MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
370
O’QUVCHILARDA INTERNETGA QARAMLIK HOLATLARINI
ANIQLASH VA UNI BARTARAF ETISH USULLARI
Qoraqalpog’iston Respublikasi Ellikqal’a tuymani
19-umumiy o’rta talim maktabi psixologi
Tubetbayeva Uldanay Bazarbayevna
Anotatsiya: Ushbu maqolada internetga qaramlik muammosi o’quvchilar
orasida keng tarqalganligi tahlil qilinadi. Internetning zamonaviy hayotdagi roli va
uning o‘quvchilar hayotiga ta’siri ko‘rib chiqilgan. Maqola, internetning ijtimoiy,
ruhiy va jismoniy salomatlikka, shuningdek, ta’limga bo‘lgan salbiy ta’sirini yoritadi.
Internetga qaramlikning salbiy oqibatlari, uning o‘quvchilarning akademik
faoliyatiga, ruhiy holatiga va ijtimoiy rivojlanishiga qanday ta’sir ko‘rsatishini tahlil
qilishda psixologik, pedagogik va ijtimoiy nuqtai nazardan yondashiladi. Shuningdek,
internetga qaramlikni aniqlash usullari, masalan, so‘rovnomalar, testlar,
o‘quvchilarning internetdagi faoliyatini kuzatish va ijtimoiy-psixologik alomatlar
orqali qaramlikning erta bosqichda aniqlanishi mumkinligi ta’kidlanadi. Internetga
qaramlikni bartaraf etishda yuzaga keladigan qiyinchiliklar va muammolar,
shuningdek, internetdan oqilona foydalanish, vaqtni boshqarish, sog‘lom
qiziqishlarni rivojlantirish zarurligi ko‘rsatilgan
Kalit so‘zlar: Internetga qaramlik, onlayn o‘yinlar, ta’lim jarayoni, ijtimoiy
tarmoqlar, internetdan oqilona foydalanish
Biz yashab turgan yangi dunyoda texnologiyalar misli ko‘rilmagan darajada
rivojlanmoqda va kompyuterlar oddiy, hatto zarur narsalarga aylandi. O‘quvchilar,
ishchilar va turli sohalarda faoliyat yuritayotgan odamlar internetning cheksiz
imkoniyatlaridan foydalanadilar: axborot olish, o‘qish, ish yuritish, muloqot qilish,
dam olish, o‘yinlar o‘ynash va boshqa ko‘plab faoliyatlar. Internetning qulayligi
bizga dunyo bilan bog‘lanish, yangiliklarni tezda o‘rganish, zamonaviy bilimlarni
olish va har xil sohalarda o‘zimizni rivojlantirish imkonini beradi.Internetning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
371
afzalliklari haqida hamma biladi, aksariyat odamlar undan nafaqat ma’lumot qidirish,
balki virtual olamga haqiqatdan qochish uchun ham foydalanadilar. Virtual borliq -
bu inson tomonidan kompyuter texnologiyalaridan foydalangan holda yaratilgan
dunyo. Virtual reallikning so‘ngi texnologiyalari sizga xayoliy dunyoga to‘liq
sho‘ng‘ish uchun ko‘zoynak va dubulg‘a yaratishga imkon beradi. Ular sizga haqiqiy
hayotdan butunlay uzoqlashishga imkon beradi.
Ammo internetga qaramlik, ayniqsa yoshlar orasida tobora keng tarqalib
bormoqda. O‘quvchilar internetni nafaqat o‘qish, balki vaqt o‘tkazish, ijtimoiy
tarmoqlarda do‘stlari bilan muloqot qilish va o‘yinlar o‘ynash uchun ham
foydalanadilar.
