MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
303
METALLARNING FIZIKAVIY VA KIMYOVIY XOSSALARI
Toshkent tumani 1-son Politexnikum
Materialshunoslik fani o`qituvchisi Saidxonova Shaxlo
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada metallarning asosiy fizikaviy va
kimyoviy xossalari haqida batafsil ma’lumot berilgan. Metallar o‘zining elektr va
issiqlikni yaxshi o‘tkazishi, qattiqligi, yaltirashi, plastiklik va kujlik kabi fizik
xususiyatlari bilan boshqa moddalar guruhidan farq qiladi. Shuningdek, ularning
kimyoviy faolligi — kislorod, kislotalar, galogenlar bilan reaksiyaga kirishishi, oksid
hosil qilishi va korroziyaga uchrashi haqida ham tushunchalar berilgan. Maqola
o‘quvchilar va mutaxassislar uchun metallarni to‘g‘ri tanlash va ulardan samarali
foydalanishga doir nazariy asoslarni taqdim etadi. Metallarni boshqa moddalardan
ajratib turuvchi xususiyatlar ularning elektr va issiqlik o‘tkazuvchanligi, yaltirashi,
qattiqligi va plastikligi kabi fizikaviy belgilar bilan, shuningdek, kislorod, kislotalar
va galogenlar bilan reaksiyaga kirishish kabi kimyoviy faolligi orqali tavsiflanadi.
Maqola metallarni sanoat va ilm-fan sohalarida to‘g‘ri va samarali qo‘llash uchun
muhim nazariy bilimlar beradi.
Kalit so’zlar: Metallar, Fizikaviy xossalar, Kimyoviy xossalar, Elektr
o‘tkazuvchanlik, Issiqlik o‘tkazuvchanlik, Qattiqlik, Plastiklik, Korroziya,
Oksidlanish, Kislotalar bilan reaksiyalar, Faollik qatori, Metall oksidlari, Nobl
metallar.
KIRISH
Metallar Yer sharida eng keng tarqalgan elementlar guruhidan biri bo‘lib, ular sanoat,
texnologiya, qurilish va kundalik hayotda beqiyos ahamiyatga ega. Metallarning
o‘ziga xos jihatlari ularning fizikaviy va kimyoviy xossalarida yaqqol namoyon
bo‘ladi. Ushbu maqolada metallarni boshqa moddalar guruhlaridan ajratib turadigan
asosiy fizikaviy va kimyoviy xususiyatlar haqida batafsil ma’lumot beriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
304
1. Metallarning fizikaviy xossalari
Metallar bir qator o‘ziga xos fizik xususiyatlarga ega bo‘lib, ularni turli
sohalarda keng qo‘llashga imkon beradi:
1.1. Yaxshi elektr va issiqlik o‘tkazuvchanlik
Metallar — eng yaxshi elektr va issiqlik o‘tkazgichlardir. Ayniqsa,
kumush
(Ag)
,
mis (Cu)
va
alyuminiy (Al)
eng yaxshi o‘tkazuvchanlikka ega. Shu sababli ular
elektr simlari, issiqlik almashinish qurilmalari, radiatorlar va boshqa ko‘plab
qurilmalarda ishlatiladi.
1.2. Yaltirash (metallik porlash)
Metallar silliqlanganda o‘ziga xos
metallik yaltirash
ga ega bo‘ladi. Bu
xususiyat ularning tuzilmasidagi erkin elektronlar mavjudligi bilan bog‘liq.
1.3. Qattiqlik va mustahkamlik
Ko‘pchilik metallar, xususan
temir
,
xrom
va
nikel
, yuqori darajada
qattiqlikka ega. Bu ularni qurilishda, mashinasozlikda va harbiy sanoatda qo‘llashga
imkon beradi.
1.4. Plastiklik va kujlik
Metallar oson cho‘ziladi (kuj), bukiladi va yupqa varaqlarga aylantiriladi
(plastik). Masalan,
oltin
bir grammgacha yupqalashishi mumkin.
1.5. Suvda erimaslik
Ko‘pchilik metallar oddiy sharoitda suvda erimaydi, bu ularni struktura
materiali sifatida ishlatish imkonini beradi.
