MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
338
"BALALAYKADAN SIMFONIYAǴA SHEKEM: RUS XALÍQ
ORKESTRINIŃ RAWAJLANÍWÍ"
Ózbekstan mámleketlik konservatoriyası Nókis filialı “Xalıq sazları”(girjek
qobız bas) qánigeligi 4-kurs studenti Kılıchbaeva Parmana
Annotaciya: Maqala rus xalıq saz-ásbapları orkestriniń tariyxı hám
rawajlanıwına baǵıshlanǵan. Janrdıń kelip shıǵıwı, Vasiliy Vasilevich Andreevtiń
birinshi professional jámáátti qáliplestiriwdegi ornı, N.P.Osipov atındaǵı orkestrdiń
xalıq muzıka dástúrlerin saqlaw hám úgit-násiyatlawǵa qosqan úlesi haqqında sóz
baradı.
Gilt sózler: rus xalıq ásbaplar orkestri, Vasiliy Andreev, Osipov atındagı
orkestr, xalıq muzıkası.
Аннотация: Статья посвящена истории и развитию оркестра русских
народных музыкальных инструментов. Рассматриваются происхождение
жанра, роль Василия Васильевича Андреева в формировании первого
профессионального коллектива, вклад оркестра имени Н.П. Осипова в
сохранение и пропаганду традиций народной музыки.
Ключевые слова: русский оркестр народных инструментов, Василий
Андреев, оркестр имени Осипова, народная музыка.
Abstract: This article explores the history and development of the Russian folk
musical instruments orchestra. It examines the origins of the genre, Vasily
Vasilyevich Andreev's role in establishing the first professional ensemble, and the
N.P. Osipov Orchestra's contribution to preserving and promoting folk music
traditions.
Key words: Russian Orchestra of Folk Instruments, Vasily Andreev, Osipov
Orchestra, folk music
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
339
Orkestr (áyyemgi grek tilinen ὀρχήστρα "orxestra", antik teatrda xor ushın
maydan) - dirijyor basshılıǵında hár túrli saz ásbaplar atqaratuǵın muzıkantlar
jámááti. Hár qanday orkestr quramı keminde bir orkestr toparınan ibarat boladı, ol
dúzilisi jaǵınan uqsas hám dawısı biyikligi jaǵınan hár qıylı bolǵan saz ásbaplardıń
turaqlı birlespesi bolıp tabıladı.
1
"Orkestr" sózi áyyemgi grek teatrında saxna aldındaǵı dóńgelek maydan -
orxestra atınan kelip shıqqan. Onda hár qanday tragediya yamasa komediyaǵa
qatnasatuǵın áyyemgi grek xorı jaylasqan. Biraq jámáát bolıp muzıka atqarıw ideyası
ádewir burın, mısalı, Áyyemgi Mısırda bolǵan. Oyanıw dáwirinde hám onnan soń
XVII ásirde orxestra orkestr oyıǵına(оркестровaя ямa) aylanıp, onda jaylasqan
muzıkantlar jámáátine de sol ata menen atalıp ketken.
Orkestrlestiriwdiń dáslepki úlgisi Monteverdidiń "Orfey" partiturası bolıp, ol
qırıq saz ásbabı ushın jazılǵan: Mantua gercoginiń sarayında dál sonsha muzıkant
xizmet etken. XVII ásir dawamında ansámbler, ádettе, tuwısqan saz ásbaplarınan
quralatуǵın edi, tek ayırıqsha jaǵdaylarda ǵana hár túrli saz ásbapların birlestiriw
ámelge asırılǵan. XVIII ásir baslarına kelip tarlı saz ásbapları tiykarında orkestr
qáliplesti: birinshi hám ekinshi skripkalar, altler, violoncheller hám kontrabaslar.
Tarlılardıń bunday quramı tolıq sesli tórt dawıslı (oktava ekilengen bas) garmoniyanı
paydalanıw múmkinshiligin berdi. Orkestr basshısı bir waqıttıń ózinde general bas
partiyasın klavesinde (saray muzıkasın orınlawda) yamasa organda (diniy muzıkada)
atqaratуǵın edi. Keyin ala orkestrge goboy, fleyta hám fagotlar qosıldı, kóbinese
fleyta hám goboyda bir atqarıwshılar shertken hám bul saz ásbapları bir waqıtta jańlay
almaǵan. XVIII ásirdiń ekinshi yarımında orkestrge klarnetler, trubalar hám urma saz
ásbapları (barabanlar yamasa litavralar) qosıldı.