Biroq,
internetga
bo‘lgan
qaramlikning
o‘sishi
o‘quvchilarninnternetning barcha bu foydalari bilan bir qatorda, uning haddan
tashqari ishlatilishi ham salbiy oqibatlarga olib kelishi g ta’lim jarayoniga, ijtimoiy
rivojlanishiga, ruhiy va jismoniy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
David Shapira internetga qaramlikni yoshlar orasida aniqlashga qaratilgan
tadqiqotlar olib borgan. Uning fikricha, internetga qaramlik asosan yoshlar orasida,
ayniqsa, 14-18 yoshli o‘quvchilar orasida keng tarqalgan. Shapira o‘z tadqiqotida
internetdan foydalanishning yoshlar uchun ijtimoiy va psixologik salbiy ta’sirlarini
aniqlagan. Uning fikriga ko‘ra, o‘quvchilar internetga qaram bo‘lishganida, ular
o‘zlarining ta’lim yutuqlarini kamaytiradilar va hayotga bo‘lgan umidlarini
yo‘qotadilar[6]. Bunga ko‘ra J.B. Egamberdiyev o‘z maqolasida shunday deb yozadi.
Onlayn o‘yinlarga qaramlik - bu zamonaviy texnologiyalar rivoji natijasida keng
tarqalgan psixologik muammo bo‘lib, odamlar video yoki kompyuter o‘yinlariga
kuchli bog‘lanib qolish holatidir. Bu qaramlik insonning kundalik hayotiga,
munosabatlariga, o‘qishiga va sog‘lig‘iga jiddiy zarar yetkazishi mumkin[1, 90-bet].
Internetning o‘quvchilarga ta’siri, ayniqsa 7-9-sinf o‘quvchilari orasida tobora
kuchayib bormoqda. Yoshlar internetni o‘qish va ma’lumot olish uchun emas, balki
vaqt o‘tkazish, o‘yinlar o‘ynash, ijtimoiy tarmoqlarda do‘stlari bilan muloqot qilish
kabi faoliyatlarda ko‘proq ishlatadilar. Bu esa ularning akademik faoliyatiga, ruhiy
va jismoniy salomatligiga, ijtimoiy hayotiga va o‘zini tutishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Shu bois, internetga qaramlikni aniqlash va uni bartaraf etish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
372
uchun bir qancha usullar ishlab chiqilgan. Ammo bularni amalga oshirishda ko‘plab
qiyinchiliklar mavjud.
Internetga
qaramlikni
aniqlashning
bir
qancha
usullari
mavjud.
O‘quvchilarning internetdan foydalanish odatlarini o‘rganish va ularning ta’lim
faoliyatiga ta’sirini tahlil qilish, qaramlikni erta aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.
1. So‘rovnomalar va Testlar: Psixologlar va pedagoglar internetga qaramlikni
aniqlash uchun turli so‘rovnomalar va testlar o‘tkazishadi. Masalan, Young‘s Internet
Addiction Test (IAT) – bu internetdan ortiqcha foydalanishni aniqlashga yordam
beruvchi mashhur testdir. Testda o‘quvchilarga internetdan foydalanish vaqtiga,
uning kundalik hayotga va ta’limga ta’siriga oid savollar beriladi. So‘rovnomalar
o‘quvchilarni psixologik nuqtai nazardan tekshirish imkonini beradi va ular internetga
qaramlikni aniqlashda asos bo‘lishi mumkin.
2. O‘quvchilarning Internetdagi Faoliyatini Kuzatish: O‘quvchilarning
internetda qancha vaqt sarflashlari va qaysi faoliyatlarga ko‘proq vaqt ajratishlari
tahlil qilinadi. Masalan, ba’zi o‘quvchilar ko‘proq vaqtni video o‘yinlar o‘ynashga,
boshqalari ijtimoiy tarmoqlarda vaqt o‘tkazishga yoki video ko‘rishga sarflashadi.
