MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
300
FORMATLAR, MASSHTAB VA CHIZIQ TURLARI
Toshkent tumani 1-son Politexnikum
Texnikaviy chizmachilik fani o`qituvchisi Saidxonova Shaxlo
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada texnik chizmalar tuzishda muhim o‘rin
tutuvchi uchta asosiy element — formatlar, masshtablar va chiziq turlari haqida
batafsil ma’lumot beriladi. Har bir bo‘limda chizma formati turlari, ularning
o‘lchamlari, masshtabning vazifasi va turlari, hamda turli chiziq turlarining
ishlatilish maqsadi yoritilgan. Maqola o‘quvchilarga texnik hujjatlar bilan ishlashda
standartlarga amal qilish, aniq va tushunarli chizma yaratish bo‘yicha zarur bilim va
ko‘nikmalarni beradi. Bu material texnik chizmalar, muhandislik grafikasi yoki
loyihalash sohasida tahsil olayotgan o‘quvchilar va mutaxassislar uchun foydali
qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so’zlar: Texnik chizma, Chizma formati, A0, A1, A2, A3, A4, Masshtab,
Kattalashtirish va kichraytirish, Chiziq turlari, Punktir chiziq, Markaziy chiziq,
GOST standarti, Muhandislik grafikasi, O‘lchov chiziqlari, Chizma standartlari.
KIRISH
Texnik chizmalar har qanday loyihalash, qurilish yoki ishlab chiqarish jarayonining
ajralmas qismidir. Bunday chizmalarda aniqlik, tushunarlilik va yagona standartlarga
rioya qilish muhim hisoblanadi. Shu maqsadda chizmalar maxsus
formatlar
,
masshtablar
va
chiziq turlari
asosida tuziladi. Ushbu maqolada aynan shu uchta
asosiy element haqida to‘liq ma’lumot beriladi.
1. Formatlar
Chizma formati — bu chizma joylashtiriladigan qog‘oz o‘lchamidir.
Formatlar
GOST
yoki
ISO
standartlariga muvofiq belgilanadi. Eng ko‘p
qo‘llaniladigan formatlar quyidagilardir:
A0
: 841×1189 mm
A1
: 594×841 mm
A2
: 420×594 mm
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
301
A3
: 297×420 mm
A4
: 210×297 mm
Bu formatlar bir-biridan hajman kichraytirish yoki kattalashtirish orqali hosil
qilinadi. Masalan, A0 formatini ikkiga bo‘lish orqali A1 hosil qilinadi. A4 formati
kundalik ishlarda eng ko‘p uchraydigan o‘lcham hisoblanadi.
2. Masshtab
Masshtab — bu chizmada tasvirlangan obyekt o‘lchamining real (haqiqiy)
o‘lchamiga nisbati. Masshtab yordamida yirik obyektlar kichraytiriladi yoki kichik
obyektlar kattalashtirilib chizmada tasvirlanadi. Masshtablar ikki xil bo‘ladi:
Kichraytiruvchi masshtab
(masalan: 1:2, 1:5, 1:10)
Kattalashtiruvchi masshtab
(masalan: 2:1, 5:1, 10:1)
Eng ko‘p qo‘llaniladigan masshtablar quyidagilardir:
1:1 (haqiqiy o‘lcham)
1:2, 1:5, 1:10, 1:20, 1:50 (kichraytirish uchun)
2:1, 5:1, 10:1, 20:1 (kattalashtirish uchun)
Masshtab chizmada maxsus joyda ko‘rsatiladi va uni tanlash obyekt
o‘lchamiga hamda qog‘oz formati imkoniyatlariga bog‘liq bo‘ladi.
3. Chiziq turlari
Chizmada turli ma’nolarni ifodalash uchun bir nechta chiziq turlaridan
foydalaniladi. Har bir chiziq turi o‘z vazifasiga ega bo‘lib, quyidagi asosiy turlarga
bo‘linadi:
Chiziq turi
Ko‘rinishi
Ma’nosi
Uzluksiz qalin
———————— Asosiy kontur, tashqi shakl
Uzluksiz ingichka
———————— O‘lchov chiziqlari, yordamchi
Uzluksiz to‘lqinli
~~~~~~~~~~~~~
Kesmalar, qismlarning cheklari
Uzukli ingichka
– – – – – – – –
Yashirin konturlar
Uzukli qalin
– – – – – – – –
Yashirin asosiy chiziqlar
Punktir + nuqta
– · – · – · –
Markaziy chiziqlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
302
To‘g‘ri chiziqlarni to‘g‘ri turda ishlatish chizmaning to‘g‘ri talqin qilinishini
ta’minlaydi. Chiziqlarning qalinligi ham me’yor asosida tanlanadi.
Xulosa
Texnik chizmalar — loyihalash va ishlab chiqarish jarayonlarining asosiy
vositasi bo‘lib, ularning aniqligi va tushunarliligi standartlarga rioya qilinishiga
bog‘liq. Ushbu maqolada chizmalar uchun muhim bo‘lgan formatlar, masshtablar va
chiziq turlari haqida keng tushuncha berildi. To‘g‘ri format tanlash, obyekt
o‘lchamiga mos masshtab qo‘llash va chiziq turlarini belgilangan me’yorlarga binoan
ishlatish — chizma sifati va aniqligini ta’minlaydi. Bu bilimlar nafaqat o‘quvchilar,
balki loyihachilar va muhandislar uchun ham amaliy ahamiyatga ega. Shu sababli,
texnik chizmalar bilan ishlayotgan har bir mutaxassis bu elementlarga e’tibor bilan
yondashishi zarur.Texnik chizma sifati — uning aniq, to‘g‘ri va standartlarga mos
tuzilganligiga bog‘liq. Bu esa, o‘z navbatida, to‘g‘ri
format tanlash
, mos
masshtab
qo‘llash
va kerakli
chiziq turlarini
ishlatish orqali amalga oshadi. Loyihachilar va
muhandislar ushbu elementlarga amal qilgan holda universal va tushunarli hujjatlarni
yaratadilar.
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1.
1 GOST 2.301–68 — “Chizmalar formatlari” (Davlat standarti)
2.
GOST 2.302–68 — “Masshtablar. Umumiy talablar”
3.
GOST 2.303–68 — “Chiziq turlari va ularni qo‘llash”
4.
GOST 2.304–81 — “Shtrix chiziqlar va ularning qo‘llanilishi”
5.
Muxamedov Sh.M., “Muhandislik grafikasi”, Toshkent: O‘zbekiston Milliy
universiteti nashriyoti, 2019.
6.
Yusupov A.B., “Texnik chizmalarni o‘qish”, Toshkent: «Fan va texnologiya»
nashriyoti, 2020.
7.
ISO 5455:1979 — “Technical drawings — Scales”
8.
ISO 128:2019 — “Technical product documentation (TPD) — General
principles of presentation”
