MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
10
AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA INNOVATSION FAOLIYATGA
TA’SIR ETUVCHI OMILLAR
Qosimova Zilola Arifjanovna
Vazirlar Mahkamasi qoshidagi
Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi
Global menejment yo‘nalishi tabalasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada aksiyadorlik jamiyatlarida innovatsion
faoliyatga ta’sir etuvchi omillar tizimli ravishda tahlil qilingan. Innovatsion
faoliyatning jamiyat iqtisodiy taraqqiyotidagi o‘rni ochib berilgan hamda ushbu
faoliyatga ijobiy va salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi ichki va tashqi omillar o‘rganilgan.
Xususan, boshqaruv tizimi, moliyaviy resurslar, kadrlar salohiyati kabi ichki omillar
kabilar bilan birga, davlat siyosati, texnologik rivojlanish, investitsion muhit kabi
qator muhim tashqi omillar ta’siri tahlil etilgan. Shuningdek, O‘zbekiston
aksiyadorlik jamiyatlarida innovatsion faoliyatning hozirgi holati va uni
rivojlantirish bo‘yicha takliflar keltirilgan. Maqola yakunida innovatsion faoliyat
samaradorligini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: innovatsion faoliyat, aksiyadorlik jamiyati, ichki omillar, tashqi
omillar, texnologik yangilik, boshqaruv.
Abstract: This article systematically analyzes the factors influencing
innovative activity in joint-stock companies. The role of innovative activity in the
economic development of society is revealed and internal and external factors that
have a positive and negative impact on this activity are studied. In particular, along
with internal factors such as the management system, financial resources, human
resources, the influence of a number of important external factors such as state policy,
technological development, and the investment environment is analyzed. Also, the
current state of innovative activity in joint-stock companies of Uzbekistan and
proposals for its development are presented. At the end of the article, practical
recommendations are developed to increase the effectiveness of innovative activity.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
11
Keywords: innovative activity, joint-stock company, internal factors, external
factors, technological innovation, management.
Аннотация: В данной статье системно анализируются факторы,
влияющие на инновационную деятельность в акционерных обществах.
Раскрывается роль инновационной деятельности в экономическом развитии
общества и изучаются внутренние и внешние факторы, оказывающие
положительное и отрицательное влияние на эту деятельность. В частности,
наряду с внутренними факторами, такими как система управления,
финансовые ресурсы, человеческие ресурсы, анализируется влияние ряда
важных внешних факторов, таких как государственная политика,
технологическое развитие, инвестиционная среда. Также представлены
современное состояние инновационной деятельности в акционерных
обществах Узбекистана и предложения по ее развитию. В конце статьи
разработаны практические рекомендации по повышению эффективности
инновационной деятельности.
Ключевые слова: инновационная деятельность, акционерное общество,
внутренние факторы, внешние факторы, технологические инновации,
управление.
Kirish
Bugungi globallashuv sharoitida iqtisodiyotni modernizatsiya qilish,
raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish va jahon bozoriga chiqishning muhim
sharti bu – innovatsion faoliyatni samarali tashkil etishdir. Aksiyadorlik jamiyatlari
esa ushbu jarayonda yetakchi subyektlardan biri hisoblanadi. Ular o‘z oldiga strategik
maqsadlar qo‘ygan, moliyaviy va tashkiliy imkoniyatlarga ega yirik xo‘jalik
yurituvchi subyektlardir. Innovatsion faoliyat bu – yangi mahsulotlar yaratish, ilg‘or
texnologiyalarni joriy qilish, boshqaruv uslublarini takomillashtirish orqali
raqobatbardoshlikni ta’minlash jarayonidir. Ushbu faoliyatga ta’sir qiluvchi ichki va
tashqi omillarni chuqur tahlil qilish orqali aksiyadorlik jamiyatlarining innovatsion
salohiyatini oshirish mumkin.
Asosiy qism
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
12
Aksiyadorlik jamiyatlari zamonaviy bozor iqtisodiyotining ajralmas bo‘g‘ini
hisoblanadi. Ular ko‘p sonli investorlar tomonidan tashkil etilgan bo‘lib, aksiyalar
orqali moliyaviy resurslarni jamlash va samarali taqsimlash imkonini beradi. Ushbu
tuzilma yirik ishlab chiqarish, innovatsion faoliyat va xizmat ko‘rsatish sohalarida
keng ko‘lamli loyihalarni amalga oshirish uchun qulay muhit yaratadi.
Aksiyadorlik jamiyatlari orqali:
a)
xususiy kapital jalb qilinadi,
b)
bozor iqtisodiyotiga moslashgan korporativ boshqaruv shakllanadi,
c)
moliyaviy shaffoflik va javobgarlik kuchayadi,
d)
yangi ish o‘rinlari yaratiladi,
e)
xalqaro investorlar uchun ishonchli hamkorlik muhiti vujudga keladi.