3. Ijtimoiy va Psixologik Belgilar: Internetga qaramlikning ba’zi ijtimoiy va
psixologik alomatlari mavjud. O‘quvchi internetga kirishdan oldin va undan
foydalanish jarayonida asabiylashishi yoki xavotirga tushishi mumkin. Bu kabi
o‘zgarishlar, ayniqsa, internetda ko‘p vaqt o‘tkazgan o‘quvchilarda kuzatiladi.
Shuningdek, ular doimiy ravishda internetga kirishga intilishadi va real hayotdagi
muloqotdan voz kechishlari mumkin. Shu o‘rinda J.B. Egamberdiyev o‘z maqolasida
quydagicha ta’kidlaydi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘yinlarga haddan
tashqari berilish yoshlarning kundalik hayotiga, o‘qish samaradorligiga va oilaviy
munosabatlariga sezilarli darajada salbiy ta’sir qiladi. Shuningdek, onlayn o‘yinlarga
qaramlikning asosiy alomatlari - vaqtni nazorat qila olmaslik, sog‘liq muammolari va
ijtimoiy izolyatsiya holatlari aniqlanganligi haqida so‘z yuritadi[1, 87-bet].
Mazkur xavflarning oldini olish maqsadida quyidagi tavsiyalarga e’tibor
qaratish zarur: - farzandingiz tarmoqdan foydalanmoqchi bo‘lganida uni nazoratdan
chetda qoldirmang; - farzandingiz ongiga yuqoriga sanab o‘tilgan xavfli jihatlardan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
373
himoyalanish odatlarini singdirib boring; - farzandingizning tarmoqqa birinchi
qadamlaridanoq, Internetda faqatgina «yaxshi» emas, balki «yomon» axborotlarni
ham uchratishi mumkinligini tushuntiring; - farzandingizga tarmoqqa kirishda
ro‘yxatdan o‘tish qoidalarini, ya’ni shaxsiy ma’lumotlarni berish mumkin emasligini
tushuntiring; - Internetdan biror manbani saqlab olishda e’tibor qaratish zarur bo‘lgan
qoidalarni tushuntiring; - farzandingizga tarmoqda ham haqiqiy hayotdagi kabi tartib-
intizom qoidalarini unutmaslik zarurligini ta’kidlang; - farzandingizning Internetdan
foydalanishida «ota-ona nazorati» dasturlaridan foydalaning va cheklovlarni
o‘rnating; - har kuni farzandingiz muloqotlarini kuzatib borishni o‘zingizga odat
qiling; - farzandingiz va o‘zingizning kompyuter savodxonligingizni muntazam
rivojlantirib boring; - O‘z bilimlaringiz bilan o‘rtoqlashing. Internet xavfsizligi
sizning bu boradagi bilim va malakangizga ham bog‘liq ekanligini unutmang. Xulosa
qilib aytganda, yoshlarni fan-texnika yutuqlari bilan tanishtirib borish zarur, ammo
salbiy oqibatlarni ham hisobga olgan holda, doimiy nazorat va tushuntirish ishlarining
ular ongiga singdirib borilishi maqsadga
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki internetga qaramlik – bu nafaqat
o‘quvchilarning ta’lim jarayoniga, balki ularning ijtimoiy, ruhiy va jismoniy holatiga
ham salbiy ta'sir ko‘rsatadigan jiddiy muammoga aylangan. Bugungi kunda internet
resurslari va onlayn platformalar o‘quvchilarning kundalik hayotining ajralmas
qismiga aylangan. Internet orqali bilim olish, o‘yinlar o‘ynash, ijtimoiy tarmoqlarda
vaqt o‘tkazish va boshqa faoliyatlarni amalga oshirish o‘quvchilar uchun keng
imkoniyatlar yaratadi, ammo bu imkoniyatlar, ayniqsa, haddan tashqari
foydalanganda, salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Internetga qaramlikning
oldini olish va bartaraf etish, ayniqsa, yoshlar orasida, jamiyatning barcha
a’zolarining faolligini talab qiladi. O‘quvchilarda internetga qaramlikni aniqlash va
unga qarshi samarali choralar ko‘rish uchun, o‘qituvchilar, ota-onalar va jamiyatning
barcha a’zolari birgalikda ishlashlari zarur. O‘qituvchilar internetdan oqilona
foydalanish, vaqtni samarali boshqarish va sog‘lom qiziqishlarni rivojlantirishda
o‘quvchilarga yordam berishlari kerak. Bu jarayonni amalga oshirishda pedagogik va
psixologik yondashuvlar juda muhim rol o‘ynaydi. Psixologik nuqtai nazardan,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
374
o‘quvchilarga internetga qaramlikning salbiy ta’sirlarini tushuntirish, ularning
psixologik holatini kuzatish va zarur bo‘lganda psixologik yordam ko‘rsatish zarur.
