MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
274
YOSHLIK DAVRINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti o'quvchisi
Salimova Hikmatoy Ilhom qizi
Geografiya va iqtisodiy bilim asoslari yo'nalishi 3-kurs 2.22-guruh
talabalarI.
Anotatsiya: Mazkur maqolada yoshlik davrining psixologik xususiyatlari
tahlil qilinadi. Yoshlik davri insonning rivojlanishida muhim o‘rin tutadi va bu
davrda psixologik jarayonlar sezilarli o‘zgarishlarga uchraydi. Maqolada yoshlikda
yuzaga keladigan rivojlanish bosqichlari, emotsional o‘zgarishlar, o‘zini anglash
jarayonlari va shaxsiy munosabatlar shakllanishi haqida batafsil ma’lumot beriladi.
Yoshlik davrida shakllanayotgan psixologik xususiyatlar, ijtimoiy tizimga
integratsiya, ta’lim va mehnat muhitiga tayyorgarlik kabi masalalar o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar: Yoshlik, psixologik xususiyatlar, shaxsiy rivojlanish, emotsional
o‘zgarishlar, o‘zini anglash, ijtimoiy munosabatlar.
Annotation: This article analyzes the psychological characteristics of
adolescence. The adolescent period plays a crucial role in human development, with
significant changes in psychological processes. The article provides detailed
information about the developmental stages during adolescence, emotional changes,
self-awareness processes, and the formation of personal relationships. The
psychological characteristics emerging during adolescence, social integration, and
preparation for education and work are also discussed.
Keywords:
Adolescence,
psychological
characteristics,
personal
development, emotional changes, self-awareness, social relationships.
Аннотация: В данной статье рассматриваются психологические
особенности подросткового возраста. Этот период играет важную роль в
развитии человека, в котором происходят значительные изменения
психических процессов. В статье подробно рассматриваются этапы развития
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
275
подростков, эмоциональные изменения, процесс самосознания и формирование
личных отношений. Рассматриваются также психологические особенности,
возникающие в подростковом возрасте, социальная интеграция и подготовка
к обучению и трудовой деятельности.
Ключевые
слова:
Подростковый
возраст,
психологические
особенности, личностное развитие, эмоциональные изменения, самосознание,
социальные отношения.
Kirish
Yoshlik davri inson hayotidagi eng muhim bosqichlardan biridir. Bu davrda
shaxsning psixologik, emotsional va ijtimoiy rivojlanish jarayonlari intensiv kechadi.
Yoshlik, yoshning biologik o‘zgarishlaridan tashqari, psixologik va ijtimoiy tizimga
integratsiyalashuv jarayoni bilan ham tavsiflanadi. Bu davrda yoshlarda o‘zini
anglash, shaxsiy qiymatlar va dunyoqarash shakllanadi, shuningdek, emotsional va
psixologik holatlar o‘zgaradi. Yoshlik davrining psixologik xususiyatlarini o‘rganish,
bu yosh guruhidagi psixologik muammolarni hal qilish, shaxsiy rivojlanishni qo‘llab-
quvvatlash va ijtimoiy moslashuvni yaxshilash uchun zarurdir.
Maqolaning maqsadi:
Maqolaning asosiy maqsadi yoshlik davrining
psixologik xususiyatlarini o‘rganish, shu davrda yuzaga keladigan muammolarni
tahlil qilish va ularning shaxs rivojlanishidagi ahamiyatini yoritishdir. Yoshlik
davrining psixologik o‘zgarishlari, motivatsiya, emotsiyalar, va shaxslararo
munosabatlar haqida yanada chuqurroq bilim olish bu yoshdagi shaxslarning
salomatligini va o‘zaro aloqalarini yaxshilashga yordam beradi.
Asosiy qism:
Yoshlik davrining psixologik o‘zgarishlari
. Yoshlik, 12-18
yosh oralig‘idagi davrni o‘z ichiga oladi va bu davrda fiziologik o‘zgarishlar bilan
birga, psixologik jarayonlarda ham sezilarli o‘zgarishlar yuz beradi. Bu davrda
yoshlarda shaxsiy identifikatsiya, o‘zini anglash va o‘zlikni qabul qilish jarayonlari
intensivlashadi. Shaxsiyatning rivojlanishi, motivatsiya, ehtiyojlar va qiziqishlar
o‘zgaradi, shuningdek, emotsional holatlar va muvozanat o‘zgaradi. Bular yoshlarda
hayotga munosabat, o‘qishga va ishga tayyorgarlik, shaxsiy munosabatlar, va ijtimoiy
integratsiyani mustahkamlashga yordam beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
276
Emotsional o‘zgarishlar.
