MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
49
INGLIZ TILINI O‘QISH ORQALI O’RGANISH: SAMARADORLIK
VA METODLAR
Samatova Gulchehra Mirxaidovna
Sirdaryo viloyati
Boyovut tumani 8 - sonli maktab
Ingliz tili o‘qituvchisi.
Annotatsiya. Ushbu maqolada ingliz tilini o‘qish orqali o‘rganishning
afzalliklari va samaradorligi yoritilgan. Tadqiqotda o‘quvchilarning so‘z boyligini
kengaytirish, grammatikani tabiiy ravishda o‘zlashtirish hamda madaniyatlararo
kompetensiyani rivojlantirishdagi o‘qishning o‘rni ko‘rib chiqilgan. Shuningdek,
maqolada samarali o‘qish strategiyalari va ularni dars jarayonida qo‘llash bo‘yicha
tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: ingliz tili, o‘qish malakasi, til o‘rganish, leksik rivojlanish,
kontekstual o‘zlashtirish.
Bugungi kunda ingliz tili xalqaro aloqa, fan, texnologiya va ta’limning muhim
vositasiga aylangan. Ushbu tilda erkin muloqot qila olish, ko‘plab sohalarda
muvaffaqiyat kalitidir. Ingliz tilini o‘rganishda turli yondashuvlar mavjud bo‘lsa-da,
o‘qish (reading) eng samarali usullardan biri sifatida ajralib turadi. O‘qish til
o‘rganayotgan kishiga boy leksik fonda muloqot qilish, grammatikani tabiiy holatda
o‘zlashtirish va o‘qilgan matn asosida mustaqil fikr yuritish imkonini beradi.
Axborot texnologiyalari jadal rivojlanib borayotgan bir paytda, xorijiy tillarni
egallash jamiyatning har bir a’zosidan zamonaviy ko‘nikmalarni talab qilmoqda.
Ayniqsa, so‘nggi yillarda mamlakatimizda ta’lim tizimini isloh qilish borasida
amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar xorijiy tillarni chuqur o‘rganish va ularni
amaliyotga joriy etish uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda.
Chet tillarini o‘rganish, odatda, to‘rtta asosiy til ko‘nikmasi — tinglab
tushunish, o‘qish, yozish va og‘zaki nutq (gapirish)ni o‘z ichiga oladi. Ushbu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
50
aspektlarning har biri alohida yondashuv, metodika va mashqlar majmuasini talab
qiladi. Aynan shu nuqtai nazardan olib qaraganda, ta’lim jarayoniga zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini (AKT) joriy qilish o‘quvchilarning til
o‘rganishdagi faolligini oshiradi, o‘zlashtirish samaradorligini kuchaytiradi va ularni
mustaqil ravishda ishlashga undaydi.
Innovatsion texnologiyalar — xususan, interaktiv doskalar, mobil ilovalar,
multimedia vositalari, onlayn platformalar (duolingo, quizlet, memrise va boshqalar)
orqali til o‘rganish yanada qulay va qiziqarli tus olmoqda. O‘quvchilarning bilimini
mustahkamlash, ko‘nikmalarini baholash uchun esa IELTS, TOEFL kabi xalqaro test
tizimlari joriy etilmoqda. Bu testlar o‘quvchilarning har bir til kompetensiyasini aniq
mezonlar asosida baholaydi.
Shuningdek, chet tili o‘rganish jarayonida noan’anaviy metodlar —
gamifikatsiya (o‘yin shaklidagi ta’lim), interfaol mashqlar, jamoaviy muhokama va
roliklar asosida muloqotli muhit yaratish kabi usullar o‘zining ijobiy samarasini
bermoqda. Bu esa o‘quvchilarni darsga jalb etish, ularni fikrlashga, mustaqil
izlanishga undash imkonini yaratadi.
Ya’ni, chet tillarini o‘qitishda zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash,
o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi muloqotni interaktiv va samarali qilish bilan birga,
chet tilini real hayotiy vaziyatlarda qo‘llash malakasini ham shakllantiradi. Bu esa o‘z
navbatida o‘quvchilarning til kompetensiyalarini xalqaro darajaga olib chiqishda
muhim omil hisoblanadi.
O‘qishning til o‘rganishdagi afzalliklari quydagilardan iborat:
So‘z boyligini kengaytirish
O‘qish orqali yangi so‘zlar kontekstda o‘zlashtiriladi, bu esa ularni eslab
qolish va to‘g‘ri ishlatish imkonini oshiradi.
Grammatikani tabiiy o‘rganish
Matnlarni ko‘p o‘qigan o‘quvchi grammatik qoidalarni amaliy tarzda
o‘zlashtiradi, chunki u turli grammatik konstruktsiyalarni real kontekstda uchratadi.