Ota-onalar ham internetdan oqilona foydalanish madaniyatini o‘rnatishda
o‘quvchilarga katta yordam bera oladi. Ular o‘z farzandlarining internetdan
foydalanish vaqtini va kontentini nazorat qilishlari, shuningdek, o‘quvchilarning
haqiqiy dunyo bilan bog‘lanishini ta'minlash uchun oilaviy faoliyatlarga vaqt
ajratishlari lozim.
O‘quvchilarni internetga qaramlikdan saqlashning samarali usullari, shu bilan
birga, zamonaviy texnologiyalarni oqilona tarzda ishlatishni rivojlantirish bo‘yicha
ta’lim dasturlarini joriy etish talab etiladi. Shu bilan birga, davlat va maktab tizimlari
tomonidan internetga qaramlikni oldini olish bo‘yicha ta’lim va targ‘ibot dasturlarini
ishlab chiqish zarur. Bu dasturlar o‘quvchilarga onlayn o‘yinlarga, ijtimoiy
tarmoqlarga yoki boshqa virtual muhitlarga bo‘lgan qaramlikni kamaytirishga
qaratilgan bo‘lishi kerak. Jamiyatda sog‘lom internet foydalanish madaniyatini
shakllantirish uchun, yoshlar va o‘quvchilarni faqat o‘quv dasturlari bilan cheklanib
qolmasdan, ularning ijtimoiy va psixologik holatiga ta’sir ko‘rsatadigan kompleks
dasturlarni amalga oshirish muhimdir. Natijada, internetga qaramlikni oldini olish va
unga qarshi samarali choralar ko‘rish, faqatgina o‘quvchilarni emas, balki ularning
atrofidagi barcha shaxslarni – ota-onalar, o‘qituvchilar, pedagoglar, psixologlar va
jamiyatni birlashtirgan umumiy harakatni talab qiladi. Bu, yoshlarni haqiqiy dunyoga
yanada chuqurroq bog‘lash va ular o‘z vaqtlarini oqilona va samarali tarzda
boshqarishga o‘rgatishning eng yaxshi usulidir
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Egamberdiyev J. B. Onlayn internet o‘yinlariga qaramlikning turli xil ko‘rinishlari
// Inter education & global study. – 2024. – Т. 10, № 1. – Б. 87-94.
2. Xakimova N. B. Internetga qaramlik muammosini o‘rganish // Zamonaviy
psixologiya, pedagogikada fan, ta’lim va amaliyot integratsiyasi: muammo va
yechimlar. – Тошкент: Tashkent Medical Academy, 2023. – Т. 4. – Б. 859-864.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
375
3. Sorokina A. B.
Интернет в жизни современных детей и подростков:
проблема и ресурс // Современная зарубежная психология. – 2015. – Т. 4, № 1.
– С. 45-64.
4. Nishonova Z.T., Alimova G.Q. “Bolalar psixologiyasi va o’qitish metodikasi”. – T.,
2006.
5. G’oziev E.G’., Samarova Sh.R. Bolalar psixologiyasi. – T.: “Mumtoz so`z” , 2012. –
150 b