2
Orkestr simfoniyalıq, tarlı, xalıq sazları, demli, áskeriy, estradalıq, djaz
túrlerine bólinedi.
Hár qıylı mámleketlerde xalıq saz ásbaplarınan quralǵan, basqa orkestrler
ushın jazılǵan shıǵarmalardı qayta islengen túrin yamasa arnawlı jazılǵan
1
Попов С. С. Инструментоведение. — СПб.: Издательство «Лань»; Издательство «ПЛАНЕТА МУЗЫКИ», 2019. —
С. 9
2
Алан Кендалл. Хроника классической музыки. «Классика-XXI», М., 2007.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
340
shıǵarmalardı atqaratuǵın orkestrler keń tarqalǵan. Mısal retinde, quramına domra
hám balalayka toparları, sonday-aq gúsli, bayanlar, jaleykalar, bubenler hám basqa
ásbaplar kiretuǵın rus xalıq saz ásbapları orkestrin keltiriw múmkin. Bunday orkestr
dúziw ideyasın XIX ásir aqırında balalaykashı Vasiliy Andreev usınǵan edi. Ayırım
jaǵdaylarda bunday orkestrge tiykarınan xalıq sazlarına kirmeytuǵın ásbaplar:
fleytalar, goboylar, hár túrli qońırawlar hám kóplegen urmı saz ásbapları qosımsha
kirgiziledi.
Rus xalıq saz ásbapları orkestri - kóp sanlı hám hár túrli quramnan turatuǵın
muzıkalıq jámáát bolıp, onıń tiykarın domra hám balalayka shańaraqları quraydı.
3
Tariyxta bunday birinshi orkestr V. V. Andreevtıń Ullı Rus orkestri bolıp,
onıń birinshi saxnaǵa shıǵıwı 1888-jılı bolıp ótken. 1917-jılǵı revolyuciyadan keyin
orkestrler muzıkalıq bilim beriw mákemeleri janında, mádeniyat úylerinde, koncert
shólkemlerinde (filarmoniyalarda), xorlar hám ayaq oyın ansámblleri ushın dúzile
baslaydı. Repertuarǵa rus xalıq qosıqları hám ayaq oyınlarınıń qayta islengen
variantları, hár túrli kóshirmeler (sonıń ishinde klassikalıq muzıka shıǵarmaları) hám
orkestr ushın arnawlı jazılǵan shıǵarmalar (simfoniyalar, koncertler, syuitalar,
pesalar) kiredi.
Professional jámáátlerge mısallar: Osipov atındaǵı orkestr (1919-jılı
dúzilgen), Nekrasov atındaǵı orkestr (1945), "Onego" orkestri (1975), Oktyabr
revolyuciyası atındaǵı muzıka ushilishesi orkestri, Novosibirsk televidenie hám radio
orkestri (1927). Háwesker jámáátler: N. A. Kapishnikov mektep orkestri (1947),
Lixachev
4
atındaǵı zawod mádeniyat sarayı orkestri (1936).
5
Orkestr quramına hár túrli quram hám sanda tómendegi rus xalıq saz ásbapları
kiredi
6
(juldızsha menen házirgi zaman orkestrinde siyrek qollanılatuǵın saz ásbapları
belgilengen)
7
:
Domralar (bir orkestrde ádеtte bir túrdegi domralardan paydalanıladı)
8
3
, с. 7—9.
4
, с. 125—129
5
, с. 47—48
6
7
, с. 7—9.
8
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
341
3-tarlı: pikkolo, kishi, mezzo-soprano*, alt, tenor*, bas, kontrabas*.
4-tarlı: pikkolo*, prima, alt, tenor, bas, kontrabas.
Balalaykalar: prima, sekunda, alt, bas, kontrabas.
Turaqlı gúsliler (klavishlı, tırnama*
9
), jańıraǵan gúsliler*.
Garmonikalar
Tayar bayanlar, tayar-saylanbalı bayanlar*.
Orkestr garmonikaları*: soprano, alt, tenor (bariton), kontrabas.
Tembrliler*: pikkolo, fleyta, goboy, klarnet, fagot, kontrafagot, valtorna,
truba, tuba,rajok.
Xalıq*: xromka, Liven, Saratov, Bologov, Cherepovec.
Demliler*: svirel, jaleyka, brelka, Vladimir rojogi, kugiklı.
Urma: qońırawshalar
10
, nakralar*
11
, lojki*, shıqıldaqlar*
12
.
Rus xalıq saz ásbaplarınan tısqarı, orkestrde simfoniyalıq orkestrdiń ayırım
saz ásbapları da qollanıladı
13
:
Professional orkestrlerde
Demli: fleyta, goboy, klarnet, truba.
