MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
280
XX ASR O’ZBEK SHE’RIYATI
FARDU FILOLOGIYA FAKULTETI ADABIYOTSHUNOSLIK
yo‘nalishi 2-bosqich magistranti
Mulladjanov Farhod Aybekovich
Annotatsiya: Ushbu maqolada XX asr o‘zbek she’riyatida so‘zning g‘oyaviy,
estetik va badiiy funksiyalari Asqar Qosimov, Hayriddin Saloh va Xurshid Davron
ijodi misolida tahlil etiladi. Tadqiqotda ushbu shoirlarning poetik uslubi, so‘z tanlovi
va badiiy ifoda imkoniyatlari orqali g‘oya va estetik kontsepsiyalar qanday
shakllangani o‘rganiladi. So‘zning portret, peyzaj va badiiy detal vositasida obraz
yaratishdagi roli, shuningdek, poetik kontekstda tovush va ohang uyg‘unligi orqali
estetik ta’sir kuchi yoritiladi. Maqola so‘zning she’riyatdagi g‘oyaviy yukini, uning
jamiyat, shaxsiyat va tarix bilan aloqadorlikdagi estetik ko‘lamini ochib berishga
qaratilgan bo‘lib, XX asr o‘zbek adabiyotida so‘z tushunchasining poetik darajadagi
transformatsiyasini tahlil qiladi.
Asosiy
qism
: XX asr o‘zbek she’riyati — bu faqat she’rlar davri emas, bu
so‘zning o‘zini qayta kashf qilish, ruh, tarix, tafakkur va milliy o‘zlikni bitta satrda
ifodalash davridir. Bu asrda so‘z — shunchaki aloqa vositasi, vazn to‘ldiruvchi vosita
emas, balki millatning estetik ongini, ma’naviy musibatini, ruhiy qiyofasini
ifodalovchi asosiy estetik birlikka aylandi
1
. Aynan shu asrda o‘zbek shoirlari, xususan
Asqar Qosimov, Hayriddin Saloh va Xurshid Davron kabi ijodkorlar so‘zga bo‘lgan
munosabatni tubdan o‘zgartirdilar. Ular so‘zga badiiy detaldan ko‘ra chuqurroq,
falsafiy ramz sifatida yondashib, uni milliy tafakkurning eng nozik qatlamlariga
singdirdilar. Bu ijodkorlarning she’riyatida so‘z — bu ichki kechinmaning tovushi,
tarixiy xotiraning belgisi, insoniy iztirobning siymosi va g‘oyaning eng qudratli
ifodasi sifatida maydonga chiqadi.
Asqar Qosimning didaktik-falsafiy ohangga boy she’riyati, shoirning so‘zga
bo‘lgan muomalasini ilm-fan, ma’rifat va ma’naviyat darajasiga ko‘taradi. U har bir
1
Quronov D. Adabiyot nazariyasi. – Toshkent: Fan, 2002.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
281
satrida so‘z orqali jamiyatdagi ijtimoiy muammolar, ma’naviy saviyasizlik, unutilgan
qadriyatlar haqida o‘qituvchi sifatida gapiradi. Qosimov she’rlaridagi so‘z — bu
ustozning dars berayotgan tovushidir; u ongga ta’sir qiladi, fikrni qitiqlaydi,
harakatga chorlaydi. Boshqa tarafdan, Hayriddin Salohning lirik-falsafiy
kechinmalarga to‘la she’riyati so‘zning metafizik qirralarini ochadi. Uning she’rlarida
so‘z — bu ichki dunyodagi buzilishlar, iztiroblar, sukunatlar va yolg‘izlikning tili.
Saloh so‘z orqali mavjudlik va yo‘qlik, borliq va tushkunlik, hayot va ma’no ustida
fikr yuritadi. Bu esa o‘z navbatida, XX asr she’riyati uchun so‘zning faqat tashqi ta’sir
emas, balki ichki rezonansga ega estetika ekanligini ko‘rsatadi.
