MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
362
TERGOV SUDYALARI FAOLIYATI: AMALIYOT VA NATIJA
Mirzaabdullaev Umarjon To`lqinboyevich
Jinoyat ishlari bo`yicha
Izboskan tuman sudining Tergov sudyasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada tergov sudyalari institutining shakllanishi,
uning amaliyotdagi o‘rni va jinoiy sud ishlarini yuritishdagi roli tahlil qilinadi.
Tergov sudyasining fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilishdagi
funksiyasi, jinoyat protsessida qonuniylikni ta’minlashdagi vazifasi hamda bu
tizimning samaradorligini oshirish yo‘nalishlari yoritilgan. Shuningdek, mavjud
amaliy muammolar va ularni hal etish bo‘yicha takliflar ham ilgari surilgan.
Kalit so‘zlar: tergov sudyasi, jinoyat protsessi, inson huquqlari, himoya
kafolatlari, protsessual nazorat, sud islohoti.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda sud-huquq tizimini
liberallashtirish va inson huquqlarini kafolatlashga qaratilgan keng qamrovli
islohotlar amalga oshirildi. Ayniqsa, tergov sudyasi institutining joriy etilishi bu
boradagi eng muhim qadamlaridan biri bo‘ldi. Ushbu institut 2017 yildan boshlab
faoliyat yurita boshlagan bo‘lib, u jinoyat sudlovida protsessual kafolatlarni
ta’minlash, tergov organlarining cheksiz vakolatlarini muvozanatlashtirish va
fuqarolarning erkinliklarini asrashga xizmat qilmoqda. Tergov sudyasining joriy
etilishi bilan ayblovga bir tomonlama yondashuv o‘rnini nazorat ostidagi va huquqiy
asoslarga tayangan tergov amaliyoti egalladi. Bu esa, o‘z navbatida, adolatli sudlov
tamoyillariga mos keluvchi tizimni shakllantirish imkonini berdi.
ASOSIY QISM
Tergov sudyasining asosiy funksiyalaridan biri — bu fuqarolarning shaxsiy
erkinliklari bilan bog‘liq protsessual harakatlarni qonuniy asosda ko‘rib chiqish va
ruxsat berishdir. Jumladan, qamoqqa olish, telefon so‘zlashuvlarini eshitish, yashash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
363
joyini tintuv qilish, mol-mulkni musodara qilish kabi harakatlarga faqat tergov
sudyasining qarori bilan yo‘l qo‘yiladi. Bu holat, bir tomondan, tergov organlarining
vakolatlarini cheklash, ikkinchi tomondan, har bir fuqaroning konstitutsiyaviy
huquqlarini himoya qilishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Shu sababli, tergov
sudyasi nafaqat protsessual ruxsat beruvchi organ, balki inson huquqlarining
mustahkam kafolatchisi sifatida e’tirof etiladi [3].
Amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, tergov sudyalari faoliyatga joriy
qilinganidan buyon asossiz qamoqqa olish holatlari keskin kamaygan, jinoyat ishlari
bo‘yicha tergov harakatlari yanada puxta va qonuniy asosda olib borilmoqda.
Avvallari prokuror nazoratidagi tergov jarayonida gumonlanuvchining himoya
huquqlari cheklangan bo‘lsa, hozirda sud ruxsatisiz jismoniy shaxsga nisbatan
erkinlikni cheklovchi harakatlar amalga oshirilmaydi. Masalan, 2023-yil davomida
jinoyat ishlari bo‘yicha sudlar tomonidan 1000 dan ortiq tintuv va musodara
so‘rovlari qonunga zid deb topilgan va rad etilgan. Bu esa tergov amaliyotining sifati
oshganini, harakatlarning ehtiyotkorlik bilan amalga oshirilayotganini bildiradi.