Urma: buben, kishi baraban, litavralar, úshmúyeshlik, qońırawlar
14
,
ksilofon
15
, vibrafon, orkestr qońırawları.
Háwesker orkestrlerde
Demliler: kornet, valtorna.
V.V.Andreev atındaǵı rus xalıq sazları orkestri - Rossiya tariyxında birinshi
rus xalıq sazları orkestri, onıń tiykarın salıwshısı rus xalıq muzıkası mádeniyatınıń
ataqlı reformatorı, patriot muzıkant Vasiliy Vasilovich Andreev esaplanadı. Házirde
ol V.V.Andreev atındaǵı Mámleketlik akademiyalıq rus xalıq sazları orkestri dep
9
, с. 5—8
10
, с. 7—9.
11
, с. 90.
12
, с. 5—8
13
, с. 90.
14
Нюрнберг М.В.
// Симфонический оркестр и его инструменты. — Л.-М.: МузГИз, 1950. —
С. 108. — 152 с.
15
, с. 7—9.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
342
ataladı. 1888-jıldan 1918-jılǵa shekem bolǵan birinshi basqısh "Andreevskiy" dep
atalǵan bolıp, onıń tiykarın salıwshısı orkestr basshısı bolǵan. Bul rawajlanıw dáwiri,
orkestrdiń biyǵarez hám tolıqlay muzıkalıq topar sıpatında maqullanıwı, rus muzıka
mádeniyatında áhmiyetli waqıya boldı. V.V.Andreev orkestri óziniń rawajlanıwınıń
basında "balalayka atqarıwdı súyiwshiler ortalıǵı" edi. Dógerektiń birinshi atqarıw
waqtındaǵı quramı bular: F. Rennicke, A. Solovey, A. Porigorn, A. Volkov, N. Stiber,
A. Elman, V. Andeev, D. Fedorov, V.Panchenkolar. V.V.Andeev gruppası 1896-jılı
gúz máwsiminde "Ullı rus orkestri" dep atala baslaǵan hám orkestr toparı 14
muzıkanttan ibarat bolǵan. Bular:
• Balalayka trebl - N. V. Chorokov.
• Balalayka prima - V. V. Andeev, V. A. Lidin, V. B. Lengren.
• Balalayka ekinshi - N. P. Fomin, N. M. Bartolomey.
• Balalayka alt - A. V. Porigorn.
• Balalayka bas - A. S. Shevelev, V. A. Veselago.
• Balalayka Konrtabas - V. T. Nasonov, A. S. Martinov.
• Gusliy - N. I. Privalov.
• Domra - D. M. Pijov.
• Domra alt - P. P. Karkin (negizgi atı Karkiyainen).
Usı dáwirdiń tiykarǵı waqıyalarınan biri 1913-jılı 2-aprelde Mariinskiy
teatrında ótkerilgen, orkestrdiń 25 jıllıǵı múnásibeti menen berilgen koncert bolıp
esaplanadı. Onda kóplegen joqarı mártebeli miymanlar, olar arasında Mámleket
Duması deputatı, sonıń menen birge imperator Nikolay II niń ózi shanaraǵı menen
qatnasqan edi. Onıń dostı hám kásiplesi Fyodr Shalyapin usı koncertten keyin V. V.
Andeevqa sonday dep múrájat etken edi:
"Húrmetli Vasilliy Vasilyevich! Siz miyriman, pútkil júregińiz benen
balalaykanı esittińiz. Sizdiń ǵamxorlıǵıńızdan, súyispenshiligińizden ol óziniń
gózzallıǵı menen pútkil bir dúnyanı iyelegen ájayıp rus gózzalına aylandı".
V. V. Andreev sud másláhátshisi lawazımın aladı. Bir jıl ótkennen keyin
1914-jılı mart ayınan baslap orkestr "Ullı Rus imperatorı orkestri" ne aylandı hám V.
V. Andeev "Imperator mırzanıń solisti" lawazımına erisedi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
343
(1918-1941-jıllar aralıǵı yaǵnıy ekinshi basqısh) 1918-jılı V. V. Andreev
qaytıs bolǵannan keyin baslanıp "Ullı watandarlıq urısı" baslanıwına shekem dawam
etti. Bul dáwirdiń eń úlken jetiskenlikleriniń biri Leningrad filarmoniyasındaǵı
orkestrdiń jumısları boldı.
