlardagi yot jismlarni, bronxlar ajratmalarini olib tashlash va dori
vositalarini mahalliy qo’llashda foydalaniladi. Bronxoskop yoritish va optik tizimga
ega metall naychalardan iborat. Asbobga qo’shimcha anesteziyalovchi eritmani
kiritish moslamasi, bronxlarga eritmalarni kirgizish va suyuqliklarni bronxlardan
so’rib olish naychalari, yot jismlarni chiqarish va biopsiya olish uchun qovuzloq,
qisqichlar, paxta ushlagich va boshqalar bo’ladi. Tekshiruvgacha hamshira asbobning
ushlagich va yoritgichini spirt bilan artadi, qo’shimcha moslamalarni sterillaydi va
steril stolga asbobni to’liq holda tayyorlab qo’yadi. Muolaja mahalliy anesteziya yoki
narkoz ostida olib boriladi. Mahalliy anesteziya dikain, kokain, trimekain, 10% li
novakainni surtish, purkash yoki aspiratsiya qilish bilan amalga oshiriladi.
Bronxoskopiya nahorga yoki yengil nonushtadan 2-3 soat o’tgach bog’lov yoki
endoskopiya xonasida o’tkaziladi. Hamshira qo’llarini yuvib, spirt bilan artadi va
shifokorga yordam berib, asboblarni uzatib turadi. Bronxoskopiyani o’tirgan yoki
yotgan holda amalga oshirish mumkin. Muolaja paytida hamshira bemorning
umumiy ahvolini kuzatib turadi. Bronxoskopiyadan so’ng asbob qismlarga ajratiladi,
naychalarni, paxta ushlagich va boshqa ishlatilgan moslamalarni yuvib, artib
qo’yiladi.
Qizilo’ngach, me’da va o’n ikki barmoq ichak shilliq pardasini ko’zdan
kechirish bir apparat -
ezofagogastroduodenofibroskop
bilan yagona usul bo’yicha
olib boriladi. Ezofagogastroduodenofibroskop quyidagi qismlardan:
1)
okular,
boshqarish dastalari va tugmachalari bo’lgan boshchasi, me’daga turli asboblar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
65
(biopsiya qisqichlari, kateterlar, ignalar va b.) kiritish uchun klapani bo’lgan
kanallarga kirish qismlari;
2)
ishchi qism - diametri 8-12 mm, uzunligi 860-1200 mm
li qayishqoq naycha va biriktiruvchi yoritgichdan iborat. Endoskopning distal uchi
ikkita perpendikular tekisliklarda: oldindan orqaga 200°li burchak ostida va chapdan
o’ngga 120°li burchak ostida egilishi mumkin. Kuzatuv darchasi yaqinida biopsiya
uchun kiritiladigan asboblarning shaklini va yo’nalishini o’zgartirish imkonini
beradigan manipulator o’rnatilgan kanal ochiladi. Havo kiritish va me’dadan
suyuqlikni so’rib olish avtomatik tarzda amalga oshiriladi. Tibbiyot hamshirasi
hamma ichki qismlarni zararsizlash usullarini bilishi kerak. Tekshiruvdan oldin
naycha 70% li spirtga ho’llangan salfetka bilan artiladi. Tekshiruvdan keyin endoskop
kanalini qon, shilimshiq va boshqalardan tozalash uchun sovunli iliq suv bilan
yuviladi. So’ngra quritish uchun havo yuboriladi va apparat yoritgichdan ajratiladi.
Naychani sovunli eritmada yaxshilab yuviladi va iliq suv ostida chayiladi, so’ngra
quruq latta bilan yaxshilab artiladi va 70% li spirt eritmasi bilan zararsizlantiriladi,
suyultirilgan spirt va yuqori harorat endoskop qoplamasini yemirishi mumkin. Buni
unutmaslik kerak. Deformatsiyaga yo’l qo’ymaslik uchun fibroskoplarni osib
qo’yilgan, vertikal holda saqlash kerak. Biopsiya qisqichlari, inyeksion ignalar,
kateterlar, poliplarni chiqarish uchun qovuzloqlar 1% li diosid eritmasida 10 daqiqa
qoldiriladi, so’ng quruq latta bilan obdon artiladi va sterilizatorda saqlanadi.
