MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
292
BOLALAR PSIXOLOGIYASINI O’RGANISH TAMOYILLARI
Nurmatov Xusan Jabborovich
Sirdaryo viloyati Xovos tumani 8-maktab psixologi
Eraliyev Muzaffar Usmonovich
Sirdaryo viloyati Xovos tumani 10-maktab psixologi
Alovboyeva Yodgora Shodiyarovna
Sirdaryo viloyati Xovos tumani 18-maktab psixologi
Anotatsiya : Bolalar psixologiyasini o’rganish qonunyatlari , hozirgi
bolalarni qanday bilish usullari , har bir yosh davrini o’ziga xos holatlari va bolalar
bilan to’g’ri munosabat o’rnatish.
Kalit so’zlar: Psixologiyani o’rganish prinsiplari, individ, psixofiziologik
funksiya, sababiylik printsip, sinchkovlik va muntazamlik printsipi.
Bolalar psixologiyasi — yosh davrlari psixologiyasi fanining
bo‘limlaridan biridir. Yosh psixologiyasi, shu jumladan, bolalar psixologiyasining
psixologiya fanidagi boshqa tarmoqlardan farqi shundaki, u psixik hodisalaming
o‘zini emas, balki rivojlanishi va yosh bilan bog‘liq ravishda o‘zgarishini tadqiq etadi.
Yosh psixologiyasining bugungi kundagi eng muhim muammolari quyidagilardan
iborat:
1.
a) turli psixofiziologik funksiyalaming yoshga oid me’yorlarini
2.
ilmiy jihatdan asoslab berish;
3.
b) individ, shaxsning yetuklik mezonlari va namunalarini aniqlash;
4.
c) hayotning turli bosqichlarida insonning real va potentsial
5.
imkoniyatlari qanday bo‘lishini aniqlash;
6.
d) inson hayotining dastlabki bosqichlari uning kelgusidagi
7.
taraqqiyotida qanday rol o‘ynashini tushunish va ilmiy bashorat qilish.
8.
Ushbu muammolami hal etish uchun inson hayotining har bir bosqichida
— bolalik, o‘spirinlik, yetuklik va qarilikda uning psixikasida ro‘y bergan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
293
o‘zgarishlami chuqur o‘rganish talab etiladi. Albatta, ular o‘rtasida muayyan farqlar
mavjud. O ‘rtadagi farq ulaming maqsadlari, konseptual apparati, metodologiyasi va
ular doirasida amalga oshiriladigan chora-tadbirlarda yaqqol namoyon bo ladi.
Fundamental—nazariy tadqiqotlarning asosiy maqsadi amaliyot uchun bo‘lgan
ahamiyatidan qa’ti nazar, psixik hodisalar haqidagi bilimlarni kengaytirib borishdan
iborat. Amaliy psixologiya esa kundalik hayot bilan bog‘liq konkret muammolami
hal etishga qaratilgan tadqiqotlarni o‘tkazadi. Fundamental tadqiqotlarda tadqiqotchi
shaxsining ta’sirisiz ham ilmiy metod o‘z vazifalarini bajaradi. Ammo amaliy
psixologiyada psixolog shaxsi metodning ajralmas qismi boiib hisoblanadi. Nazariy
izlanishlarda qo‘llanayotgan metodlarning ishonchliligi, validligi, reprezentativligi
muhim ahamiyat kasb etsa, amaliy psixologiyada bular asosiy rolni o‘ynamaydi.
Shunga qaramay, bola psixik taraqqiyotiga xos qonuniyatlar va nazariy bilimlami
egallabgina haqiqiy professional mutaxassis-psixolog, tarbiyachi bo‘lib yetishish
mumkin. L.F.Obuxova o‘rinli ta’kidlaganidek, bolalar psixologiyasi sohasidagi
nazariy vazifalar hal etilgandan keyin ilmiy bilimlarni amaliyotga tatbiq etish
imkoniyatlari ham kengaytirildi.
9.
Bola psixikasini o‘iganishda tadqiqotchi bir qator pritnsiplar —
qoidalarga tayanishi, ularga rioya etishi lozim bo‘ladi. Bu printsiplar quyidagilardan
iborat:
10.
Ob’ektivlik prinsipi tadqiqotchidan ma’lumotlar bilan ularning talqinini
aralashtirib yubormaslikni talab qiladi. Masalan, mashg‘ulot davomida bola oynadan
tashqariga qarayotgan edi deb aytilsa, bu muayyan hodisa haqidagi ma’lumot bo‘lib
hisolanadi. Lekin “bola e’tiborsiz” deb aytish hodisaning talqinidir. Hodisaning o‘zi
bilan uning talqinini aralashtirib yubormaslik kerak. Chunki yuqoridagi misolda ham
bola oynaga qarab tuigan esa-da, tarbiyachi so‘zlariga katta e’tibor berayotgan
bo‘lishi mumkin.
11.
Sababiylik printsipi bola shaxsi va ongida yangi sifatlarning hosil
bo‘lishini ta’minlovchi barcha shart-sharoit va omillami imkon qadar o‘rganishni
talab qiladi. Masalan, mashg‘ulot davomida bola tez-tez oyna tarafga qarayotgan
bo‘lsa, bu hodisaning iloji boricha ko‘proq sabablarini aniqlashga urinish kerak:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
294
ko’chadagi biron narsa bola e’tiborini o‘ziga tortdimi, mashg‘ulotda bola charchab
qoldimi, qilayotgan material bolaga yaxshi tanishmi va hokazo.
