MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
347
"QAZAQ XALÍQ ORKESTRI: TAMÍRÍNAN HÁZIRGI DÁWIRGE
DEYIN"
Ózbekstan mámleketlik konservatoriyası Nókis filialı “Xalıq sazları”(girjek
qobız bas) qánigeligi 4-kurs studenti Kılıchbaeva Parmana
Annotatsiya: Bul maqalada qazaq xalıq orkestriniń milliy mádeniyattıń
áhmiyetli bólegi sıpatında tariyxıy qáliplesiwi hám búgingi kúndegi dúzilisi
qarastırıladı. Orkestrdiń dástúriy muzıkanı saqlaw hám rawajlandırıwdaǵı úlesi,
sonday-aq
onıń Qazaqstannıń muzıkalıq bilimlendiriwi hám mádeniy
diplomatiyasındaǵı ornı talqılanadı. Orkestr atqarıwshılıǵınıń awızeki dástúrden
akademiyalıq formaǵa ótiwine ayırıqsha dıqqat awdarıladı.
Gilt sózler: qazaq xalıq orkestri, dombıra, kúy, dástúriy muzıka, Axmet
Jubanov, muzıkalıq miyras, mádeniy sayalılıq.
Аннотация: В статье рассматривается историческое становление и
современное значение казахского народного оркестра как важного элемента
национальной культуры. Анализируется вклад оркестра в сохранение и
развитие традиционной музыки, а также его роль в музыкальном образовании
и культурной дипломатии Казахстана.
Ключевые слова: казахский народный оркестр, домбра, кюй,
традиционная музыка, Ахмет Жубанов, музыкальное наследие, культурная
идентичность.
Abstract: This article explores the historical development and contemporary
significance of the Kazakh folk orchestra as a vital component of national culture. It
examines the orchestra’s contribution to the preservation and evolution of traditional
music, as well as its role in music education and Kazakhstan’s cultural diplomacy.
Special attention is given to the transformation of orchestral performance from oral
tradition to academic form.
Keywords: Kazakh folk orchestra, dombra, kui, traditional music, Akhmet
Zhubanov, musical heritage, cultural identity.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
348
Orkestr (áyyemgi grek tilinen ὀρχήστρα "orxestra", antik teatrda xor ushın
maydan) - dirijyor basshılıǵında hár túrli saz ásbaplar atqaratuǵın muzıkantlar
jámááti. Hár qanday orkestr quramı keminde bir orkestr toparınan ibarat boladı, ol
dúzilisi jaǵınan uqsas hám dawısı biyikligi jaǵınan hár qıylı bolǵan saz ásbaplardıń
turaqlı birlespesi bolıp tabıladı.
1
"Orkestr" sózi áyyemgi grek teatrında saxna aldındaǵı dóńgelek maydan -
orxestra atınan kelip shıqqan. Onda hár qanday tragediya yamasa komediyaǵa
qatnasatuǵın áyyemgi grek xorı jaylasqan. Biraq jámáát bolıp muzıka atqarıw ideyası
ádewir burın, mısalı, Áyyemgi Mısırda bolǵan. Oyanıw dáwirinde hám onnan soń
XVII ásirde orxestra orkestr oyıǵına(оркестровaя ямa) aylanıp, onda jaylasqan
muzıkantlar jámááti de sol ata menen atalıp ketken.
Orkestrlestiriwdiń dáslepki úlgisi Monteverdidiń "Orfey" partiturası bolıp, ol
qırıq saz ásbabı ushın jazılǵan: Mantua gercoginiń sarayında dál sonsha muzıkant
xizmet etken. XVII ásir dawamında ansámbler, ádettе, tuwısqan saz ásbaplarınan
quralatуǵın edi, tek ayırıqsha jaǵdaylarda ǵana hár túrli saz ásbapların birlestiriw
ámelge asırılǵan. XVIII ásir baslarına kelip tarlı saz ásbapları tiykarında orkestr
qáliplesti: birinshi hám ekinshi skripkalar, altler, violoncheller hám kontrabaslar.
Tarlılardıń bunday quramı tolıq sesli tórt dawıslı (oktava ekilengen bas) garmoniyanı
paydalanıw múmkinshiligin berdi. Orkestr basshısı bir waqıttıń ózinde general bas
partiyasın klavesinde (saray muzıkasın orınlawda) yamasa organda (diniy muzıkada)
atqaratуǵın edi. Keyin ala orkestrge goboy, fleyta hám fagotlar qosıldı, kóbinese
fleyta hám goboyda bir atqarıwshılar shertken hám bul saz ásbapları bir waqıtta jańlay
almaǵan. XVIII ásirdiń ekinshi yarımında orkestrge klarnetler, trubalar hám urma saz
ásbapları (barabanlar yamasa litavralar) qosıldı.
2
Házirgi kúnde orkestr simfoniyalıq, tarlı, xalıq sazları, demli, áskeriy,
estradalıq, djaz túrlerine bólinedi.