Shuningdek, ingliz tilini o‘rganishda o‘qish (reading) ko‘nikmasi maktab
o‘quvchilari uchun eng muhim til kompetensiyalaridan biri sanaladi. Chunki o‘qish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
51
orqali o‘quvchilar nafaqat tilning grammatikasi va so‘z boyligini o‘zlashtiradilar,
balki atrof-muhit, jamiyat va umumiy madaniyat haqidagi bilimlarini ham
kengaytirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Shu bilan birga, o‘qish bu oddiy faoliyat
emas, balki axborotni anglash, qayta ishlash va tahlil qilish kabi murakkab kognitiv
jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Bu esa o‘quvchidan faollik, aqliy harakat va chuqur
diqqatni talab qiladi.
O‘qish paytida o‘quvchi to‘g‘ri strategiyalarni qo‘llasa, u matn mazmunini
chuqurroq anglaydi va matn bilan muloqotda bo‘ladi. Bu esa til o‘rganish jarayonini
samarali qiladi. Shu bois, o‘qish texnikasini shakllantirish bo‘yicha bosqichma-
bosqich yondashuv talab etiladi.
Ko‘p yillar davomida o‘qib tushunish ko‘nikmasini shakllantirishga
qaratilgan turli usullar darsliklar va metodik qo‘llanmalarda qo‘llanilgan bo‘lsa-da,
ko‘pincha bu jarayon yuzaki yondashuvlar bilan cheklangan. O‘qib tushunishga
passiv ko‘nikma sifatida qaralgan: o‘quvchi matnni o‘qib chiqadi va tayyor savollarga
javob beradi. Natijada o‘qish jarayoni aslida ijtimoiy-tarbiyaviy va semantik
mohiyatga ega ekani inobatga olinmagan. Bu esa o‘quvchilarning mustaqil ravishda
matn mazmunini anglashiga to‘sqinlik qilgan.
O‘quvchilarning o‘qish malakasini rivojlantirishda kognitiv yondashuv
muhim o‘rin tutadi. Bu yondashuv o‘quvchilarga o‘qish madaniyatini
shakllantirishda, mazmunli anglash va axborotni tahlil qilish ko‘nikmalarini
rivojlantirishda samarali metod hisoblanadi. Kognitiv yondashuv asosida
o‘quvchilarning fikrlash, tushunish, eslab qolish va tahlil qilish kabi intellektual
qobiliyatlari faollashadi. Bunday yondashuv ayniqsa o‘qish texnikasi yetarli darajada
rivojlanmagan o‘quvchilar uchun foydalidir, chunki ular o‘qish jarayonidagi asosiy
bosqichlar va strategiyalarni tushunib oladi.
O‘quvchi o‘qishni boshlaganda uning asosiy vazifasi matn mazmunini aniq
tushunishdan iborat. Buning uchun u avvalo so‘zlarning semantik ma’nosini,
kontekstda qanday ishlatilganini anglay olishi lozim. So‘z boyligi qancha keng bo‘lsa,
matnni to‘liq anglash shuncha oson bo‘ladi. Matnni chuqur o‘zlashtirish uchun uni
qismlarga bo‘lib o‘qish, har bir bo‘limdagi asosiy fikrni tushunish va umumiy g‘oya
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
52
haqida yaxlit tasavvur hosil qilish talab etiladi. Shu orqali o‘quvchida matnga nisbatan
to‘liq va mantiqiy yondashuv shakllanadi.
Shuningdek, o‘quvchining o‘qish madaniyatini rivojlantirishda turli kognitiv
modellar, ya’ni matn tuzilmasini tahlil qilish, asosiy fikrni ajratish, savol-javoblar
asosida fikr yuritish kabi metodlardan foydalanish muhimdir. O‘quvchining diqqat,
eslab qolish, muhim fikrni ajrata olish qobiliyati uning shaxsiy xususiyatlari va ilgari
to‘plagan tajribasiga ham bog‘liqdir.
O‘qish nafaqat tilni o‘rganish vositasi, balki fikrlashni rivojlantiruvchi,
tafakkur doirasini kengaytiruvchi vositadir. Shuning uchun ingliz tilini o‘rganishda
o‘qish ko‘nikmasini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilishi lozim. Bu borada
o‘qituvchining metodik yondashuvi, tanlangan matnlar sifati va o‘quvchilarning
qiziqishlari muhim ahamiyatga ega.
1
Xulosa qilib aytganda, ingliz tilini o‘qish orqali o‘rganish — bu o‘quvchining
bilim doirasini kengaytirish, tilni tabiiy kontekstda o‘zlashtirish va mustaqil fikrlash
salohiyatini oshirishga xizmat qiladigan samarali metoddir. Turli darajadagi matnlar
va strategik yondashuv orqali til o‘rganish jarayoni nafaqat qulay, balki qiziqarli ham
bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Day, R. R., & Bamford, J. (2002). Top Ten Principles for Teaching Extensive
Reading. Reading in a Foreign Language, 14(2).
2.
Richards, J. C., & Schmidt, R. (2010). Longman Dictionary of Language
Teaching and Applied Linguistics.
3.
British
Council
(2020).
Teaching
Reading
Skills.
https://www.britishcouncil.org
1
British Council (2020). Teaching Reading Skills. https://www.britishcouncil.org