Xurshid Davron esa o‘zining tarixiy-fantastik poetikasi orqali so‘zga milliy
xotira va madaniy identitet ramzi sifatida yondashadi. Uning she’rlarida so‘z — bu
faqat tilda emas, millat ongida yashovchi semantik kod, o‘tmishni hozirga bog‘lovchi
ruhiy ip. Samarqand, Buxoro, qadimiy maskanlar, tarixiy shaxslar Davron
she’riyatida so‘z orqali qayta tiriladi. Bu yondashuv XX asrning madaniy
uyg‘onishida so‘zning qanday katta yuk ko‘targanini yaqqol namoyish qiladi.
Mazkur maqola aynan shu uch shoir ijodi orqali so‘zning XX asr o‘zbek
she’riyatida qanday g‘oyaviy, estetik va badiiy funksiyalarni bajarganini tahlil qiladi.
Shoirlarning so‘z tanlovi, uni obraz yaratishdagi roli, poetik kontekstdagi tovush va
ohang uyg‘unligi, shuningdek, portret, peyzaj va detal tasvirlarida aks etgan semantik
chuqurliklari asosiy e’tibor markaziga olinadi. Chunki bu davrda so‘z shunchaki
poetik element emas — u shoir bilan xalq o‘rtasidagi dialogga aylangan, milliy o‘zlik,
ma’naviy ko‘tarilish va jamiyatdagi uyg‘onishning o‘zagini tashkil qilgan.
Shunday qilib, Asqar Qosim ijodi XX asr o‘zbek she’riyati manzarasida
o‘ziga xos falsafiy-fikriy yo‘nalishi bilan ajralib turadi. Uning she’riyatida so‘z,
birinchi navbatda, didaktik va ma’rifiy vazifani bajaradi. Shoir so‘zga oddiy poetik
vosita sifatida emas, balki inson ruhini tarbiyalaydigan, ongni uyg‘otadigan,
jamiyatni fikrga chorlaydigan ruhiy-didaktik kuch sifatida qaraydi. Qosim she’rlarida
har bir so‘z, har bir ibora ko‘tarilgan g‘oya, ilgari surilgan fikr va berilgan estetik
ta’sirning markazida turadi. U so‘z orqali o‘quvchini ogohlantiradi, tarbiyalaydi,
yo‘naltiradi — bu so‘z muallifning ijtimoiy mas’uliyatiga aylangandek ko‘rinadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
282
Asqar Qosimovning she’riyatida ko‘pincha xalq timsollari — dehqon, ustoz,
ona kabi obrazlar orqali milliy ruh, mehnatsevarlik, ma’naviy tozalik singari
qadriyatlar madh etiladi. Misol uchun, “Qo‘li zardek terlagan onam...” satri orqali
shoir
ona obrazini yaratishda
so‘zning portretbop imkoniyatidan foydalanadi.
“Qo‘li zardek” iborasi o‘zida mehnat, halollik, mashaqqat, va ayni paytda ona
mehrining sofligini mujassamlashtiradi. Bu yerdagi portret faqat tashqi chizgilar
emas, balki xalqning ruhiy belgisi sifatida shakllanadi
2
. Qosimov so‘z orqali onani
emas,
xalqning tiriklikka bo‘lgan matonatini
chizadi.
Uning poetikasida ohangdorlikdan ko‘ra ma’no birinchi o‘rinda turadi. Lekin
bu ohangsizlik emas. Aksincha,
ma’noga xizmat qiluvchi ohang
. Uning she’rlarini
o‘qir ekansan, xuddi bir ustozning muloyim, ammo qat’iy ovozda gapirayotganini
eshitganday bo‘lasan. So‘z tovushda emas, mas’uliyatda jaranglaydi
3
. Shoirning
poetik tili xalqona, ammo soddalik orqasiga yashiringan murakkablikni yashiradi. Har
bir ibora — satrlar orasiga yashiringan g‘oya tanbal o‘quvchini o‘tkazmaydigan sirli
eshik.