Shuningdek, ular ilm-fan va texnologiyalarni ishlab chiqarishga joriy etishda
ham yetakchi subyekt sifatida faoliyat yuritadi. Shu sababli, aksiyadorlik
jamiyatlarining iqtisodiyotdagi o‘rni nafaqat moliyaviy, balki ijtimoiy va innovatsion
jihatdan ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Aksiyadorlik
jamiyatlarida
innovatsion
faoliyat
korxonaning
raqobatbardoshligini oshirish, bozor sharoitlariga moslashish va barqaror
rivojlanishni ta’minlashda asosiy vosita hisoblanadi. Ushbu faoliyat yangi
mahsulotlar yaratish, ishlab chiqarish texnologiyalarini takomillashtirish, xizmat
ko‘rsatish sifatini oshirish hamda boshqaruv tizimlariga ilg‘or yondashuvlarni joriy
etishni o‘z ichiga oladi.
Innovatsion faoliyat orqali jamiyatlar:
a)
ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi;
b)
yangi bozor segmentlarini egallaydi;
c)
intellektual mulk ob'ektlarini yaratadi;
d)
raqobat ustunligiga ega bo‘ladi.
Bu jarayon doimiy yangilanish, tajriba almashinuvi va strategik yondashuvni
talab qiladi. Aksiyadorlik jamiyatlari uchun innovatsion faoliyat — bu nafaqat texnik
yoki texnologik o‘zgarish, balki korporativ rivojlanishning muhim strategik
yo‘nalishidir. Innovatsion faoliyatning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi aksiyadorlik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
13
jamiyati ichida mavjud bo‘lgan bir qator omillarga bevosita bog‘liq. Ularning
asosiylari quyidagilardir:
Korxona boshqaruv tizimi
-samarali boshqaruv tizimi innovatsion
qarorlarning tez va aniq qabul qilinishini ta’minlaydi. Raqamlashtirilgan va
moslashuvchan boshqaruv strukturalari korxonaning o‘zgaruvchan tashqi
sharoitlarga tez moslashishiga xizmat qiladi. Shuningdek, rahbariyatning
innovatsiyaga bo‘lgan ijobiy munosabati va strategik qarorlar bu jarayonda hal
qiluvchi rol o‘ynaydi.
Moliyaviy resurslar
-innovatsiyalarni moliyalashtirish
manbalari — ichki daromadlar, investor mablag‘lari yoki davlat grantlari — yetarli
bo‘lishi zarur. Moliyaviy barqarorlik innovatsion loyihalarning uzoq muddatli amalga
oshirilishini ta’minlaydi. Mablag‘yetishmasligi esa innovatsion faoliyatni
sustlashtiradi yoki to‘xtatadi.
Kadrlar salohiyati
-yuqori malakali va ijodiy fikrlovchi
mutaxassislar innovatsion jarayonlarning asosi hisoblanadi. Zamonaviy bilim va
ko‘nikmalarga ega xodimlar, ilmiy-tadqiqot faoliyati bilan shug‘ullanuvchi jamoalar
jamiyatda innovatsion salohiyatni kuchaytiradi. Doimiy malaka oshirish va treninglar
bu salohiyatni yanada oshirishga xizmat qiladi.
Korporativ madaniyat
-
innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratish, xodimlarni yangiliklar joriy
etishga undovchi tizimlar va ochiq muloqot madaniyati innovatsion faoliyatni
kuchaytiradi. G‘oyalarga nisbatan ochiqlik, xatoliklardan o‘rganish va jamoaviy
fikrlash innovatsiyalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun zarur shartlardandir.
Aksiyadorlik jamiyatlarining innovatsion faoliyatiga ta’sir qiluvchi tashqi
omillar ular faoliyat yuritayotgan makroiqtisodiy, huquqiy va texnologik muhit bilan
chambarchas bog‘liq. Ushbu omillar quyidagicha izohlanadi:
Davlat siyosati va qonunchilik
-davlat tomonidan ishlab chiqilgan
innovatsion siyosat, soliq imtiyozlari, grantlar, subsidiyalar va qonunchilik bazasi
aksiyadorlik jamiyatlarining innovatsiyaga qiziqishini oshiradi. Hukumat tomonidan
yaratilgan qulay tartibga solish mexanizmlari innovatsion faoliyatni rag‘batlantiradi.
Aksincha, byurokratik to‘siqlar va nomuvofiq qonunchilik innovatsiyalarni
sekinlashtiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
14
Bozor raqobati
-raqobat muhiti kuchli bo‘lgan bozorlarda kompaniyalar
yangilik kiritishga va mahsulotlarini takomillashtirishga intiladilar. Bozor talabining
o‘zgaruvchanligi va iste’molchilarning yuqori talabchanligi jamiyatlarni innovatsion
izlanishlarga undaydi. Raqobat past bo‘lgan sharoitlarda esa innovatsiyalarni joriy
etishga ehtiyoj kamayadi.
Texnologik rivojlanish
-global texnologik yutuqlar va ilm-
fan rivojining tezligi aksiyadorlik jamiyatlarini yangi texnologiyalarni o‘zlashtirishga
va raqamli transformatsiyaga yo‘naltiradi. Zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari, sun’iy intellekt, avtomatlashtirish tizimlari innovatsion faoliyatning
asosiy omillariga aylangan.