Yoshlik davrida emotsional holatlar sezilarli
o‘zgarishlarga uchraydi. Yoshlarda o‘zini anglash va boshqalar bilan aloqalar
o‘rtasida muvozanatni saqlash uchun emotsiyalarni boshqarish zarurati yuzaga keladi.
Emotsional barqarorlikni topish yoshlarda o‘zlikni anglash va atrof-muhitga
integratsiya qilishda muhim ahamiyatga ega.
Shaxsiy rivojlanish va o‘zini anglash
. Yoshlik davrida o‘zlikni anglash
jarayoni boshlanadi. Yoshlarda o‘zini anglash va shaxsiy ehtiyojlarini qondirishda
motivatsiya katta rol o‘ynaydi. Bu davrda yoshlar o‘zlarining qadriyatlarini
shakllantiradi, maqsadlar qo‘yadi va bu orqali kelajakda qanday shaxs bo‘lishni
anglashga harakat qilishadi. Shaxsiy rivojlanishning bu bosqichi yoshlarda
muvaffaqiyatli va sog‘lom ijtimoiy aloqalarni shakllantirish uchun muhimdir.
Ijtimoiy munosabatlar va yoshlik davri
. Ijtimoiy munosabatlar yoshlik
davrining ajralmas qismi bo‘lib, bu davrda yoshlar o‘zining ijtimoiy roli va
jamiyatdagi o‘rni haqida o‘ylashadi. O‘zini jamiyatda qanday ko‘rsatish, tengdoshlari
bilan o‘zaro munosabatlarni o‘rnatish, oila va maktabdagi munosabatlar hamda
jamiyatga integratsiya qilish yoshlarda shaxsiyatni shakllantirish jarayonida muhim
omillar bo‘ladi.
1. Shaxsiy identifikatsiya va kimlik shakllanishi:
Yoshlik davrida eng muhim psixologik jarayonlardan biri – shaxsiy
identifikatsiyaning shakllanishidir. Bu davrda yoshlar o‘zlarini jamiyatdagi turli
guruhlarga qarshi yoki ularga qaramay aniqlashga harakat qilishadi. Erik Eriksonning
psixologik rivojlanish nazariyasiga ko‘ra, yoshlikda "kimlik va roldan yo‘qotish"
bosqichi mavjud. Yoshlar o‘zlarining kimligini tushunishga va dunyoda o‘z o‘rnini
topishga intilishadi. Bu jarayon ijtimoiy aloqalar, oilaviy munosabatlar, do‘stlar bilan
muloqot orqali amalga oshadi.
2. O‘zlikni qabul qilish va o‘zini anglash:
Yoshlikda shaxs o‘zlikni qabul qilishni boshlaydi. Bu davrda shaxs o‘z
qiyofasi, xulqi, qiziqishlari, ehtiyojlari va qadr-qimmati haqida chuqurroq o‘ylashadi.
Yoshlarda o‘zini anglash, ko‘pincha o‘z xohish-istaklariga qarshi ijtimoiy
kutilmalarni va ularning qabul qilinishini o‘rganish bilan bog‘liq. Agar bu jarayon
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
277
muvaffaqiyatli bo‘lsa, yoshlar o‘zlarini ijtimoiy to‘g‘ri joylashtirishga, o‘z qadrini
anglashga va mustahkam shaxsiyatni rivojlantirishga qodir bo‘ladi.
3. Emotsional mustahkamlik va psixologik qiyinchiliklar:
Yoshlikda emotsional o‘zgarishlar sezilarli bo‘ladi. Bu davrda yoshlarda
stress, bezovtalik, tashvishlar va depressiya kabi emotsional muammolar ko‘payishi
mumkin. Shaxs o‘z his-tuyg‘ularini anglash va boshqarish jarayonini o‘rganadi.
Yoshlarda o‘zini anglash va dunyoqarash shakllanishi, psixologik qarshilikni
rivojlantirish va stressni boshqarish qobiliyatini oshiradi.
4. Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning roli:
Yoshlik davrida ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash – oila, do‘stlar, maktabdagi
o‘qituvchilar va boshqa muhim shaxslarning roli juda katta. Yoshlarga o‘zlariga
nisbatan ishonch va ijtimoiy qadr-qimmatni rivojlantirishda bu qo‘llab-quvvatlash
kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Aytgancha, ijtimoiy izolyatsiya yoki oilaviy aloqalar
yomonlashganda, yoshlarda psixologik qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin.
