MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
35
GO’RI AMIR MAQBARASINING ME’MORIY XUSUSIYATLARI VA
JAHON MADANIY MEROSIDAGI O’RNI
Abduraxmonova Muslimaxon Fazlitdin kizi
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti
abdurakhmonovamuslimakhon@gmail.com
ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada Go‘ri Amir maqbarasining o‘ziga
xos me’moriy xususiyatlari, tarixiy ahamiyati va jahon miqyosidagi o‘rni haqida
so‘z yuritiladi. Maqbara Amir Temur va uning avlodlari uchun qurilgan bo‘lib,
nafaqat siyosiy va diniy ahamiyatga, balki madaniy va estetik qiymatga ham ega
muqaddas maskandir.
Kalit so‘zlar: Go‘ri Amir maqbarasi,Aamir Temur, Temuriylar
me’morchiligi, islomiy san’at, me’moriy meros, tarixiy yodgorlik.
АННОТАЦИЯ: В этой статье рассматриваются уникальные
архитектурные особенности, историческое значение и мировое значение
мавзолея Гури Амира. Мавзолей был построен для Амира Темура и его
потомков и является священным местом, имеющим не только
политическое и религиозное значение, но и культурную и эстетическую
ценность.
Ключевые слова: Мавзолей Гури Амира, Амир Темур, архитектура
Тимуридов, исламское искусство, архитектурное наследие, исторический
памятник.
ABSTRACT: This article discusses the unique architectural features,
historical significance and global significance of the Guri Amir Mausoleum. The
mausoleum was built for Amir Temur and his descendants and is a sacred place
of not only political and religious significance, but also cultural and aesthetic
value.
Keywords: Guri Amir Mausoleum, Amir Temur, Timurid architecture,
Islamic art, architectural heritage, historical monument.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
36
KIRISH
Go‘ri Amir maqbarasi – o‘zbek me’morchiligining durdonalaridan biri
bo‘lib, Temuriylar saltanati davrida, 1404-yilda qurilishi boshlangan. Dastlab
ushbu yodgorlik Amir Temurning sevimli nabirasi, yirik sarkarda va davlat
arbobi bo‘lgan Muhammad Sulton uchun mo‘ljallangan edi. Muhammad Sulton
yoshligidanoq harbiy salohiyati, siyosiy yetakchiligi bilan ajralib turgan bo‘lsa-
da, kutilmaganda vafot etadi. Shundan so‘ng, Temur unga bag‘ishlab
Samarqandda muhtasham maqbara qurdirishga qaror qiladi.
Temur aslida o‘zining tug‘ilgan shahri Shahrisabzda o‘zi uchun maqbara
qurdirmoqchi bo‘lgan. Biroq, 1405-yilda O‘trarda vafot etganida, yomon ob-
havo sharoiti va boshqa texnik sabablarga ko‘ra uning jasadi Shahrisabzga emas,
Samarqandga olib kelingan va Muhammad Sulton maqbarasida dafn etilgan. Shu
tariqa Go‘ri Amir maqbarasi nafaqat nabirasining, balki Temurning o‘zi, uning
farzandlari va avlodlari ham dafn etilgan muqaddas joyga aylangan.
Go‘ri Amir maqbarasi murakkab m’moriy ansambl sifatida tashkil
etilgan bo‘lib, u bir nechta asosiy qismlardan iborat: xonaqoh (xitoychada “
哈
纳
卡
”), madrasa (“
经
学院
”), maqbara (“
陵墓
”), minora (“
宣礼塔
”), peshtoq (“
门
廊
”), gumbaz (“
穹
顶
”) va turli bezak elementlari (“
花
饰
”). Ushbu atamalarning
xitoy tilida berilishi yodgorlikni xalqaro ilmiy muomalaga olib kirish, uni
butunjahon madaniy meros sifatida keng targ‘ib etishga xizmat qiladi.
Maqbaraning gumbazi alohida e’tiborga loyiq – u o‘zining ulkan va
baland ko‘rinishi bilan ajralib turadi. Gumbaz tashqi tomondan ko‘k, yashil va
oltin rangdagi koshinlar bilan bezatilgan. Bu bezaklar arabesk, islomiy yozuvlar
va murakkab geometrik naqshlar bilan mujassam bo‘lgan. Ichki qismda esa,
marmar va nefritdan yasalgan qabrtoshlar joylashgan bo‘lib, bu yerda Temur,
uning o‘g‘illari Shohrux va Mironshoh, nabiralari Ulug‘bek va Muhammad
Sulton, shuningdek, ma’naviy ustozi Said Baraka dafn etilgan.
