MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
316
MAHMUD KOSHGʻARIYNING “DEVONU LUGʻOTIT TURK”
ASARI
Roza Shomurodova
Chirchiq davlat pedagogika universiteti Gumanitar fanlar fakulteti Oʻzbek
tili va adabiyoti yoʻnalishi 1-bosqich talabasi
Oʻqituvchi: Nafisa Rahmonova
Annotatsiya. Ushbu maqolada XI asr turkiy dunyo ilm-fanining yirik
namoyandasi Mahmud Koshg‘ariy va uning “Devonu Lug‘otit-turk” asari keng
yoritiladi. Asarning yaratilish maqsadi, tilshunoslikdagi ahamiyati, tuzilishi, til va
madaniyat uchun tutgan o‘rni ilmiy asosda tahlil qilinadi.
Kalit soʻzlari. Mahmud Koshg‘ariy, Devonu Lug‘otit-turk, turkiy tillar,
tilshunoslik, tarixiy lug‘at.
Kirish.
Mahmud ibn al-Husayn ibn Muhammad al-Koshgʻariy (Mahmud al-
Koshgʻariy, Mahmud Koshgʻariy, Koshgʻariy, yaʼni Koshgʻarlik Mahmud; 1028-
yoki 1029-yil Issiqkoʻl janubi-sharqidagi Barsxon shahrida tugʻilgan — 1101- yoki
1126-yilda Koshgʻar yaqinida — Oʻpalda vafot etgani taxmin qilinadi) — turkiy
tilshunos olim, filolog.
Turkiy xalqlarning arab tilidagi ilk ensiklopediyasi — „Devonu lugʻotit turk“
(1072—1074) muallifi, turkshunoslik ilmining asoschisi. „Devonu lugʻotit turk“da
turkiy xalqlarning tillari, ogʻzaki ijodi, tarixi, yashash joylari va turmushi aks etgan
boʻlib, asar turkiy xalqlar tarixi boʻyicha muhim manba hisoblanadi.
Asarning oʻzida keltirilgan maʼlumotga koʻra, 1075—1094-yillarda asarning
toʻrt nashrini tayyorlagan. Asarning ilk nusxasi yoʻqolgan. 1266-yilda koʻchirilgan
qoʻlyozma nusxasi esa saqlanib qolgan. Asarda Koshgʻariy shunday deb yozadi:
„Men bu kitobni maxsus alifbe tartibida hikmatli soʻzlar, sajʼlar, maqollar,
qoʻshiqlar, rajaz va vasl deb atalgan adabiy parchalar bilan bezadim. ... Men
isteʼmoldagi soʻzlarnigina berdim, isteʼmoldan chiqqanlarini tashladim. ... Soʻngra
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
317
men har bir qabilaga mansub soʻzlarning yasalish xususiyatlarini va qanday
qoʻllanishini qisqacha izoqlab koʻrsatish uchun alohida yoʻl tutdim. Bu misol
tariqasida turklarning tilida qoʻllanilib kelgan sheʼrlaridan, shodlik va motam
kunlarida qoʻllanadigan hikmatli soʻzlaridan, maqollaridan keltirdim.“
„Devonu lugʻati-t-turk“ („Turkiy tillar devoni“) asarini muallif xalifa Abul
Qosim Abdulloh ibn Muhammad al-Muqtadiy bi-Amrillohga tuhfa qilgan.
„Devonu lugʻotit turk“ asarining arabcha matni 1915—1917-yillarda uch
jildda Istanbulda, mukammal oʻzbekcha sharhli tarjimasi S. M. Mutallibov tomonidan
amalga oshirildi va 1960—1963-yillarda Toshkentda chop etilgan. 6727 ta lugʻat
maqolasida turkiy urugʻ, qabilalarning tili, adabiyoti, tarixi, urf-odatlari boʻyicha
noyob maʼlumotlar jamlangan. Kitob hijriy 466-yili yozilgan, bizga hijriy 664-yili
kotib Muhammad binni Abu Bakr Damashqiy koʻchirgan qoʻlyozma yetib kelgan.