2. Metallarning kimyoviy xossalari
Metallar kimyoviy jihatdan faollik darajasiga qarab turli xil reaktivlikka ega.
Ularning asosiy kimyoviy xossalari quyidagilardir:
2.1. Oksidlanish va korroziya
Metallar kislorod bilan reaksiyaga kirishib
oksidlarni
hosil qiladi. Masalan:
4Fe + 3O₂ → 2Fe₂O₃
Bu jarayon kundalik hayotda
temir zanglashi
(korroziya) sifatida kuzatiladi.
Ba’zi metallar (oltin, platina) oksidlanmaydi va “nobl” metallar deyiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
305
2.2. Kislotalar bilan reaksiyasi
Ko‘pchilik metallar
kislotalar
bilan reaksiyaga kirishadi va
tuz
hamda
vodorod gazini
hosil qiladi. Masalan:
Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑
2.3. Galogenlar bilan reaksiyasi
Metallar
galogen
elementlar bilan ham oson reaksiyaga kirishadi va
metall
tuzlari
hosil qiladi:
2Na + Cl₂ → 2NaCl
2.4. Metallarning faollik qatori
Metallarni ularning kimyoviy faolligiga ko‘ra
faollik qatori
bo‘yicha
tartiblanadi.
Kaliy, natriy, kaltsiy
eng faol metallar bo‘lsa,
oltin, kumush, platina
kam faol metallar sirasiga kiradi.
Xulosa
Metallar tabiatda keng tarqalgan bo‘lib, ularning fizikaviy va kimyoviy
xossalari sanoat, qurilish, texnika va kundalik hayotda keng qo‘llanilishiga sabab
bo‘ladi. Ularning elektr va issiqlikni yaxshi o‘tkazishi, qattiqligi, plastikligi kabi fizik
xossalari muhim texnologik afzalliklarga ega. Kimyoviy jihatdan esa metallar
kislorod, kislotalar va boshqa elementlar bilan oson reaksiyaga kirishadi, bu esa ularni
turli kimyoviy jarayonlarda faol ishtirokchiga aylantiradi. Metallarning ushbu
xossalarini chuqur o‘rganish ularni samarali, xavfsiz va ekologik jihatdan maqbul
tarzda qo‘llash imkonini beradi. Shuningdek, bu bilimlar zamonaviy texnologiyalar
va materialshunoslik sohasida ilmiy yondashuvni shakllantirishda muhim o‘rin
tutadi.Metallar o‘zining noyob fizikaviy va kimyoviy xossalari bilan boshqa
moddalardan ajralib turadi. Yaxshi elektr va issiqlik o‘tkazuvchanligi, qattiqlik,
plastiklik kabi fizik xususiyatlari ularni texnikada keng qo‘llashga imkon beradi. Shu
bilan birga, kimyoviy faolligi, oksidlanish va tuz hosil qilish xususiyati metallarni
kimyo sanoatining muhim ishtirokchisiga aylantiradi. Metallarning ushbu
xususiyatlarini chuqur o‘rganish ularni samarali va xavfsiz ishlatish imkonini beradi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
306
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Karimov A.Q., Abdurahmonov A.A. —
Umumiy va noorganik kimyo
,
Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2020.
2.
Xasanov A.X. —
Kimyo: Nazariy asoslar va amaliy mashg‘ulotlar
, Toshkent:
“O‘qituvchi”, 2019.
3.
Petrucci R.H., Herring F.G., Madura J.D., Bissonnette C. —
General
Chemistry: Principles and Modern Applications
, 11th Edition, Pearson Education,
2017.
4.
Zumdahl S.S., Zumdahl S.A. —
Chemistry
, 9th Edition, Cengage Learning,
2014.
5.
GOST 8.579–2002 — “Metallarning fizik-kimyoviy xossalarini o‘lchash
usullari”.
6.
ISO 11885:2007 — “Metall va qotishmalarda kimyoviy analiz usullari”.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi —
Kimyo fani
bo‘yicha o‘quv dasturlari va metodik qo‘llanmalar
, 2021.