Shu bilan birga, Asqar Qosimovning she’riyati XX asr o‘zbek jamiyatining
iztiroblariga javob beradigan, tarixiy xotira va ma’naviy yangilanishni ko‘zlaydigan
muhim adabiy holatdir. U shoir sifatida emas,
tarixiy ongga ega bo‘lgan didaktik
shaxs sifatida
fikr bildiradi. Uning she’rlarida biror-bir satr o‘z-o‘zicha mavjud emas
— har biri boshqa satr bilan ideologik va poetik ip orqali bog‘langan. Bularning
barchasi shoir uchun so‘z — bu shunchaki estetika emas, balki ijtimoiy vosita, tarixiy
oyna, ongni tozalovchi ko‘zgu ekanini bildiradi.
Demak, Asqar Qosimov ijodida so‘zning g‘oyaviy, estetik va badiiy
funksiyalari bir nuqtada, ya’ni
jamiyatni anglash va uni tarbiyalash
funksiyasida
mujassam bo‘ladi. U har bir so‘zda mas’uliyatni his qilgan holda, o‘quvchidan ham
mas’uliyat, fikr, ma’naviy uyg‘onish kutadi
4
. So‘z — uning qo‘lida axloqiy dars,
2
Qosimov A. Ijod estetikasi. – Toshkent: Fan, 1982.
3
Yusupov Sh. Poetik tafakkur asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1996.
4
Qosimov A. Yuksaklik sari. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1983.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
283
falsafiy ko‘zgu, estetik ogohlik qurolidir. Shunday ekan, Qosim ijodini o‘rganish —
bu so‘zning inson, jamiyat va tarix bilan qanday murakkab aloqada bo‘lishini
ko‘rishdir. Va bu jarayon — o‘zbek she’riyatining eng chuqur qatlamlariga kirish
eshigidir.
Hayriddin Saloh she’riyati — bu so‘zning sukunat bilan bahslashgani, ichki
ruhiyat goh faryod, goh sukut, goh esa zulmat bilan ta’sirchan ohangda so‘zlashgani
ifodasidir. Uning ijodida so‘z poetik funksiyasidan tashqari, psixologik va ontologik
yuklamani ham o‘z zimmasiga olgan. Saloh poetikada so‘zning cheksiz semantik
imkoniyatlarini ishga solgan, uni mazmuniy zarralargacha bo‘lib, ichki kechinmalarni
o‘quvchining tasavvurida qayta jonlantiruvchi vositaga aylantirgan shoirlardan
biridir. Aynan shu jihati bilan u XX asr o‘zbek she’riyati kontekstida o‘ziga xos
o‘ringa ega. Uning she’rlarida so‘z — ichki “men”ning qobig‘ini yoruvchi kuch,
jamiyat va shaxs o‘rtasidagi ziddiyatlarni ochib beruvchi ruhiy kod, badiiy
tafakkurning ifoda shakli bo‘lib xizmat qiladi.
Saloh poetikasi — klassik bilan zamonaviy orasida osilgan, ko‘ngil bilan fikr,
tuyg‘u bilan tafakkur, zulmat bilan yorug‘lik orasida chayqalgan poetik mavjudlikdir.
Uning so‘zga munosabati oddiy poetik jarayon emas, balki ruhiy va falsafiy izlanish
jarayonidir. Shoir metafora, o‘xshatish, detallashuv orqali so‘zning semantik
maydonini chuqurlashtiradi, unga nafaqat estetik, balki falsafiy-dramatik yuk ham
orttiradi.
Buni
quyidagi
misolda
yaqqol
ko‘rish
mumkin:
“Ko‘zlarimda kulgu — yuragimda qaqroq...”
Bu ikki qator shoir poetikasidagi
ikkilik, ikki qavatli ifoda tizimining namunasi bo‘lib, tashqi va ichki ziddiyatni so‘z
orqali dramatik effektda birlashtiradi. “Ko‘z” — tashqi, odamlar ko‘radigan, ijtimoiy
niqob. “Kulgu” esa bu ko‘zning ko‘rsatmasi. Ammo ichkarida — “qaqroq”, ya’ni
sahro, bo‘shliq, qurigan yurak. So‘z bu yerda ikki qutb o‘rtasida vujudga kelgan
ziddiyatli ruhiy portretni chizadi. Bu nafaqat obraz, bu — falsafiy holatning badiiy
tildagi metafizik shaklidir. Demak, Salohda so‘z — dramatik kontrast yaratadigan
vosita
5
.
