MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
310
GIRJEK-QOBÍZ BAS ATQARÍWSHÍLARÍ: ÓZBEK MUZÍKALÍQ
MIYRASÍN SAQLAP QALÍWǴA QOSQAN ÚLESI
Ózbekstan mámleketlik konservatoriyası Nókis filialı “Xalıq sazları”(girjek
qobız bas) qánigeligi 4-kurs studenti Kılıchbaeva Parmana
Annotaciya: Bul maqala siyrek ushırasatuǵın saz ásbabı girjek-qobız bas
hám onıń házirgi atqarıwshıları haqqında. Saz ásbabınıń dúzilisi, kelip shıǵıwı hám
ózbek xalıq orkestrindegi ayırıqsha ornı úyreniledi. Bul siyrek saz ásbabına ómirin
baǵıshlaǵan muzıkantlardıń ómirbayanı hám dóretiwshilik jolı, sonday-aq olardıń
muzıkalıq miyrastı saqlaw hám rawajlandırıwǵa qosqan úlesine ayrıqsha dıqqat
awdarıladı. Maqala intervyular, arxiv derekleri hám koncert tájiriybelerinen alınǵan
baqlawlar tiykarında jazılǵan.
Gilt sózler: girjek-qobız bas, ózbek muzıkası, xalıq orkestri, dástúriy muzıka,
atqarıwshılar, muzıka miyrası, etnomuzıkatanıw.
Аннотация: Статья посвящена редкому музыкальному инструменту
гиржек-кобыз бас и его современным исполнителям. Рассматриваются
особенности конструкции и звучания инструмента, его происхождение и
уникальная роль в узбекском народном оркестре. Особое внимание уделяется
биографиям и творческому пути музыкантов, посвятивших себя исполнению
на этом редком инструменте, а также их вкладу в сохранение и развитие
музыкального наследия. Материал основан на интервью, архивных источниках
и наблюдениях из концертной практики.
Ключевые слова: гиржек-кобыз бас, узбекская музыка, народный
оркестр, традиционная музыка, исполнители, музыкальное наследие,
этномузыковедение
Abstract: This article is dedicated to the rare musical instrument ghijjak-
kobyz bass and its contemporary performers. It explores the instrument’s structure,
sound characteristics, origin, and its unique role within the Uzbek folk orchestra.
Special attention is given to the biographies and artistic journeys of musicians who
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
311
have devoted themselves to performing on this uncommon instrument, as well as their
contributions to the preservation and development of Uzbekistan’s musical heritage.
The material is based on interviews, archival sources, and observations from concert
practice.
Keywords: ghijjak-kobyz bass, Uzbek music, rare instruments, folk orchestra,
traditional music, performers, musical heritage, ethnomusicology
Muzıka iliminde “atqarıwshılıq” túsinigi, kórkem ónerdiń eń áhmiyetli bólimi
sıpatında ázelden qáliplesken hám tán alınǵan. Ol atqarıwshılıqtıń ayrıqsha túrli
usılları hám táreplerin (shtrix, dinamika, xarakter hám kórkem atqarıwshılıqtıń hár
túrliligin) ózine jámlegen ayrıqsha jónelis sıpatında atqarıwshıda – “sana-sezim
qáliplesiwi”, “dúnyanı tereńirek ańǵarıw”, “biliw”, “seziw” sıyaqlı ayrıqshalıqlardı
rawajlandıradı.
Qaraqalpaq mádeniyatında usı kúnge shekem girjek qobız bas ásbabın
atqarıwshılardiń sanı kóp bolmaǵan. Olarǵa Qalbay Alimov, Sultanmurat Reymov,
Maxmud Zuxurov, Nodirbek Solibaev, Parmana Qılıshbaevalardı aytıp ótsek boladı.
Bul ásbapta atqarıwshılardıń sanı kóp bolmaǵanlıqtan olardıń atların usı
diplom jumısında tolıq jarıtıp ótiwdi hám ayrıqsha jazıp ótiwdi orınlı dep bildik.
Sebebi bul ásbaptıń sanı elimizde azǵana bolıp, atqarıwshılardıń sanı da soǵan jarasa.
Biraq bul asbap xalıq sazları orkestri ushın áhmiyetli orında turatúǵin ásbaplardıń
qatarına kiredi. Sonlıqtan bul ásbaptıń atqarıwshılarıda mádeniyatımızdıń joqarı
basqıshlarında boliwı, olardıń atların hámme eslewi hám biliwi kerek dep oylaymız.