Shunga qaramay, tergov sudyalarining faoliyatida muayyan amaliy
muammolar ham mavjud. Avvalo, sudyalar yuklamasining ortiqligi sababli ayrim
holatlarda protsessual harakatlar yuzasidan qarorlar yuzaki va umumiy shaklda
chiqarilmoqda. Bundan tashqari, ayrim tergov sudyalari hanuzgacha prokuratura va
tergov organlari bilan “institutsional” yaqinlikda qaror chiqarayotgan holatlar ham
uchrab turibdi. Bu esa, institutning mustaqilligini so‘roqqa tutadi. Shuningdek,
himoya tomonining dalillarini har doim ham chuqur tahlil qilmaslik holatlari ham
kuzatiladi. Bu esa tergov sudyasining qaror chiqarishda xolis yondashuvi borasida
muhokamalarga sabab bo‘lmoqda.
Tergov sudyalarining samaradorligini oshirish uchun bir qator takliflar ilgari
surilmoqda. Birinchidan, ularning protsessual mustaqilligini mustahkamlash uchun
sud qarorlarini asoslashga oid me’yorlarni aniqlashtirish lozim. Ikkinchidan, tergov
sudyalarini maxsus kasbiy tayyorgarlikdan o‘tkazish, ularni tergov amaliyoti, xalqaro
huquqiy standartlar va inson huquqlari sohasida doimiy ravishda malaka oshirish
tizimiga jalb etish talab etiladi. Uchinchidan, tergov sudyalarining qarorlarini oshkora
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
364
tahlil qilish, sud qarorlarining izohli reestrlarini yaratish orqali jamoatchilik
nazoratini kuchaytirish mumkin [4].
Tergov sudyalarining faoliyatini yanada chuqurroq tahlil qilar ekanmiz,
ularning jinoyat-protsessual huquqning modernizatsiya qilinayotgan tizimidagi o‘rni
borgan sari kengayib borayotganini kuzatamiz. Mazkur institutning ahamiyati
shundaki, u jinoyat ishlari bo‘yicha dastlabki bosqichda sud nazoratini amaliyotga
tatbiq etish orqali nafaqat protsessual qonunbuzarliklarning oldini oladi, balki
huquqiy madaniyat va hisobdorlik muhitining shakllanishiga hissa qo‘shadi. Bu
ayniqsa, jinoyat ishi ishtirokchilari – himoyalanuvchi, advokat, prokuror va tergovchi
– o‘rtasida huquqiy muvozanatni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, tergov
sudyasi tomonidan rad etilgan qamoqqa olish haqidagi so‘rovlar orqali nafaqat shaxs
erkinligi asrashga erishiladi, balki tergovchilar ham dalillarni asosliroq tayyorlashga,
shoshqaloqlikdan voz kechishga majbur bo‘ladi.
XULOSA VA MUNOZARA
Tergov sudyasi instituti O‘zbekistonda sud-huquq sohasidagi islohotlarning
muhim yutug‘i bo‘lib, u jinoyat protsessining adolatli va qonuniy yuritilishiga xizmat
qilmoqda. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ushbu institut joriy etilgach, fuqarolarning
shaxsiy huquqlari, ayniqsa, erkinlik bilan bog‘liq kafolatlar mustahkamlandi. Shu
bilan birga, tergov sudyasi faqat tashkiliy emas, balki mafkuraviy jihatdan ham
mustaqil, xolis va yuqori malakali bo‘lishi lozim. Mazkur institut faoliyatini
kuchaytirish orqali nafaqat tergov organlarining qonuniyligini nazorat qilish, balki
jamiyatda huquqiy adolat va ishonch muhitini shakllantirishga erishish mumkin. Bu
esa O‘zbekistonning huquqiy davlat sifatida rivojlanishida muhim qadam bo‘lib
qoladi.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi, yangi tahrir, 2023 yil.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 30-noyabrdagi PQ–3454-
sonli qarori.
3.
Sud-huquq islohotlari bo‘yicha ekspert xulosalari. “Huquq” jurnali, 2022-yil,
№3.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_Май –2025
365
4.
Bobojonov R. (2021). Jinoyat protsessida sud nazorati: tergov sudyasining
o‘rni va roli. Toshkent: Adolat nashriyoti.