5
Saloh H. Tashrif. – Toshkent: Yozuvchi, 1990.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
284
Xurshid Davron she’riyatidagi portretlar ham real tasvirdan ko‘ra, ramziy
shaklda beriladi. U shaxsni emas, siymoni tasvirlaydi. Misol uchun:
“Chinorlar orasida izg‘irin yuradi, / Barglar orasida izg‘in bir dard...”
Bu satrda inson yo‘q, ammo
borliqning o‘zi shaxsga aylangan
6
. “Chinor” — tarix,
izzat, barhayotlik. “Izg‘irin” — sinov, vaqt, sovuq esgan dard. Barglar orasidagi
“dard” — xalqning, millatning, shoirning ichki his-tuyg‘ulari. Shoir bu yerda
portretni butun muhitga singdiradi, uni qog‘ozga emas — daraxt soyasiga, barg
orasiga, izg‘irin ichiga yashiradi. So‘z esa bu yashirin dardning kalitidir. U shoirga
yetmayotgan narsani aytish imkonini beradi. Bu — noaniqlikda yashirin ma’no,
estetik mutloqlikda ifodalangan iztirobdir.
Peyzaj esa Xurshid Davron poetikasida tarixiy va milliy tafakkurning foniga
aylanadi. U tabiatni chizadi, ammo bu chizgi zamon izlarini o‘zida mujassam etgan.
Shoir uchun tog‘ — bu yurt, daryo — bu vaqt, sahro — bu taqdirdir. Misol:
“Samarqanddagi qal’aning so‘nggi kunlarida
G‘azalni
tinglab,
hayot
kechirardim...”
Bu ikki qatorda shoir tarixni tasvirlamaydi — u uni yashaydi. “Qal’aning so‘nggi
kunlari” — bu faqat binoning vayron bo‘lishi emas, bu qadriyatlarning sinovi,
madaniyatning chekinishi. Ammo shu holatda ham “g‘azal” tinglanmoqda — bu
go‘zallik, adabiyot, ma’naviyat hali ham tirikligini bildiradi. Shoir uchun so‘z bu
yerda
g‘amga bardoshning, tarix oldida estetik kurashning vositasi
ga aylanadi.
Xurshid Davron ijodida badiiy detal ham shunchaki estetik bezak emas, balki
o‘zlikni anglash vositasidir. Har bir kichik unsurda tarixiy xotira yashaydi. Masalan:
“Tog‘ning cho‘qqisida yulduzlar nur saçar,
O‘sha
joyda
ko‘rganman
millatning
qiyomatini...”
“Tog‘ cho‘qqisi” — balandlik, lekin ayni paytda sinov joyi. “Yulduzlar” — umid,
kelajak. Ammo bu cho‘qqida “millatning qiyomati” — ya’ni halokat, sinov, tarixiy
fojia ko‘rilgan. Demak, so‘z bu yerda yodgorlik vazifasini bajaradi. Detal esa — vaqt
ichidagi ruhiy belgidir. Davron uchun tarixiy haqiqatlarni aytish uchun roman, qissa,
esse emas —
bitta metaforik detal
yetarli. Va u bu detalni so‘z orqali yuksaltiradi.
6
Xurshid Davron. Rasmiy sayt. –
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
285
Shoir so‘z tanlashda ramziylik, tovush uyg‘unligi, konnotatsion ma’nolar,
intertekstual bog‘liqlik kabi jihatlarga e’tibor beradi. U uchun so‘z — matn ichida
emas, matnlar aro yashaydi. Har bir satr boshqa bir madaniy qatlam bilan bog‘liq: bu
goh “Shahnamayi qadim” bo‘lishi mumkin, goh Qur’on oyati, goh Alisher
Navoiyning ma’naviy izlari. Shu jihatdan Davron poetikasi —
madaniy xotiraning
kodlangan shaklidir
, u o‘quvchidan chuqur anglash, madaniy tayyorgarlik va ichki
hushyorlik talab qiladi.