Alimov Qalbay Aliyevich
1961-jılı 3-mart kúni Qaraqalpaqstan
Respublikasınıń Taqıyatas rayonında tuwılǵan. 1968-jılı rayondaǵı 12-sanlı
mekteptiń birinshi klasına oqıwǵa baradı. 1976-jılı mekteptiń segizinshi klasın
pitkerip J.Shamuratov atındaǵı Nókis mámleketlik kórkem óner oqıw ornına "Xalıq
sazları" bóliminiń gırjek alt klasına oqıwǵa kirgen. 1980-jılı usı oqıw ornın pitkerip
M.Ashrafiy atındaǵı Tashkent mámleketlik konservatoriyasınıń "Xalıq sazları"
fakultetiniń qobız-bas klasına oqıwǵa kiredi hám I.Shelpuk klasında tálim aladı.
Sonday-aq, "Dirijyorlıq" klasınan A.I.Davidovtan sabaq alǵan. 1985-jılı oqıwdı
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
312
tamamlap "Qobız-bas klası oqıtıwshısı," "Xalıq sazları orkestri dirijyorı," "jeke
qosıqshı" qánigeliklerine iye bolǵan. 1987-jılı 1-oktyabrden baslap 1992-jıldıń 28-
avgustına shekem Qaraqalpaqstan Respublikası teleradiokompaniyası janındaǵı
"Xalıq sazları" orkestrinde dirijyor lawazımında islegen. 1992-jıl 1-sentyabrden
házirgi kúnge shekem Nókis qánigelestirilgen mádeniyat mektebiniń "Xalıq sazları"
bóliminde oqıtıwshı bolıp islep kelmekte.
1
Reymov
Sultanmurat
Edenbaevich
1971-jılı
Qaraqalpaqstan
Respublikasınıń Shomanay rayonında tuwılǵan. 1987-1991-jılları Japaq Shamuratov
atındaǵı bilim jurtın tamamlaǵan. 1991-1996-jılı Tashkent mámleketlik
konservatoriyasınıń "Xalıq sazları atqarıwshısı" baǵdarın tamamladı. 1996-jılı Nókis
mámleketlik J.Shamuratov atındaǵı bilim jurtında oqıtıwshı lawazımında jumıs
baslaǵan. 2007-jıldan baslap házirge shekem Ózbekstan mámleketlik filarmoniyası
Qaraqalpaqstan Respublikası bóliminiń "Xalıq sazları" orkestriniń bas dirijyorı
lawazımında jumıs alıp barmaqta.
Respublikamızda ótkerilip atırǵan bayram ilajlarında orkestr jámieti menen
qatnasıp kelmekte. Orkestr repertuarın bayıtıwda ózbek, qaraqalpaq, shet el
kompozitorlarınıń shıǵarmaların orkestrge ılayıqlastırıp, sazlastırıp kelmekte.
Dirijyor Sultanmurat Reymov qaraqalpaq xalıq namaları hám qosıqların
Qaraqalpaqstan teleradiokompaniyası altın fondı xorına tómendegi shıǵarmalardı
jazıp aladı.
1. Qaraqalpaq xalıq naması "Qara jorǵa." K.Zaretdinov xalıq sazları orkestri
ushın qayta islegen.
2. Qaraqalpaq xalıq naması "Miń túmen." N.Muhammeddinov xalıq sazları
orkestri ushın qayta islegen.
3. Qaraqalpaqsha syuita. II bólim "Sayra dutar" Sh.Paxratdinov muzıkası.
4. "Periyzadım." O.Xojanov qosıǵı, X. Turdikulov muzıkası. A.Yurgaev xalıq
sazları orkestri ushın qayta islegen.
5. "Bir janan." Ájiniyaz qosıǵı, A. Sultanov muzıkası.
1
Xikmat Rajabov. “Qoraqalpoq musiqa san’atining rivojlanishida xalq cholg’ulari orkestrining urni”
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
313
6. Qaraqalpaq xalıq qosıǵı "Musa sen yarı." N.Muhammeddinov xalıq sazları
orkestri ushın qayta islegen.
7. "Gúzal." X. Turdikulov muzıkası.
8. "Qız qıyalın bilmesen." M.Seytniyazov qosıǵı, N.Muhammeddinov
muzıkası.9. "Xalqım bar meniń." M.Mukaev qosıǵı, N.Muhammeddinov muzıkası.
10. "Tuwǵan jer." U.Xojanazarova qosıǵı R.Sultanov muzıkası.
11. "Ármanım bolmas." G.Shamuratova qosıǵı, R.Sultanov muzıkası.