„Devonu lugʻat at-turk“ asarining usmonli turkcha 1939—1941-yillarda B.Atali,
inglizcha 1982—1985-yillarda R.Dankoff bilan J.Kelli, uygʻurchasi esa 1981—1984-
yillarda bir guruh tarjimonlar tomonidan amalga oshirilib, chop ettirilgan.
Ushbu asar muqaddima va lugʻat qismdan iborat boʻlib, Markaziy Osiyo
xalqlari madaniy hayotida alohida oʻrinni egallaydi. Chunki, olim asarga dunyo
xaritasini ham ilova qiladi va Kichik Osiyodan to Xitoy hududlarigacha choʻzilib
ketgan hududlarda yashagan turkiy xalqlar tarixi, geografiyasi, etnogenezi, urf-
odatlari, turmush tarzi va madaniyati toʻgʻrisida gʻoyatda qimmatli maʼlumotlarni
beradi. Asarda turkiy qavm-urugʻlar: qipchoq, oʻgʻuz, yamak, boshqirt, basmil, qay,
yaboku, tatar, qirgʻiz, chigil, yagʻmo, tuxsi, igroq, jaru, jamil, uygʻur, tangut,
tabgʻochlardan tashqari fors, arab, xitoy va rus xalqlari haqida ham maʼlumotlar bor.
Shunisi muhimki, „Devonu lugʻotit turk“ shaharlarda soʻgʻd-turk ikki tilliligi rasmiy
holat boʻlganligi Mahmud Koshgʻariyning asarida ham qayd etilgan.
“Devonu Lug‘otit-turk” — nafaqat lug‘at, balki tilshunoslik, etnografiya,
tarix, adabiyot va madaniyat borasida ham noyob manba hisoblanadi. Bu asar orqali
biz XI asrdagi turkiy xalqlarning hayot tarzi, urf-odatlari, dunyoqarashi va adabiy
merosini bilib olamiz. Shuningdek, Mahmud Koshg‘ariy turkiy tillarni arab tilidan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
318
kam emasligini ilmiy asosda ko‘rsatgan. U o‘z asarida turkiy so‘zlarning yasalishi,
grammatikasi, sinonimiya va frazeologiyasiga oid ko‘plab misollar keltiradi.
“Devonu Lug‘otit-turk” — turkiy tillar bo‘yicha yozilgan birinchi
ensiklopedik lug‘at bo‘lib, u quyidagi jihatlari bilan ahamiyatlidir: asarda 7500 dan
ortiq turkiy so‘z va ularning arab tilidagi izohi keltirilgan. Turkiy tillarning fonetik,
morfologik va sintaktik xususiyatlari haqida ma’lumotlar mavjud. Ko‘plab she’riy
parchalar, maqollar, topishmoqlar, urf-odatlar, geografik va tarixiy ma’lumotlar ham
keltirilgan. Har bir so‘z misollar bilan, she’riy namunalar yordamida izohlanadi. Asar
tarkibida dunyodagi birinchi turkiy til xaritasi ham mavjud. Bu lug‘at o‘z davrining
til holati, turkiy qabilalar va ularning yashash hududlari haqida noyob tarixiy
ma’lumotlar beradi.
Xulosa.
Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu Lug‘otit-turk” asari — o‘zbek va
umuman turkiy xalqlar uchun bebaho ilmiy va madaniy merosdir. Bu asar orqali
turkiy tillarning qadimiyligi, adabiy salohiyati va boyligi isbotlangan. Bugungi kunda
ham ushbu asar tilshunoslar, tarixchilar va madaniyatshunoslar tomonidan chuqur
o‘rganilmoqda va qadrlanmoqda. U faqat ilmiy asar emas, balki milliy iftixor
timsolidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Mahmud Koshg‘ariy. Devonu Lug‘otit-turk — nashrlar asosida.
2.
G‘afurov Q. Turkiy tillar tarixi. — Toshkent: O‘zbekiston, 2008.
3.
Muhammadjonov A. O‘zbek tili tarixi. — Toshkent: Fan, 2012.
4.
Karamatov A. Mahmud Koshg‘ariy — buyuk tilshunos. — Toshkent:
O‘qituvchi, 1997.
5.
— O‘zbek madaniy merosi va adabiyoti portali.
6.
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Koshg%CA%BBariy
7.
“Koshgʻariy”. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Toshkent: Oʻzbekiston
milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti. 2006.