Qazaqstannıń ótken hám házirgi mádeniy turmısında xalıq orkestrleri
áhmiyetli orın tutadı. Olardıń tariyxı kóshpeli xalıqtıń dástúrlerine tiykarlanǵan bolıp,
1
Попов С. С. Инструментоведение. — СПб.: Издательство «Лань»; Издательство «ПЛАНЕТА МУЗЫКИ», 2019. —
С. 9
2
Алан Кендалл. Хроника классической музыки. «Классика-XXI», М., 2007.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
349
onda muzıka dombıra, qobız hám basqa da milliy saz ásbaplarında orınlanatuǵın edi.
Bul ansambller tek ǵana sazlardı emes, al sońında dáwirdiń ruwxın, qazaq xalqınıń
turmıs tárizin hám dúnyaǵa kózqarasın da jetkizgen. Revolyuciyaǵa shekemgi
dáwirde muzıkalıq mádeniyat tiykarınan awızeki túrde, jeke atqarıwshılar –
qosıqshılar arqalı rawajlanǵan. Biraq, sovet dáwirinde-aq xalıq orkestrleriniń rásmiy
dúzilisi baslandı. 1934-jılı Axmet Jubanov Qurmanǵazı atındaǵı birinshi professional
Qazaq xalıq orkestrın dúzdi, ol xalıq muzıka dástúrin jańa formada janlandırıw hám
saqlawdı maqset etedi. Sovet mádeniyat siyasatı xalıq kórkem ónerin puxta qollap-
quwatladı, hám xalıq orkestrleri dástúriy muzıkanı tek saqlaw ǵana emes, al onı
kórkem talqılaw arqalı keń jámiyetshilikke jetkeriwshi boldı. Usı dáwirde
atqarıwshılardı professionallastırıw baslandı, nota partituraları islep shıǵıldı, xalıq
namaların orkestrlew ámelge asırıldı, bul olardı koncert zallarında tıńlawshılarǵa
jetkeriwge múmkinshilik berdi.
Qurmanǵazı atındaǵı Qazaq milliy xalıq saz ásbapları orkestri
-
tiykarınan qazaq xalıq sazların qazaq milliy saz ásbaplarınan paydalanǵan xalda
atqarıwshı Qazaqstan muzıkalıq jámááti.
3
Qurmanǵazı atındaǵı Qazaq milliy xalıq saz-ásbapları orkestri Qazaqstan saz-
ásbapları kórkem óneri tariyxındaǵı birinshi hám teńi joq orkestr bolıp esaplanadı. Ol
qazaq muzıka mádeniyatın, teńi-tayı joq dala namaların, ózgeshe qazaq muzıka
ásbapların pútkil dúnyaǵa tanıttı.
1933-jılı Alma-Ata qalasında muzıkalıq-dramalıq texnikum (házirgi
P.I.Chaykovskiy atındaǵı Almatı muzıkalıq kolledji) janındaǵı dombıra ansambli
sıpatında dúzilgen, al 1934-jılı 1-Pútkil Qazaqstan partiyalıq talantlar slyotinda
qatnasqannan keyin, sovet muzıkatanıwshısı, kompozitor hám dirijyor Axmet
Kuanovich Jubanov tárepinen KazCIK atındaǵı orkestrge aylandırılǵan. Jubanov
1934-jılı 23-apreldegi Qazaq SSR Xalıq aǵartıw komissariatınıń 425-sanlı buyrıǵına
3
Казахский оркестр народных инструментов
Казахстан. Национальная энциклопедия
, 2005. — Т. III.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
350
muwapıq orkestr basshısı etip tayınlandı hám 1945-jılǵa shekem onıń dirijyorı bolıp
isledi.
4
1944-jılı orkestrge ullı qazaq xalıq sazendesi Qurmanǵazı Saǵırbayulınıń atı
berildi.
1967-jıldan baslap Qazaqstannıń xızmet kórsetken jámááti, al 1978-jıldan
akademiyalıq orkestr atanǵan.
Orkestr 1984-jılı "Xalıqlar doslıǵı" ordeni menen sıylıqlanǵan, 2020-jılı
Qazaqstan Respublikası Prezidenti Qasım-Jomart Toqaevtıń pármanı menen milliy
máqam berilgen.
Orkestrde túrli jıllarda qazaq kórkem óneriniń ullı sazendeleri - atı orkestr
jılnamasına altın háripler menen jazılǵan atqarıwshılar hám dirijyorlar xızmet etti.