Xurshid Davron ijodida so‘z — bu madaniyatning tili, milliylikning ifoda
shakli va ma’naviy uyg‘onish vositasidir. Shoir har bir obrazda tarixni ifodalaydi,
lekin bu tarix fakt emas, ruhdir. Shoir tarixga monografiya emas, she’r bilan kiradi.
U ko‘z bilan emas, yurak bilan o‘qiladigan tarix yozadi. So‘z bu jarayonda — kalit.
U eshik ochadi. U o‘tmishni hozirga olib keladi, va ayni paytda, hozirgi zamonni
o‘tmish ichra izohlab beradi.
Xulosa qilib aytganda, Xurshid Davron ijodida so‘zning g‘oyaviy, estetik va
badiiy funksiyalari o‘zaro uyg‘unlashgan holda, murakkab kontekstlarda, ko‘p
qatlamli ma’nolar tizimi sifatida namoyon bo‘ladi. So‘z — bu shoirning ichki milliy
anglashni ifodalovchi eng muhim vositasi. U so‘z orqali tarixni tinglaydi, hozirni
anglaydi va kelajakni yozadi. Shu sababli Davron she’riyati faqat adabiy matn emas
— bu
madaniy ongning poetik shakli
dir.
Ko‘zlarida osmon bor edi,
Qorong‘uliklardan qochgan yulduzday,
Sochi shamolda silkinar,
Bahorning ilk tongiday...
7
Yuqoridagi misralar esa Xurshid Davronning qalamiga xos — lirizmda tarix
nafas oladi, ruh satrlar orasida ufuradi. To‘rt satrlik bu parcha senga sokin tuyulishi
mumkin, lekin tagida metaforalar bir-birini o‘pib o‘tayapti. Bu yerda oddiy portret
emas,
shaxsning metafizik holati
, ichki dunyosining tabiat obrazlari bilan
uyg‘unlashgan bir poetik “psixofoto”si chizilgan.
7
Davron X. Bahordan bir kun oldin. – Toshkent: Yozuvchi, 1985.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
286
Ko‘zlarida osmon bor edi
— bu satrda ko‘zlar – ruhning oynasi. Ammo bu
ko‘zlar oddiy ko‘z emas:
osmon
u yerda. Demak, bu shaxsning qarashlarida kenglik,
yuksaklik, orzu, umid, balki ilohiylik bor. Ko‘zlar — o‘zligining manzili. Bu odam
yerga emas, osmonga qaraydi, demak, u hayotga oddiy emas, poetik, ruhiy darajadan
tikilayotgan bir mavjudot.
Qorong‘uliklardan qochgan yulduzday
— metafora davom etadi: u
osmonlik, lekin baribir tinch emas.
Yulduz
— odatda yo‘ldir, umiddir, nurning
shaklidir. Lekin bu yulduz
qochmoqda
, demak, u quvlanmoqda.
Qorong‘ulik
esa
faqat kecha emas — bu buzuqlik, johillik, g‘am, zulmat. Shoir bu yerda yulduz –
yorug‘lik timsolini zulmatdan qochiradi. Bu portretdagi shaxs — ichida nur bor odam,
lekin uni bu dunyo siqmoqda. U haqiqatni ko‘rgan, lekin bu haqiqat unga tinchlik
bermayapti.
Sochi shamolda silkinar
— bu yerdagi
shamol
— harakat, vaqt, hayotning
o‘tkinchi nafasi. Soch esa — go‘zallik, noziklik, ehtiros. Bu obrazda jon bor. Shoir
go‘yoki tasvirni kamera orqali sekin harakatda ko‘rsatayotgandek — soch
silkinmoqda, shamol esa vaqtdek uni silkityapti. Bu tashqi tasvir, ammo u ichki
beqarorlik, noziklikni aks ettiradi. Ruh titrayapti.
Bahorning ilk tongiday...