12. "Biygárez bostan." A.Sultanov qosıǵı, Sh.Paxratdinov muzıkası.
13. "Ullı Watan joq." T.Kabulov qosıǵı, Sh.Paxratdinov muzıkası.
14. "Nurlı mákanım." M.Seytniyazov qosıǵı, Sh.Paxratdinov muzıkası.
15. "Tuwǵan jerge." G.Esemuratova qosıǵı, K.Abdullaev muzıkası.
16. Qaraqalpaq xalıq qosıǵı "Yellerim bardı." Ǵ.Demesinov xalıq sazları
orkestri ushın qayta islegen.
17. "Elim Qaraqalpaqstanım." T.Seytjanov qosıǵı, Ǵ. Demesinov muzıkası.
18. "Bolmaydı." S.Davletáliev qosıǵı, Ǵ. Demesinov muzıkası.
19. "Shopan qız qosıǵı." Z.Kalmuratov qosıǵı, K. Tulegenov muzıkası.
20. "Jáne Jayxun bolıp aqtıń da keldiń." I.Yusupov qosıǵı,
N.Muhammeddinov muzıkası.
21. "Bolmas." Berdaq qosıǵı, N.Muhammeddinov muzıkası.
22. "Keń dala." F.Seytnazarov qosıǵı, N.Muhammeddinov muzıkası.
23. "Maqtanıshım ata-mákanım." K.Raxmanov qosıǵı, N. Muhammeddinov
muzıkası.
24. "Musa sen yarı." Qaraqalpaq xalıq qosıǵı. N. Muhammeddinov xalıq
sazları orkestri ushın qayta islegen.
25. "Qobız nalası" N.Muhammeddinov muzıkası.
2
Zuxurov Maxmud Maqsetovich
1982-jılı 13-noyabr sánesinde Nókis
qalasında dúnyaǵa kelgen. M.Zuxurov 1989-jılı N.V.Gogol atındaǵı orta arnawlı
bilim beriw jurtında 1995-jılǵa shekem oqıp, usı jıldan baslap 100 jılıq orta arnawlı
bilim beriw jurtında tálim alıp basladı. Usı jıllar qatarında Ámet Shamuratov atındaǵı
2
Xikmat Rajabov. “Qoraqalpoq musiqa san’atining rivojlanishida xalq cholg’ulari orkestrining urni”
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
314
balalar muzıka mektebine akkardion ásbabı boyınsha dógerekke qatnap basladı.
1997-jılı Japaq Shamuratov atındaǵı kórkem óner bilim jurtında “Xalıq sazları”
bóliminde girjek qobız bas qánigeliginde tálim alıp basladı. Sol menen birge,
M.Zuxurov tekke girjek qobız bas qánigeliginde oqıp qoymastan, dirijyorlıq
qánigeliginde de bilim aldı. Bul bilim jurtında girjek qobız bas, dirijyorlıq
qánigeliklerinen ustazı Q.Alimovtan bilim alıp, 2001-jılı “Ózbekstan orta arnawlı
muzıka hám kórkem óner oqıw jurtları jas atqarıwshılarınıń on altınshı respublika”
tańlawında sıylıqlı III dárejeli orındı iyelegen. M.Zuxurov sol jılları tekke tálim alıp
qoymastan, Nókis qalasındaǵı Mádeniyat sarayında “Arıwlar” ansamblinde
koncertmeyster, akkompaniyator hám sázende bolıp isley basladı. Sonnan, 2001-2002
jıllar aralıǵında J.Shamuratov atındaǵı kórkem óner bilim jurtında Xalıq sazları
orkestrında konceretmeyster lawazımında isledi. 2002-jılı Ózbekstan Mámleketlik
Konservatoriyası (bakalavr) basqıshında “Xalıq sazları” bóliminde girjek qobız bas
ásbabında professor J.A.Ibragimovtan qánigelik sabaqlarınan tálim alǵan. Ekinshi
qánigeligi dirijyorlıq sabaǵınan professor F.Abdurahimovadan, ásbablastırıw
sabaǵınan bolsa professor F.Alimovtan bilim alǵan. 2004-jılı Ózbek milliy sazları
atqarıwshılıǵınıń ekinshi respublika kórik tańlawında belsendi qatnasqanlıǵı ushın
“Húrmet jarlıǵı” menen sıylıqlandı. 2006-jılı Ózbekstan Mámleketlik
Konservatoriyası (bakalavr) basqıshın tabıslı tamamlap. Usı jıldıń ózinde Ózbekstan
Mámleketlik Konservatoriyası (magistr) basqıshında “Tarlı ásbablar” bólimi