(1941-1980-jıllar yaǵnıy úshinshi basqısh). Urıs hám urıstan keyingi jıllarda
orkestrdiń barlıǵın qamtıp aladı. Kollektivtiń kórkem jaqtan ósiwi, onıń tanıqlı
solistler hám dirijyorlar, Leningrad kompozitorları menen sherikligin dawam etip atır.
Bul orkestrge 1986-jılǵa shekem kóplegen muzıka wákilleri basshı boldı. Sanap
ótsek:
• 1888-1918-jıllar aralıǵı Andreev Vasiliy Vasilevich (1861-1918).
• 1918-1919-jıllar aralıǵı Fomin Nikolay Petrovich (1869-1943).
• 1919-1934-jıllar aralıǵı Niman Fedor Avgustovich (1860-1936).
• 1936-1937-jıllar aralıǵı Grikorov Eduard Petrovich (1907-1982).
• 1941-1945-jıllar aralıǵı Eliasberg Karl Ilyich (1907-1978).
• 1945-1948-jıllar aralıǵı Selickiy Nikolay Modestovich.
• 1948-1951-jıllar aralıǵı Sergey Vitalevich Elcin (1897-1970).
• 1951-1955-jıllar aralıǵı Mixaylov Avenir Vasilevich (1914-1983).
• 1951-1955-jıllar aralıǵı Necheporenko Pavel Ivanovich (1916-2009).
• 1955-1958-jıllar aralıǵı Aleksandrov Anatoliy Yakovlevich (1916 1980)
• 1959-1971-jıllar aralıǵı Doniya Giyorgi Anatolevich (1914-1976).
• 1973-1975-jıllar aralıǵı V. V. Kalentev.
• 1977-1984-jıllar aralıǵı V. P. Popov
• 1985-1986-jıllar aralıǵı Martyanov Ravil Enverovich (1946-2004).
• 1986-jıldan baslap bolsa Xoxlov Dmitriy Dmitrievich (1946).
N. P. Osipov atındaǵı Rossiya milliy akademiyalıq xalıq sazları orkestri.
N. P. Osipov atındaǵı Rossiya milliy akademiyalıq xalıq sazları orkestri Rossiyadaǵı
eń áyyemgi orkestrlerdiń biri bolıp, 1919-jılı balalaykashı B. S. Troyanovskiy hám
aǵalı-inili Alekseevler tárepinen 1-armiya awır artilleriya brigadasında arnawlı
maqsetlerde shólkemlestirilgen. 1919-jıl yanvar ayında Troyanovskiy Moskvaǵa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
344
kóship ótken. V. V. Andreev orkestriniń aldıńǵı aǵzası bolǵan P. I. Alekseev Sergey
menen ushırasadı. Jaǵdaydı óz ara sóyleskennen soń, olar Lyubimov tendenciyasına
qarsı gúresiw ushın Andreevskiy etedi.
Orkestrdiń birinshi atqarıwı 1919-jılı 15-iyunda Alekseevskiy xalıq úyi
saxnasında bolıp ótedi. Kóp uzamay, sol jıldıń 7-avgustında Alekseevskiy orkestriniń
jáne altı muzıkantı P. I. Alekseev penen birge Petrogradtan Moskvaǵa keldi: V.
Sinicin, V. Liflyand, N. Kutsar, A. Andryuxin, N. Kuperoinen hámde G. Paxorukov.
Moskva professional rus xalıq sazları orkestri quramına Moskva muzıkantları: Y.
Ivanovich, P. Klimov, S. Sobolev, A. Ilyixin, M. Shtayn, S. Nikolin, A. Kruchinin,
hámde N. Vertuxin kirdi. Orkestr muzıkantları dáslep Qızıl armiya qatarına qabıl
etilgen, sebebi ol artilleriya bólimi qasında qurılǵan. Orkestrge 1939-jılǵa shekem
basshılıq etken P.I. Alekseevqa tapsırıladı. 1920-jılı Xalıq Aǵartiw Komissarlıǵı
orkestrge Lyubov orkestri menen birdey jumıs sharayatın jaratıp, támiyinlewge qarar
qabıl etedi. Nátiyjede bul toparlama 1921-jılı Qızıl armiya qatarınan demobilizaciya
qılınǵannan soń, quramı 30 atqarıwshıǵa kóbeyiwi menen bas siyasıy aǵartıw
sistemasına kirgizildi. Soń olardıń sanı 80 atqarıwshıǵa jetedi. 1930-jılı fevral ayında
orkestr barlıq birlespe radio komiteti quramına kirgiziledi. 1939-jılı may ayınan
baslap orkestrdiń kórkemlik jaqtan basshısı lawazımın N. S. Golovanov iyeleydi,
biraq negizinde ulıwma basshılıq funkciyaları P. I. Alekseevqa qaldı, sebebi bir
waqıttıń ózinde Golovanov SSSR orkestriniń kórkemlik jaqtan basshısı etip
tayınlanǵan edi hám kóbinese simfoniyalıq orkestr menen atqaratuǵın edi. 1939-jıldıń
aqırına kelip Golovanovtıń ketiwi menen orkestrdiń kórkemlik jaqtan basshısı
lawazımına 1940-jılı may ayında Nikolay Petrovich Osipov tayınlanadı. Onıń qanatı
astında orkestrdi uzaq waqıttan berli reformalaw ámelge asırıldı. Ol óziniń birinshi
kúnlerinen-aq orkestrdi rus xalıq sazları menen bayıttı. Orkestrdiń koncert
ámeliyatında birinshi márte jeke atqarıwshılar sıpatında xalıq sazları qollanıla basladı:
Balalayka hám domralardan keyin, akkordeon, úlgili duetler hám toparlardıń
unisonları.