— oxirgi satr esa portretni tamomlaydi, ammo uni
real emas,
ramziy obrazga
aylantiradi. Bahor — hayot, yangi bosqich, yangilanish.
Ilk tong — uyg‘onish, sof nafas. Bu odam shunchaki chiroyli emas, u
umid,
yangilanish va sof tug‘ilish ramzidir
.
Demak, bu to‘rt satrda shoir inson obrazini yaratar ekan, unga tashqi belgi
bermaydi:
bo‘yi uzun, qaddi qomatli
demaydi. U
ruhiy-estetik konstruksiya
yasaydi. Bu obraz orqali shoir bir shaxsni emas, balki
yuksaklikka intiluvchi,
zulmatdan qochayotgan, har doim harakatda bo‘lgan ruhni
ko‘rsatadi.
Xulosa
sifatida shularni aytish mumkinki, XX asr o‘zbek she’riyati o‘zining
badiiy-falsafiy salohiyati, g‘oyaviy ko‘lami va estetik imkoniyatlari jihatidan
adabiyotimiz tarixida alohida bosqich bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu maqolada
o‘rganilgan Asqar Qosimov, Hayriddin Saloh va Xurshid Davron ijodi misolida shu
narsa yaqqol ayon bo‘ldiki, mazkur davrda so‘z nafaqat poetik nutqni tashkil etuvchi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
287
element, balki
shoirning dunyoqarashi, ruhiy holati va jamiyat bilan
munosabatini aks ettiruvchi ko‘p funksiyali badiiy birlik
sifatida shakllangan.
Tadqiqot jarayonida har bir shoir ijodida so‘zning o‘ziga xos semantik va poetik
yuklamasi, uning obraz yaratishdagi roli, g‘oya yetkazishdagi vositachilik funktsiyasi
hamda estetik ekspressivlik darajasi tahlil qilindi.
Asqar Qosim ijodida so‘zning didaktik-falsafiy imkoniyatlari chuqur
namoyon bo‘lib, u har bir ibora orqali ma’rifatparvarlik g‘oyalarini ilgari suradi,
so‘zga pedagogik va axloqiy yo‘nalish beradi. Hayriddin Saloh poetikasida esa so‘z
— ichki kechinmalarni, insoniy ziddiyat va ruhiy parokandalikni poetik va estetik
qatlamda ifodalovchi ramziy vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Uning she’rlarida so‘z
dramatik kuch kasb etib, o‘quvchini tafakkurga chorlovchi unsurni tashkil qiladi.
Xurshid Davron esa so‘z orqali tarixiy xotirani, milliy o‘zlikni va madaniy ongni
poetik muhitda jonlantiradi. Uning poetikasida so‘z — bu voqelikni anglash, uni
estetik shaklga solish va madaniy-milliy identitetni tiklash vositasi sifatida qaraladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qosimov A.
Ijod estetikasi
. – Toshkent: Fan, 1982.
2.
Qosimov A.
Yuksaklik sari
. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va
san’at nashriyoti, 1983.
3.
Saloh H.
Tashrif
. – Toshkent: Yozuvchi, 1990.
4.
Saloh H.
Osmonga cho‘zilgan qo‘l
. – Toshkent: G‘afur G‘ulom, 1999.
5.
Davron X.
Qadim Turk qo‘shiqlari
. – Toshkent: Sharq, 2000.
6.
Davron X.
Bahordan bir kun oldin
. – Toshkent: Yozuvchi, 1985.
7.
Quronov D.
Adabiyot nazariyasi
. – Toshkent: Fan, 2002.
8.
Shukurov N.
XX asr o‘zbek she’riyati
. – Toshkent: Fan, 2000.
9.
Yusupov Sh.
Poetik tafakkur asoslari
. – Toshkent: O‘qituvchi, 1996.
10.
Usmonov S.
Milliy uyg‘onish va so‘z san’ati
. – Toshkent: Yangi asr avlodi,
2005.
11.
Asqar Qosimov haqida. – https://ziyouz.com/portal-haqida/xarita/asqar-
qosimov
12.