Ishlatishdan oldin ularni biror steril eritma bilan yuvish lozim. Moslamani ehtiyot
qilish, toza tutish va saqlash qoidalariga rioya qilish uning uzoq vaqt xizmat qilishini
ta’minlaydi. Muolajani ertalab nahorga bemorning umumiy kayfiyati yaxshi
bo’lganda, tish protezlarini olib qo’yib o’tkaziladi. Tekshiruvdan 30 daqiqa oldin teri
ostiga 1 ml 0,1% li atropin sulfat eritmasi yuboriladi. Endoskopiyadan 20 daqiqa
avval og’iz bo’shlig’i, halqum va qizilo’ngachning yuqori qismiga pulverizatordan 1-
3% li dikain eritmasini sepib mahalliy og’riqsizlantirish amalga oshiriladi. Bemor
universal operatsion stolda chap yonboshini bosib yotadi, gavdasi to’g’rilangan,
yelkalari yozilgan, mushaklari bo’shashtirilgan bo’ladi. Og’ziga steril og’izochgich
qo’yiladi. Qizilo’ngach, me’da va o’n ikki barmoq ichakni tekshirish qariyb 10
daqiqacha davom etadi. Tekshirish o’tkaziladigan kuni issiq ovqat yemaslik kerak,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
66
muolajadan keyin esa traxeyaga ovqat yoki suv tushishining oldini olish uchun
yutishning qiyinlashuvi batamom yo’qolguncha (anestetiklar ta’siri bilan bog’liq) 1-
1,5 soat mobaynida suyuqlik ichish va ovqat yeyishga ruxsat etilmaydi. Ambulator
bemorlarni tekshirishdan 1-1,5 soat o’tgandan keyin, umumiy kayfiyati yaxshi
bo’lganda uyiga ketishga ruxsat beriladi.
Me’da (a) va o’n ikki barmoq ichakni (b)
tekshirishga mo’ljallangan «Olimpas» (Yaponiya
firmasi) gastro va duodenofibroskopi.
Ezofagoskopiya
- o’smalarni qizilo’ngachda ilk rivojlanish bosqichida
aniqlash, undagi yot jismlarni tashxis qilish va chiqarish uchun qizilo’ngach shilliq
pardasini ko’zdan kechirish. Ezofagoskopiya shuningdek davolash maqsadida ham
qo’llanadi.
Gastroskopiya
- me’da shilliq pardasining xavfsiz va xavfli o’smalari, me’da
yaralarini aniqlash, biopsiya qilish va poliplarni tozalash uchun ko’zdan kechirishdir.
Duodenoskopiya
- o’n ikki barmoq ichak shilliq pardasini ko’zdan kechirish,
shu ichakdagi yaralarni birmuncha aniq tashxis qilish va ularni davolash usulidir
(oblepixa moyi bilan applikatsiya qilish, yaraga antibiotiklarni sanchib kiritish va
boshqalar).
Kolonoskopiya
- yo’g’on ichak shilliq pardasini kolonoskop yordamida
tekshirish, bu shilliq pardani boshidan oxirigacha ko’zdan kechirishga imkon beradi.
Kolonoskopiya yordamida yo’g’on ichakning turli xil kasalliklari (yallig’lanish
jarayonlari, xavfsiz va xavfli zararlanish, qon oqishi va boshqalar) aniqlanadi.
Bemorlarga tekshirishdan 2-4 kun ilgari parhez taomlar (go’sht bulyoni,
qaynatilgan go’sht va baliq, oqsilli omlet, tvorog, qotgan oq non) tayinlanadi, qora
non, sut, kartoshka iste’mol qilinmaydi. Tekshirishdan bir kun oldin ikkinchi
nonushtadan keyin 30-40 ml kanakunjut moyi beriladi, kechqurun uxlashdan oldin
1,5 l hajmdagi suv bilan tozalash huqnasi qilinadi. Kechki ovqat berilmaydi. Qandli
diabeti bor bemorlar, bolalar va keksa yoshdagilar bundan mustasno. Ertalab
tekshirishdan ikki soat oldin ichak to’liq bo’shalguncha tozalash huqnasi qilinadi va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
67
gaz haydaydigan naycha kiritiladi. Kolonoskopni kiritishdan oldin orqa chiqaruv
yo’li teshigiga og’riqsizlantirish maqsadida ksilostezin malhami surtiladi.