12.
Sinchkovlik va muntazamlik printsipi bola psixikasi shakllanishi
jarayonini, bunda psixolog va pedagoglar ta’sirini sinchkovlik bilan kuzatib borishni
talab qiladi.Ushbu printsipga muvofiq oldindan:
13.
a) tadqiqot joyi va vaqti aniqlanishi kerak;
14.
b) tadqiqotda o‘rganiladigan sinaluvchilar tanlanmasi tuzilishi lozim;
15.
c) tadqiqot qaysi vaqtda va qanday vaqt oraliqlarida o‘tkazilishini
16.
belgilash zarur.
17.
Ushbu bandlar belgilangach, ulardan chetga chiqmaslik kerak, ya’ni
qandaydir sub’ektiv sabablar bilan shoshilinch xulosalar chiqarmaslik, tadqiqotni
bevaqt tugatish hollariga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Aks holda ob’ektivlik printsipi
buzilgan bo‘ladi. Bolani o‘rganish ikki asosiy shaklda: “ko‘ndalangiga kesim” va
“uzunasiga kesim” metodi deb nomlanuvchi tadqiqot shaklida amalga oshiriladi.
18.
Tadqiqot ko‘ndalangiga kesim shaklida o‘tkazilganda turii yoshdagi
bolalar guruhlarida muayyan psixologik jarayon, holat yoki xususiyat o‘rganiladi va
har xil yosh bosqichidagi bolalar ustidan olib borilgan tadqiqot natijalari o‘zaro
solishtiriladi. Masalan, D.B.Elkonin kichik, o‘rta va katta maktabgacha yoshdagi
bolalaming syujetli-rolli o‘yinlariga xos xususiyatlarni o‘rganib, o‘zaro solishtirib
bolalar o‘yinlari taraqqiyotiga xos umumiy qonuniyatni aniqlagan. Ko‘ndalangiga
kesim shaklidagi tadqiqotda asosiy e’tibor sinaluvchi bolalar yoshidagi farqlarga
qaratishi kerak. Farq qanchalik kichik bo‘lsa, psixolog tadqiqotchi bola psixikasi va
shaxsidagi muhim o‘zgarishlami payqash uchun ko‘proq imkoniyatga ega bo’ladi.
19.
Tadqiqot uzunasiga kesim shaklida o‘tkazilganda bir yoki bir necha
bolaning muayyan vaqt oraligidagi hayoti o‘rganiladi. Tadqiqotchi uzluksiz ravishda
bir yosh bosqichidan ikkinchisiga o‘tishda bola psixikasi va hulq-atvorida ro‘y
beruvchi o‘zgarishlami aniqlab boradi.
20.
Psixik taraqqiyot bolaning insoniyat tarixi davomida to‘plagan bilim
va tajribalami o‘zlashtirishi hamda shaxs sifatida shakllanib borishi jarayonidan
iborat. Yosh individ psixik taraqqiyotining aniq vaqt chegarasiga ega bo‘lgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
295
bosqichi. Psixik taraqqiyotning har bir bosqichida individda muayyan fiziologik va
psixologik o‘zgarishlar kuzatiladi. Odatda psixologiyada xronologik va psixologik
yosh ajratiladi. Xronologik yosh inson tug‘ilgandan boshlab necha yosh yashaganini
ifodalaydi. Psixologik yosh esa inson psixik rivojlanishi darajasini aks ettirib,
ko‘pincha aqliy
21.
yosh deb ataladi. Aqliy yosh turli yoshdagi odamlar uchun mo‘ljallangan
maxsus test topshiriqlari orqali aniqlanadi. Aqliy yoshning xronologik yoshga nisbati
bola psixik taraqqiyotining o‘ziga xos ko‘rsatkichi — intellektual rivojlanish
koeffitsientini hosil qiladi, bu koeffitsient ingliz tilidan olingan qisqartma IQ harflari
orqali belgilanadi. Bularda albatta bolalar psixologiyasini bilish katta ahamiyat kasb
etadi.
FOYDALANILDAN ADABIYOTLAR.
1. “Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar” Toshkent, “O’zbekiston”
2000 yil.
2. Jumaboev M “O’zbek bolalar adabiyoti”,Toshkent ”O’zbekiston” 2002 y, 21b.
3. Maxmudov Y.F, Xudoyqulov X.J. “Milliy g’urur-ma’naviy komillik mezoni”.T,
Dizayn-Press 2011.327b.
4. To‘raqulov E. „Abu Rayhon Beruniy ruhiyat va ta’lim-tarbiya haqida". T.,
„O‘qituvchi", 1992, 39-b
5. "Qadimiy hikmatlar", T., F. G‘ulom nomidagi Adabiyot nashriyoti, 1987,
6. Rahimova R. “Tarbiyachiga 1001 maslahat”., Toshkent.,2007 yil
7. Sodiqova Sh. “Maktabgacha pedagogika” Toshkentyuyu., 2013 yil
8. Z. Nishonova , G. Alimova “Bolalar psixologiyasi va uni o’qitish metodikasi ” T
oshkent 2002