“Violonchel” qánigeliginde ustazı professor U.Z.Imamov basshılıǵında tálim alıp
basladı. Sol dáwir ishinde M.Zuxurov oqıp júrip óz qánigeligin jetilistiriw maqsetinde
jumıs isley basladı. Bulardan, 2003-jılı Tashkent Operetta teatrı orkestr sázendesi
bolıp 2007-jılǵa shekem islgen. 2007-jılı Tashkent A.Navoiy opera balet teatrı orkestr
sázendesi lawazımında is alıp barǵan. Sonnan keyin, 2008-jılı Ózbekstan
Mámleketlik Konservatoriyası (magistr) basqıshın tabıslı tamamlap, Nókis qalasına
qaytqan. 2008-jılı Nókis qánigelestirilgen mádeniyat mektebiniń úlken oqıtıwshı
lawazımında islep, bir qansha shágirtler tayarlap jetilistirip barǵan. 2019-jılı
prizdentimiz tárepinen shólkemlestirilgen bes baslama boyınsha Berdaq atındaǵı
Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde bes jónelis ashıldı. Olardıń ishinde xalıq
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
315
sazları bólimi de qosıldı. Sol xalıq sazlar orkestrın M.Zuxurov dúzip, kórkemlik
jaqtan basshısı, dirijyor hám assistent oqıtıwshı bolıp is alıp bardı. Ol jerde de
qánigelik sabaǵınan da bir neshe shágirtler tayarladı. 2023-jıldan baslap Ózbekstan
Mámleketlik Konservatoriyası Nókis filialınıń “Saz atqarıwshılıǵı” kafedrasında aǵa
oqıtıwshı bolıp islep kelmekte. Bul jerde óz qánigeligi boyınsha shágirtler tayarlap
kelmekte. Bulardan atap aytqanda P.Kılıshbaeva, A.Baltabaeva hám dirijyorlıq
sabaǵınan A.Ubaydullaev larǵa tálim berip kelmekte. Jánede, M.Zuxurov tek ǵana
xalıq sazları qánigeliginde is alıp barıwdan sheklenip qalmastan, Tarlı ásbablar
qánigeli boyınshada bar bilimin student jaslarǵa úyretip hám sol qánigelikti
jetilistiriwde óz úlesin qosıp atır. M.Zuxurov Ózbekstan Mámleketlik
Konservatoriyası Nókis filialınıń “Saz atqarıwshılıǵı” kafedrasında aǵa oqıtıwshı
bolıp islep baslawdan-aq, óziniń iskerligin jaqsı nátiyjeler menen kórsetip basladı.
Sonnan, bir qansha koncertler shólkemlestirip, baǵdarlamalar dúzip, jánede basqa
aymaqlardıń balalar muzıka mekteplerinde sheberlik sabaqların ótkerip, bir qansha
klass koncertler shólkemlestirip kelmekte. Atap aytqanda, kvartet klass, qánigelik
klass, kamer orkestrı hám xor jámááti menen birgelikte koncertler ótkerdi.
Aynazarov Azamat
Xojamuratovich
1995-jılı Nókis qalasındaǵı 2-sanlı
balalar mektebiniń bayan-akkordeon klasın 5-klasın pitkerdi.
1996-jılı J.Shamuratov atındaǵı kórkem-óner kolledjiniń Xalıq sazları
bólimine (qobız bas klasına) oqıwǵa kirdi. Ol 2002-jılı oqıwdı tabıslı tamamladı.
Ol kolledjde bilim alıw dáwirinde ózin tártipli, ziyrek hám oyshıl oqıwshı
sıpatında kórsetti. Kolledjdiń jámiyetlik jumıslarında, esap beriw koncertlerinde
belsene qatnasıp keldi. Ol usı tórt jıl dawamında muzıka sırların hám saz aspap sırların
qunt penen úyreniwge háreket etti.
Aynazarov Azamat keleshekte Xalıq sazları Orkestrinde sazende, balalar
muzıka mektebinde oqıtıwshı sıpatında isley aladı.
2002-jılı oqıwdı tamamlap Nókis qalalıq mádeniyat úyinen óz jumısın basladı.
2008-jılı Nókis qalalıq 15-sanlı mektepke oqıtıwshı bolıp baradı.
2018-jılı Nókis qalalıq mádeniyat kolledjine oqıtıwshı bolıp baradı.