Go‘ri Amir maqbarasi Temuriylar davrida shakllangan o‘ziga xos
me’moriy maktabning eng yorqin namunalaridan biridir. Bu maktabda o‘zbek,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
37
fors va turk me’moriy an’analari uyg‘unlashgan holda, yuksak estetik mezonlar
asosida obidalar bunyod etilgan. Aynan Go‘ri Amirning gumbazi, peshtog‘i,
naqshlari va umumiy rejalashtiruvi keyinchalik Boburiylar davridagi Hindiston
me’morchiligiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Jumladan, Dehlidagi Humoyun
maqbarasi va Agradagi Toj Mahal ana shu Go‘ri Amir me’moriy yechimlarining
davomi sifatida namoyon bo‘ladi.
Go‘ri Amir maqbarasining naqshlarida islomiy san’atga xos bo‘lgan
muqarnas, stalaktitlar, kufiy yozuvlar, arabesklardan foydalanilgan. Ayniqsa,
ichki devorlardagi naqshlar oltin suvi bilan ishlangan bo‘lib, bu bezaklar yuksak
hunarmandchilik namunasi sifatida qadrlanadi.
Sovet davrida va mustaqillikdan so‘ng Go‘ri Amir maqbarasida keng
qamrovli restavratsiya ishlari amalga oshirildi. 20-asrning o‘rtalaridan boshlab,
bu obidaning tarixiy ko‘rinishini saqlab qolish maqsadida mahalliy va xorijiy
mutaxassislar jalb qilindi. Maqbara qismi, ayniqsa gumbaz va peshtoqning
koshinlari, yozuvlari zamonaviy texnologiyalar yordamida restavratsiya qilindi.
Bu bilan nafaqat uning estetik qiyofasi tiklandi, balki yodgorlikning arxitektura
tarixidagi ahamiyati ham yanada mustahkamlandi. Bugungi kunda Go‘ri Amir
maqbarasi O‘zbekistonning eng mashhur tarixiy obidalaridan biri hisoblanadi. U
nafaqat mahalliy, balki chet ellik sayyohlar orasida ham katta qiziqish uyg‘otadi.
Ushbu maqbara xalqaro turizm maromida muhim obida sifatida targ‘ib
etilmoqda. Virtual ekskursiyalar, 3D modellashtirish va AR texnologiyalari
orqali dunyo bo‘ylab sayyohlar ushbu maqbara bilan tanishmoqda. Xalqaro
ko‘rgazmalar, madaniy forumlar va akademik tadqiqotlarda Go‘ri Amir
maqbarasining tarixiy va me’moriy ahamiyati alohida ta’kidlanadi. Bu esa uning
O‘zbekistonning
madaniy
diplomatiyasi
vositasi
sifatidagi
rolini
mustahkamlaydi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, Go‘ri Amir maqbarasi – nafaqat Amir Temurning
siyosiy qudratini, balki Temuriylar sulolasining me’moriy yuksakligini ham aks
ettiruvchi yodgorlikdir. Uning gumbazi, naqshlari, umumiy tuzilmasi va tarixiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
38
konteksti jahon madaniy merosining ajralmas qismiga aylangan. Bugungi kunda
bu maqbara O‘zbekistonning milliy xotirasi, tarixiy o‘zligi va xalqaro nufuzini
mustahkamlovchi muhim obyekt sifatida qadrlanadi.
Shu bois, Go‘ri Amir maqbarasini o‘rganish, uni asrab-avaylash va
dunyo miqyosida targ‘ib qilish har bir fuqaromizning tarixiy mas’uliyatiga
kiradi. Bu obida orqali biz nafaqat buyuk o‘tmishimizni anglaymiz, balki kelajak
avlodlar uchun milliy g‘urur va yuksak madaniyat ramzini saqlab qolamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Azamatov, A. (2001). Amir Temur va Temuriylar davri madaniyati.
Toshkent: “Fan” nashriyoti.
2.
Karimov, I. (1996). Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. Toshkent:
“Ma’naviyat” nashriyoti.
3.
Gulyamov, Ya.G. (1972). Go‘ri Amir – Temur maqbarasi. Toshkent:
“Me’mor” nashriyoti.
4.
UNESCO World Heritage Centre. (n.d.). Samarkand – Crossroad of
Cultures. Retrieved from https://whc.unesco.org
5.
Blair, S., & Bloom, J. (1995). The Art and Architecture of Islam 1250–
1800. Yale University Press.
6.
Allworth, E. (1990). The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century
to the Present. Stanford University Press.
7.
Abdullaev, Z. (2012). Temuriylar me’moriy maktabining shakllanishi.
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 6-jild.
8.
Gulyamov, M. (2018). Go‘ri Amir maqbarasining zamonaviy
restavratsiya ishlari. “O‘zbekistonda me’morchilik tarixi” jurnali, №2.