Investitsiya muhiti
-investitsion muhitning barqarorligi,
xorijiy
sarmoyadorlar
uchun
qulayliklar,
kafolatlangan
huquqiy
asoslar
innovatsiyalarni rivojlantirish uchun muhim tashqi omil hisoblanadi. Moliyaviy
institutlarning faol ishtiroki va innovatsion loyihalarga yo‘naltirilgan investitsiyalar
ko‘lamining kengayishi aksiyadorlik jamiyatlarining texnologik salohiyatini oshiradi.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillik yillaridan boshlab innovatsion
rivojlanish yo‘lida muhim islohotlarni amalga oshirib kelmoqda. Mamlakatda faoliyat
yuritayotgan aksiyadorlik jamiyatlari ham bu jarayonning ajralmas qismi hisoblanadi.
Jumladan, 2019-yilda Innovatsion rivojlanish vazirligining tashkil etilishi,
“Innovatsion rivojlanish strategiyasi”ning qabul qilinishi bu yo‘nalishda institutison
bazaning shakllanishiga zamin yaratdi. Bugungi kunda aksiyadorlik jamiyatlarining
innovatsion faoliyati quyidagi yo‘nalishlarda rivojlanmoqda:
a)
ishlab chiqarish texnologiyalarini modernizatsiya qilish;
b)
raqamli texnologiyalarni joriy etish;
c)
eksportbop mahsulotlar ishlab chiqarish;
d)
ilmiy-tadqiqot institutlari bilan hamkorlik qilish.
Misol tariqasida, “UzAuto Motors” AJ, “Uzbektelecom” AJ,
“O‘zdonmahsulot” AJ kabi yirik korxonalar tomonidan innovatsion loyihalar ishlab
chiqilib, joriy etilmoqda. Biroq hali-hanuz korxonalarda:
a)
ilm-fan bilan integratsiyaning sustligi,
b)
kadrlar salohiyatining yetarli emasligi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
15
c)
moliyaviy resurslarning cheklanganligi kabi muammolar saqlanib
qolmoqda.
Shu sababli, aksiyadorlik jamiyatlarining innovatsion salohiyatini oshirish
uchun davlat, xususiy sektor va ilmiy soha o‘rtasida kuchli hamkorlik tizimini yo‘lga
qo‘yish muhim ahamiyatga ega.
Xulosa
Aksiyadorlik jamiyatlarining innovatsion faoliyati zamonaviy iqtisodiy
taraqqiyotda hal qiluvchi o‘rin egallaydi. Ular nafaqat mahsulot va xizmatlar sifatini
oshirish, balki raqobatbardoshlikni ta’minlash, texnologik yangilanishni
jadallashtirish hamda iqtisodiyotni diversifikatsiya qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, innovatsion faoliyatga ta’sir qiluvchi omillar
ichki va tashqi guruhlarga bo‘linadi. Ichki omillar – korxona boshqaruv tizimi,
moliyaviy resurslar, kadrlar salohiyati va korporativ madaniyat bilan bog‘liq bo‘lsa,
tashqi omillar – davlat siyosati, bozor raqobati, texnologik rivojlanish va investitsiya
muhiti bilan chambarchas aloqador. O‘zbekiston misolida olib borilgan tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, aksiyadorlik jamiyatlarida innovatsion faoliyatga e’tibor tobora ortib
bormoqda. Shu bilan birga, mavjud muammolar – moliyaviy cheklovlar, innovatsion
infratuzilmaning yetarli emasligi, ilmiy-tadqiqot ishlari bilan integratsiyaning sustligi
– innovatsion rivojlanish sur’atlarini cheklab kelmoqda. Shunday ekan, aksiyadorlik
jamiyatlarining innovatsion faoliyatini rag‘batlantirish uchun davlat tomonidan
qo‘llab-quvvatlov mexanizmlarini kuchaytirish, xususiy sektorni jalb qilish, malakali
kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish va xalqaro tajribani amaliyotga tatbiq
etish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Karimov I.A. (2016).
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. Toshkent:
Ma’naviyat nashriyoti.
2.
Abduraxmanov Q.X., Ibragimov A.X. (2021).
Innovatsion iqtisodiyot asoslari
.
Toshkent: “Iqtisodiyot” nashriyoti.
3.
O‘zbekiston Respublikasi “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning
huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonuni. (O‘RQ-370-son, 2014-yil 6-may).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
16
4.
Davlat statistika qo‘mitasi rasmiy ma’lumotlari. (
5.
Schumpeter, J.A. (1934).
The Theory of Economic Development
. Harvard
University Press.
6.
OECD (2020).
Innovation and Business Performance in Emerging Markets
.
Paris: OECD Publishing.
7.
Porter, M. (1990).
The Competitive Advantage of Nations
. New York: Free
Press.
8.
Islamova D.I. (2022). “Aksiyadorlik jamiyatlarining innovatsion salohiyatini
oshirish yo‘llari”.
Iqtisodiyot va innovatsiyalar
jurnali, №2, 45–50-betlar.
9.
Uzbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi rasmiy sayti –
10.
Deloitte (2021).
Innovation in Corporate Governance: Trends and Best
Practices
. Deloitte Insights.