Rus xalıq saz-ásbapları orkestriniń rawajlanıwı - bul tek ǵana milliy muzıka
tariyxındaǵı basqısh emes, al millettiń mádeniy qáliplesiwiniń áhmiyetli bólegi bolıp
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
345
esaplanadı. XIX ásirdegi dáslepki tájiriybelerden XX ásirde akademiyalıq tán
alınıwına shekem bul janr qıyın, biraq jarqın joldı basıp ótti. Ásirese, Vasiliy
Vasilevich Andreev basshılıǵında birinshi orkestrdiń dúziliwin áhmiyetli waqıya dep
esaplaw múmkin. Ol tek ǵana xalıq saz ásbaplarında oynawdı qayta tiklep hám
sistemalastırıp qoymastan, rus muzıka turmısında jańa bet ashtı, onda balalayka,
domra hám bayan tolıq huqıqlı koncert ásbapları sıpatında jańlaǵan edi.
Andreev dástúriy saz ásbapları tek ǵana folklordıń elementi emes, al
professional muzıkalıq dóretiwshilik ushın da tiykar bola alatuǵının dálilley aldı.
Onıń ideyaları keyingi áwlad sazendeleriniń jumısında rawajlanıp, dawam ettirildi.
Olardıń arasında N.P.Osipov atındaǵı orkestr ayrıqsha orınǵa iye bolıp, dástúrdi
qásterlep saqlawdı joqarı dárejedegi atqarıwshılıq kórkem óneri menen
baylanıstırǵan. Osipov orkestri xalıq muzıkasınıń eń jaqsı úlgilerin saqlap qalıw
menen birge, onı kompozitorlar, solistler hám dirijyorlar menen birgelikte bayıtıp
bardı.
Búgingi kúnde xalıq sazları orkestrleri belsendi túrde rawajlanıp barmaqta.
Olardıń repertuarında xalıq oyınları hám folklordı qayta islengen variantları menen
birge házirgi zaman avtorlardıń original shıǵarmaları da bar. Olar eń jaqsı koncert
maydanlarında óner kórsetpekte, xalıqaralıq festivallarda qatnaspaqta, klassikadan
djazǵa shekemgi basqa janrlar menen birge islespekte. Solay etip, xalıq orkestri
ótmish penen tıǵız baylanıstı saqlap, búgingi kúnde de áhmiyetin joǵaltpaǵan.
Bunday orkestrlerdiń mádeniy ózgeshelikti qáliplestiriwdegi ornın asırıp
bahalaw qıyın. Olar áwladlar, xalıq dástúri hám házirgi zaman muzıka mádeniyatı
arasındaǵı baylanıstırıwshı buwın bolıp xızmet etedi. Andreev, Osipov sıyaqlı
iskerlerdıń miynetleri arqasında biz tek ǵana ótmishte xalıq muzıkası qanday
jańlaǵanın bilip qoymastan, onı ulıwma tariyxımızdıń áhmiyetli hám ruwhlandırıwshı
bólegi sıpatında qabıl etiwdi dawam etpektemiz.
PAYDALANILǴAN ÁDEBIYATLAR:
1.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
346
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
2.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
3.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW
BAZAROV ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM ÓNER
MEKTEBI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ.
– 2024. – Т. 47. – №. 6. – С. 75-78.
4.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
5.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific
research journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
6.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER
POLATBAY QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 1. – С. 283-288.
7.
Segizbaeva
G.,
Kamalova
G.
J.
CHARSHEMOVTIŃ
DÓRETIWSHILIGINDE SAHNA HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 289-294.
8.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