Rektoromanoskopiya
- to’g’ri ichak shilliq
pardasini ko’zdan kechirish. Bu usul ancha sodda bo’lib
uni poliklinika sharoitida o’tkazsa bo’ladi. U to’g’ri
ichak shilliq pardasini ko’zdan kechirish va ayrim
muolajalarni (yoriqlarga dori surtish, ularga upa sepish,
poliplarni olib tashlash) bajarish imkonini beradi.
Bu tekshirishda tibbiyot hamshirasining vazifasi bemorni tayyorlash,
asboblarni tekshirish va rektoskop kiritilgandan so’ng shifokorga yordam berishdan
iborat.
Rektoskop. 1-ko’rish nayi; 2-olivali mandren; 3-kallak tutqich; 4-lampa
tutqich; 5-himoya oynakli qopqoq; 6
-
kattalashtirib ko’rsatadigan linza; 7-
almashtirib qo’yish dastasi; 8-elektr shnur vilkasi; 9-elektr shnur uchligi; 10-
elektr lampochka.
Rektoskop -
to’g’ri ichakka kiritiladigan, uzunligi har xil naychalar
yig’indisi, optik tizim va to’g’ri ichakka havo haydash uchun ishlatiladigan ballondan
tashkil topgan. Rektoskopiyaga tayyorgarlik ko’rishda faqat naychalar boshchasi va
paxta tutgichlar sterillanadi. Rektoskopning boshqa sohalari spirt bilan artiladi.
Ich kelmaganda bemorni tayyorlash tekshirishdan bir necha kun oldin
boshlanadi: surgi, 15% li magniy sulfat eritmasi (bir osh qoshiqdan kuniga uch marta)
beriladi, har kuni huqna qilinadi. Rektoskopiyaga tayyorlashning boshqa usuli ham
qo’llaniladi: kechqurun ikki marta huqna qilib, gaz haydaydigan naycha kiritiladi,
yengil kechki ovqat (choy bilan pechenye), ertalab ham 30 daqiqalik tanaffus bilan
ikki marta huqna qilib, gaz haydaydigan naycha kiritiladi. Aksariyat ikkita huqna
kifoya qiladi - bittasi tekshirishdan bir kun avval, ikkinchisi undan 4 soat oldin.
Rektoskop kiritish uchun bemorning tizza, tirsak va yelka vaziyati eng qulaydir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
68
Bemor yara bog’lash stoliga tizzasi bilan cho’kkalaganida
oyoq kaftlari uning chetidan osilib turishi kerak. Tirsaklari
va yelkasini esa stolga tirab turadi.
Bemorning ikkinchi
vaziyati
- o’ng yonboshi bilan yotib, chanog’ini bir oz
ko’tarib
turishdan
iborat.
Bemor
yetarlicha
tayyorlanmagan taqdirda tekshirishni qoldirish va
tayyorgarlikni qayta o’tkazish lozim. Tekshirish
tugallangandan keyin rektoskopning
sterillanadigan
qismlarigina ajratiladi, yaxshilab yuviladi, qolgan qismlarini
xloramin va spirt bilan artiladi.
Laparoskopiya -
qorin bo’shlig’i hamda kichik chanoqdagi a’zolarda turli
patologik jarayonlarni aniqlash va ko’zdan kechirish - bevosita optikali maxsus
laparoskop bilan bajariladi. Tayyorlash bir kun avval kechqurun va tekshirishdan
oldin tozalash huqnasi qilishdan iborat. Teri ostiga 0,5 ml 1% li atropin sulfat eritmasi
yuboriladi. Tibbiyot hamshirasi bemorni aravachada olib keladi va uning yordamida
tekshirishdan keyin bemor yana palataga olib kelinadi. Hamma endoskopik
tekshiruvlar asorat qoldirishi mumkinligini unutmaslik kerak. Ayrim hollarda
anestetiklar yuborilganda allergik reaksiya, qon va hushdan ketish kabilar kuzatiladi.
Bunday paytlarda hamshira bemorning ahvolini diqqat bilan kuzatishi va biror
nohush alomatlar paydo bo’lganda shifokorga xabar qilishi kerak.
Sistoskopiya
- qovuq bo’shlig’ini sistoskop yordamida ko’zdan kechirish.