5. Yoshlikda o‘rganish va rivojlanish motivatsiyasi:
Motivatsiya – bu yoshlik davrida muhim bir omil bo‘lib, shaxsning hayotdagi
maqsadlarni belgilashiga, qiziqishlarini rivojlantirishga va muvaffaqiyatga erishishga
bo‘lgan ijtimoiy ehtiyojlarini rag‘batlantiradi. Yoshlikda o‘rganish, yangi bilimlar
olish va turli faoliyatlar bilan shug‘ullanish, yoshlarni har tomonlama rivojlantirishga
olib keladi. Shu bilan birga, bu davrda shaxs maqsadlar qo‘yishda va ularni amalga
oshirishda ijtimoiy muhitdan o‘zgarishlarga moslashishi zarur.
6. Yoshlikdagi jismoniy o‘zgarishlar va psixologik ta’siri:
Yoshlik davrida jismoniy o‘zgarishlar (gormonlar, o‘sish va rivojlanish)
psixologik o‘zgarishlarga sezilarli ta’sir qiladi. Yoshlar o‘z jismoniy o‘zgarishlarini
qabul qilish va ularga moslashishda ba’zi noqulayliklar sezishlari mumkin, bu esa
o‘zlikni qabul qilish va o‘zini anglash jarayonlarini qiyinlashtirishi mumkin.
Shuningdek, bu davrda jismoniy o‘zgarishlar yoshlarda o‘zining ko‘rinishiga nisbatan
tashvishlarni keltirib chiqarishi va ijtimoiy ta’sirlar bilan bog‘liq ravishda psixologik
qiyinchiliklarni yuzaga keltirishi mumkin.
7. Shaxsiyat va psixologik o‘zgarishlar:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
278
Yoshlikda shaxsiyatning shakllanishi davom etadi. Bu davrda shaxsiyat
o‘zining asosiy elementlarini (xarakter, emotsional holatlar, ijtimoiy ko‘nikmalar)
rivojlantirishni davom ettiradi. Yoshlarda bu o‘zgarishlar ko‘pincha birinchi marta
real ijtimoiy rolda faoliyat ko‘rsatishga, jismoniy va aqliy jihatdan o‘zgarishlarni
qabul qilishga yordam beradi.
8. Maqsad va kelajakni rejalashtirish:
Yoshlik davrida yoshlar ko‘pincha o‘z kelajagini rejalashtirishga kirishadilar.
O‘quv va kasb tanlashda qarorlar qabul qilishda bir qator psixologik omillar ta’sir
qiladi. Shaxsiyat shakllanishi, oilaviy va ijtimoiy ta’sirlar kelajakdagi maqsadlarni
aniqlashda yordam beradi. Bu davrda qo‘yilgan maqsadlar, motivatsiya va qaror
qabul qilish yoshlarning kelajakdagi muvaffaqiyatiga ta’sir ko‘rsatadi.
Xulosa:
Yoshlik davrining psixologik xususiyatlari insonning keyingi hayotida muhim rol
o‘ynaydi. Bu davrda yuzaga keladigan psixologik va emotsional o‘zgarishlar
shaxsning kelajakdagi rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Yoshlikda shakllanadigan
shaxsiyat, emotsional holatlar, o‘zini anglash va ijtimoiy integratsiya jarayonlari
jamiyatga muvaffaqiyatli qo‘shilishning asosi bo‘ladi. Shu bois, yoshlik davrining
psixologik xususiyatlarini tahlil qilish, bu davrdagi yoshlarning rivojlanishiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatish uchun muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Erikson E. H.
"The Stages of Development". New York, 1980.
2.
Arnett J. J.
"Adolescence and Emerging Adulthood". Pearson, 2014.
3.
Raxmonov, E. (2005).
Shaxsiyat va uning rivojlanishi.
Toshkent: Fan.
4.
Kurbanov, B. (2010).
O‘smirlik davri psixologiyasi.
Toshkent: Milliy
universitet nashriyoti.
5.
Nematov, N. (2007).
Psixologiya asoslari.
Toshkent: O‘qituvchi.
6.
Bobanov Khurshid Abdirahmatovich “FEATURES OF THE PHENOMENON
OF
PSYCHOLOGICAL
CULTURE”
http://www.eijmr.org/index.php/eijmr/article/view/1730
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_Май –2025
279
7.
Bobanov, Xurshid. "PSIXOLOGIK MADANIYAT HODISASINING O ‘ZIGA
XOS
XUSUSIYATLARI." Talqin
va
tadqiqotlar (2024).
https://talqinvatadqiqotlar.uz/index.php/tvt/article/view/2553