2018-jılı Nókis qalalıq 1-Esjan baqsı atındaǵı b.m.m. oqıtıwshısı bolıp baradı.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
316
2021-jılı Ózbekstan mámleketlik filormoniyası Qaraqalpaqstan Respublikası
bóliminiń "Xalıq sazları orkestrinde" sazende bolıp jumıs islep kelmekte.
Olibaev Nodirbek Maxmudovich
2000-jıl 12-noyabrde Qaraqalpaqstan
Respublikası Ámiwdárya rayonı Qıpshaq qalasında tuwılǵan. Ol 11 jasınan Qıpshaq
qalasındaǵı 21-sanlı Balalar muzıka mektebiniń Tarlı Demli bóliminde violonchel
klasında oqıwǵa keledi. 16 jasında Qaraqalpaqstan Respublikası Nókis qalasında
Muxtar Ashrafiy atındaǵı tańlawda qatnasıp sıylıqlı 3-orın aladı. 2016-jılı Nókis
mádeniyat hám kórkem óner kolledjiniń Tarlı Demli bólimine violonchel klasına
oqıwǵa kiredi hám sol jerde Zuxurov Maxmud Maxsetovichten sabaq ala baslaydı.
2019-jılı Ózbekstan Respublikası Tashkent qalasında Suzuvskiy jas atqarıwshılar
tańlawına qatnasadı. 2019-jılı Qaraqalpaqstan Mámleketlik Universiteti saz
atqarıwshılıǵı fakultetiniń Qobızbas klasına oqıwǵa kiredi hám sol jerde jáne Zuxurov
Maxmud Maxsetovichten 4 jıl dawamında Qobızbas ásbabın úyrenedi. Universitette
3-kurs waqtında 2022-jılı Ózbekstan Respublikası Filarmoniyası Qaraqalpaqstan
Respublikası Filialı Orkestrine Qobızbas ásbabı sazendesi bolıp jumıs isleydi hám
2024-jılı yanvar ayında jumıstan shıǵadı. 2023-jıldan Nókis qánegelestirilgen
mádeniyat mektebiniń Tarlı Demli bóliminde violonchel oqıtıwshısı bolıp islep atır.
Qılıshbaeva Parmana Bayrambay qızı
2004-jıl 12-may kúni Nókis
qalasında isbilermenler shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Balalıq waqıtlarında
mádeniyat úyinde xoreografiya dógeregine qatnasadı hám bir qansha mámleketlik
koncertlerde ayaq oyınlar atqarıp shıǵadı. 2016-jıldan baslap Esjan baqsı atındaǵı 1-
sanlı balalar muzıka hám kórkem óner mektebinde violonchel ásbabınıń alǵashqı
sırların Seytmuratov Miyratdinnen úyrenip baslaydı hám 2019-jılı muzıkalıq
mektepti Bekmuratov Maxmudta oqıp tamamlaydı. Sol jılı Nókis qánigelestirilgen
mádeniyat mektebine oqıwǵa kiredi. Bul jerde xalıq sazları bóliminiń girjek qobız bas
ásbabı boyınsha Sultanmurat Reymovta oqıp tamamlaydı. 2021-jılı Ózbekstan
Mámleketlik Konservatoriyasınıń Nókis filialına saz atqarıwshılıǵı kafedrası xalıq
sazları bólimine grand tiykarında oqıwǵa qabıllanadı. Bul oqıw dárgayında girjek
qobız bas ásbabınıń sırların Zuxurov Maxmud ta oqıp úyrenedi. Oqıwdan tısqarı
2021-jıldan baslap Ámet baqsı atındaǵı 12-sanlı balalar muzıka hám kórkem óner
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
317
mektebinde pedagog bolıp jumıs baslaydı. Sonı atap ótiw kerek, Parmana Qılıshbaeva
Qaraqalpaqstandaǵı birinshi qobız bas áspabın atqarǵan qız (hayal) esaplanadı. P.
Qılıshbaeva iskerligi dawamında bir qansha Respublikalıq hám xalıq aralıq jáne de
onlayn tańlawlarda qatnasqan hám jeńimpaz bolǵan.
PAYDALANILǴAN ÁDEBIYATLAR:
1.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
2.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
3.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW
BAZAROV ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM ÓNER
MEKTEBI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ.
– 2024. – Т. 47. – №. 6. – С. 75-78.
4.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
5.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific
research journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
6.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER
POLATBAY QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 1. – С. 283-288.
7.
Segizbaeva
G.,
Kamalova
G.
J.
CHARSHEMOVTIŃ
DÓRETIWSHILIGINDE SAHNA HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 289-294.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA BALALAR
MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С. 96-101.