Olardıń qatarında Axmet Kuanovich Jubanov, Latif Hamidiy, Fuat Mansurov,
Luqpan Muxitov, Oqap Qabıǵojin, Qali Jantileuov, Maxambet hám Nausha
Bokeyxanovlar, Jappas Qalambaev, Sh. S. Qajıǵaliev, Roza Baǵlanova, Nurǵisa
Atabaevich Tlendiev, Qarshıǵa Axmediyarov, Tuyaqberdi Shamelov, Bibigúl
Axmetovna Tólegenova, Ermek Serkebaev hám basqalar bar. Házirgi kúnde ataqlı
orkestrde 81 talantlı sazende xızmet etpekte, olardıń hár biri Qazaqstandı túrli
jarıslarda kórsetiwge qábiletli, al orkestrdi jas talantlı dirijyor – Abılay Janbolatovich
Tlepbergenov basqarmaqta.
Orkestr jumısınıń maqseti - mádeniy siyasattı ámelge asırıw, qazaq elinde,
jaqın hám uzaq sırt ellerde muzıka tarawında koncert ilajların shólkemlestiriw hám
ótkeriw bolıp tabıladı.
2020-jıldıń
noyabr ayınan baslap Qurmanǵazı orkestrine Medet
Ermekkalievich Kuanıshev basshılıq etpekte. Orkestr jılına 100 koncert beredi,
tamashagóyler sanı 35000 adamdı quraydı.
Orkestrdiń repertuarı 5000 nan aslam shıǵarmalardı óz ishine aladı.
Qurmanǵazı atındaǵı orkestrdiń ayrıqsha maqtanıshı - keń hám hár tárepleme
repertuarı. Bul jerde iri formalı janrlar - simfoniyalar, kantatalar, orkestrdiń pútkil
4
Краткая история оркестра казахских народных инструментов
18 апреля 2020 на
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
351
quramı ushın hám orkestrdegi ayırım saz ásbapları ushın koncertler, kúyler hám xalıq
qosıqlarınıń qayta islengen kórinisleri de orın alǵan. Orkestr repertuarında xalıq
kompozitorları Qurmanǵazı, Tattimbet, Dina, Dáwletkereydiń, sonday-aq, qazaq
kompozitorları
A.Jubanov,
M.Tólebaev,
E.Brusilovskiy,
L.Hamidiy,
N.Tlendievlerdiń kúyleri hám qosıqları menen bir qatarda Glinka, Chaykovskiy,
Betxoven, Mocart, Verdi, List, Shubert sıyaqlı dúnya júzlik klassikleriniń
shıǵarmaları da orın alǵan. Sonday-aq, dúnyanıń túrli mámleketleriniń muzıkalıq
folklorı da orınlanadı.
Repertuarda xalıq kompozitorlarınıń kúyleri, qazaq hám sırt el
kompozitorlarınıń shıǵarmaları orın alǵan. Orkestrdiń repertuarı Qazaqstannıń, pútkil
dúnyanıń muzıkalıq mádeniyatına múrájat etiw qanshelli paydalı ekenin ayqın
kórsetedi. Orkestrdiń atqarıwshılıǵınıń tiykarǵı baǵdarları - bul qazaq xalıq saz
muzıkası, folklor tarawındaǵı joqarı professional aǵartıwshılıq. Orkestr jámááti qazaq
milliy kórkem óner hám mádeniyatınıń rawajlanıwı ushın atqarıwshılar quramın da,
repertuardı da tolıqtırıw boyınsha maqsetli túrde miynet etpekte.
5
Búgingi kúnde xalıq orkestrleri Qazaqstannıń muzıkalıq mádeniyatında eń
áhmiyetli orındı iyelewdi dawam etpekte. Olar tek ǵana ótmish miyrasın saqlap
qalmastan, al onı rawajlandırıwda da belsene qatnaspaqta, dástúriy shıǵarmalar
menen birge milliy motivlerden ilham alǵan házirgi zaman kompoziciyaların da
atqarmaqta. Mámlekettiń kóplegen aymaqlarında mámleket hám jeke baslamalar
tiykarında folklor-etnografiyalıq ansámbller hám orkestrler dúzilgen. Orkestrler
xalıqaralıq festivallarǵa, mádeniy almasıwlarǵa qatnaspaqta, jaslardı oqıtıw hám
aǵartıw islerine belsene tartılmaqta. Usılay etip, xalıq orkestrleri ótmish penen
keleshek, dástúr menen jańalıq arasındaǵı áhmiyetli orınga aylanıp, házirgi mádeniyat
sharayatında qazaq xalqınıń ózgeshe seslik keńisligin qáliplestirmekte.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
5
Казахский оркестр народных инструментов
Казахстан. Национальная энциклопедия
. — Алматы:
, 2005. — Т. III.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–5_Июнь –2025
352
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
2.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
3.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW
BAZAROV ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM ÓNER
MEKTEBI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ.
– 2024. – Т. 47. – №. 6. – С. 75-78.
4.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
5.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific
research journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
6.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER
POLATBAY QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 1. – С. 283-288.
7.
Segizbaeva
G.,
Kamalova
G.
J.
CHARSHEMOVTIŃ
DÓRETIWSHILIGINDE SAHNA HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 289-294.
8.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