Sistoskop maxsus tizim va optikaga ega bo’lib, qovuqqa kiritil gan tiniq suyuqlik
bilan uni oz-moz kattalashtirib, uning bo’shlig’i va shilliq pardasini ko’zdan kechirish
imkonini beradi. Ishlatishdan oldin sistoskop distillangan suv bilan yuviladi, etil spirti
bilan artiladi va steril glitserin surtiladi. Takror qo’llanish oldidan sistoskop 15-20
daqiqa mobaynida simob oksisianidning 1:1000 eritmasida zararsizlantiriladi.
Sistoskopning optik tizimi etil spirtiga ho’llangan doka bilan artiladi. Bemorga
muolajadan oldin tozalash huqnasi qilinadi.
Buyraklar funksiyasi aniqlanadigan
xromosistoskopiyada
venaga 5 ml 0,5-
1% li indigokarmin eritmasi kiritiladi, so’ngra sistoskop orqali siydik yo’llaridan
Rektoskopiya vaqtida
bemorning vaziyati.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
69
bo’yalgan siydik paydo bo’lishi kuzatiladi. Sog’lom
odamda bu bo’yoq kiritilgandan keyin 3-5 daqiqa o’tgach siydik yo’llaridan
ajralib chiqa boshlaydi. Buyraklardan biri zararlanganda tegishli siydik yo’lidan
bo’yalgan siydik ajralishi kechikadi.
Odatda sistoskopiya og’riqsizlantirmasdan qilinadi va juda sezuvchan
bemorlardagina tekshiruvdan 5-10 daqiqa oldin uretraga 1-3% li novokain yoki
3:1000 nisbatdagi dikain eritmasi kiritiladi. Tibbiyot hamshirasi bemorni tekshirish
uchun kerakli asboblarni va zararsizlantiruvchi eritmalarni tayyorlab qo’yishni bilishi
lozim. Muolajadan keyin bemorlar bir necha soat o’rinda yotishlari shart. Qovuq
shilliq pardasi yallig’lanishining oldini olish uchun antibiotiklar tayinlanadi.
Sistoskopiyaga ko’rsatma:
tashxis qo’yish, qovuqdan biopsiya olish, o’sma, yara,
sil, tosh, sistit kasalliklarini; buyrak va siydik yo’llari yallig’lanishini aniqlash va ushbu
patologiyalarni endoskopik yo’l bilan davolash. Ayollarda o’tkir sistit, erkaklarda
uretraning o’tkir yallig’lanishi va uning juda torayib ketishi sistoskopiyaga monelik
hisoblanadi.
Asoratlari:
uretra va qovuq shilliq qavatining shikastlanishi, o’tkir sistit, uretrit,
prostatit, epididimit, uretral isitma, o’tkir siydik
tutilishi.
Sistoskoplar. A - ko’rish uchun tutiladigani;
B - kateter solish uchun ishlatiladigan bir
tomonlamasi;
D
-
kateter
solish
uchun
ishlatiladigan ikki tomonlamasi
Gisterosalpingografiya
- Bepushtlik sabablari haqidagi masalani hal qilish
uchun bachadon bo’shlig’i va bachadon naylarining ochiqligi tekshiriladi.
Gisterosalpingografiya usulida tekshirish uchun quyidagilar kerak bo’ladi: Braun
shprisi, rentgenkontrast modda, silindrik yoki tavaqali ko’zgu, pulevoy qisqich (2 ta)
va kornsang. Gisterosalpingografiya usulida tekshirish uchun aseptika va antiseptika
qoidalariga qat’iy amal qilgan holda bachadon bo’shlig’iga kontrast moddalar
(yodolipol, verografin, kardiotrast va natriy bromid) 2—5 mm hajmda
yuborilganidan
keyin
bemor
gorizontal
holatda
rentgenga
tushiriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
70
Rentgenogrammada bachadon bo’shIig’iga yuborilgan kontrast moddalar bachadon
naylariga o’tib, soya shaklida ko’rinadi. Shu soyalarga qarab, bachadon naylarining
ochiq yoki yopiqligini bilsa bo’ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.K.E Ulho’jayeva, B.T Xudoyberganova “Fizioterapiya va tibbiy reablitatsiya.
2.Hamshiralik ishi asoslari K.U.Zokirova
3.Bemorlarni uyda vashifoxonada parvarish qilishF.G.Nazirov
4.Umumiy amaliyot hamshiralari uchun amaliy ko’nikmalar to’plami A.Godoev
5.Hamshiralik ishi asoslari Q.S.Inomov
Internet saydlari:
