MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
197
MAVZU: TEMPERAMENT VA UNING TIPLARI
.
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Geografiya va iqtisodiy bilim asoslari yo`nalishi
talabasi Azamatova Hulkar.
Annotatsiya: Ushbu ishda temperament tushunchasi va uning psixologik
jihatlari o‘rganilgan. Temperament tiplari – xolerik, sangvinik, flegmatik va
melanxolik tahlil qilinib, har birining o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rsatib o‘tilgan.
Shuningdek, temperamentning inson faoliyatiga va shaxsiy xususiyatlariga ta’siri
yoritilgan.
Abstract:This paper explores the concept of temperament and its
psychological aspects. It analyzes the four main types of temperament – choleric,
sanguine, phlegmatic, and melancholic – highlighting their unique characteristics. The
study also examines how temperament affects human behavior and individual
personality traits.
Аннотация:В данной работе изучается понятие темперамента и его
психологические аспекты. Рассматриваются четыре основных типа
темперамента — холерик, сангвиник, флегматик и меланхолик, описываются их
особенности. Также освещается влияние темперамента на поведение человека
и личностные качества.
Kalit so`zlar: temperament, temperament tiplari, xolerik, sangvinik, flegmatik,
melanxolik, psixologiya, shaxs.
Keywords: Temperament, types of temperament, choleric, sanguine,
phlegmatic, melancholic, psychology, personality.
Ключевые слова:Tемперамент, типы темперамента, холерик,
сангвиник, флегматик, меланхолик, психология, личность.
Temperament-
odamning individual xatti-harakatlarini ifodalab beruvchi
turg`un va tug`ma hisoblanadigan psixofizologik xususiyatlar jamlanmasidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
198
Temperament tug`ma va shu bilan birga o`zgarmas. Inson qaysi temperamentning
egasi hisoblansa umrining so`ngiga qadar shu temperamentda qoladi.
I.P. Pavlov temperamentni quyidagicha ta’riflaydi:”Har bir ayrim kishining
va shuningdek, har bir ayrim hayvonning ham eng umumiy xarakteristikasidir, har bir
individning butun faoliyatlariga muayyan qiyofa beradigan nerv sistemasining asosiy
xarakteristikasidir”.
Har
bir
insonning
o`z
temperamenti
bo`ladi.
Lekin
ularning
temperamentlarida bir xususiyatning individual holatda emas, balki tafovutlar bilan
uchrashi kuzatiladi.
Temperamentlarni asosan 4tipga bo`lib kelishgan.
1.
Xolerik
2.
Sangvinik
3.
Melanxolik
4.
Flegmatik.
Xolerik-
temperamentning jizzaki, qiziqqon, chaqqon, beqaror, hissiy
reaksiyaga boyligi bilan ajralib turadi. Ushbu tip juda harakatchan va kata ish
qobiliyatiga ega. Biroq boshlagan ishini oxiriga yetkazmay tezda tashlab qo`yadi.
Xolerik hech qachon bir maromda ishlay olmaydi.
Ushbu temperamentga mansub bolalar serg`ayrat bo`lishadi. Shuningdek
arazchan ,serjahl va tajangligi bilan ko`zga tashlanib turishadi. Xolerik
temperamentiga mansub insonlardagi kayfiyat ancha barqaror va davomli bo`ladi.
Sangvinik-
tirishqoq, ta’sirchan, quvnoq va chaqqon odamlar. Ular tez
moslashuvchan va atrofda bo`lyotgan voqea-hodisalarga reaksiyalari kuchli. Sangvinik
bolalar har qanday ishga qatnashish uchun doimo tayyor bo`lishadi. Lekin qanday tez
boshlagan bo`lishsa, shu ishlarini tezda qaytishlari ham mumkin. Kayfiyatlari esa
o`zgaruvchanligi bilan ajralib turadi.
Melanxolik –
ushbu temperament egalari zaif, yig`loqi, g`amgin va jur’atsiz
odamlar hisoblanishadi. Ular tezda xafa bo`lishadi. Temperamentdagi inson arzimas
qiyinchiliklarga ham bardosh bera olishmaydi va kurashdan voz kechishadi.
Shuningdek, ular o`z mo`min-qobilligi, yuvoshligi bilan va murojaatlarga uyalib,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
199
tortinib javob berishllari bilan ajralib turishadi. Ularning kayfiyatlari barqaror va
boshqa temperamentlarga nisbatan davomiydir.
Flegmatik
– hissiyotning juda sekin va kuchsiz qo`zg`alishi, hamda uzoq
davom etmasligidir. Ularning psixik jarayonlari sust va kuchsiz bo`ladi. Ular
tashabbus ko`rsatishga moyil emaslar. Flegmatikni ko`p hollarda sekin yonuvchi
olovga o`xshatishadi. U uzoq yonuvchi alangadir. Ushbu temperament kishilari tez
javob berish lozim bo`lgan vaqtlarda vaqtni qo`ldan boy berib qo`yishadi.
Xulosa:
Har bir insonda temperament aniq bir holatda uchramasligi ham mumkin.
Masalan, bir shaxsda 70% sangvinik va 30% flegmatik xususiyatlari qo`shilib kelishi
mumkin. Lekin hech kimda temperament nisbati 50/50 nisbatda uchramaydi. Har doim
bir tip o`z ustunligiga ega bo`ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Z.Ibodullayev. “Tibbiyot psixologiyasi”. Darslik, 3-nashr., T.,2019.,
2.
A.V.Petrovskiy, “Umumiy psixologiya”, 1992-yil.
3.
P.V.Ivanov. “Umumiy psixologiya”, 1972-yil.
4.
