MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
142
SO’Z TURKUMLARI
G’aniyeva Nazimaxon Jaloldinovna
Shaxrixon tumani 1-son politexnikumi
Ona-tili va adabiyoti
Elektron pochta:
Tel: +998979963961
Annotatsiya: Ushbu maqola ona tili darslarida so‘z turkumlari o‘qitishning
nazariy asoslari, amaliy qo‘llanilishi va ta’limdagi ahamiyatiga bag‘ishlangan.
O‘zbek tilidagi so‘z turkumlari tasnifi, ularning morfologik-sintaktik xususiyatlari va
o‘quv jarayonidagi roli keng ko‘lamda tahlil qilinadi. Maqolada so‘z turkumlari
o‘rgatishda qo‘llaniladigan an’anaviy, interaktiv, raqamli va o‘yinli metodlarning
samaradorligi ko‘rib chiqiladi. Turli yosh guruhlariga mos misollar, inklyuziv
ta’limdagi imkoniyatlar va zamonaviy texnologiyalarning ta’siri alohida yoritiladi.
Maqola ona tili o‘qituvchilari, metodistlar, tilshunoslar va ta’lim sohasidagi
tadqiqotchilar uchun mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar: so‘z turkumlari, ona tili, o‘zbek tili, morfologiya, sintaksis,
interaktiv ta’lim, raqamli texnologiyalar, o‘yinli metodlar, inklyuziv ta’lim.
Kirish
Ona tili ta’lim tizimining asosiy poydevoti bo‘lib, o‘quvchilarda tilni to‘g‘ri qo‘llash,
nutq ko‘nikmalari, analitik fikrlash va ijodiy yondashuvni rivojlantirishda muhim o‘rin
tutadi. So‘z turkumlari ona tili darslarining markaziy mavzularidan biri sifatida tilning
grammatik tuzilishini tushunish va o‘quvchilarda tilshunoslik kompetensiyalarini
shakllantirishda asosiy rol o‘ynaydi. So‘z turkumlari o‘quvchilarga tilning tizimli
xususiyatlarini anglash, uni ijodiy va samarali qo‘llash imkonini beradi. Zamonaviy
ta’lim sharoitida so‘z turkumlari o‘qitishda an’anaviy usullar bilan birga interaktiv,
raqamli va o‘yinli metodlardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu
maqolada so‘z turkumlari tasnifi, xususiyatlari, ona tili darslaridagi o‘rni va zamonaviy
o‘qitish usullari keng yoritiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
143
So‘z turkumlari tasnifi va xususiyatlari
So‘z turkumlari so‘zlarning leksik ma’no, morfologik shakl va sintaktik
vazifalariga asoslangan holda guruhlarga bo‘linadi. O‘zbek tilida so‘z turkumlari ikki
asosiy toifaga ajratiladi: mustaqil va yordamchi so‘z turkumlari. Quyida ularning har
biri haqida batafsil ma’lumot beriladi:
1.
Mustaqil so‘z turkumlari
:
o
Ot
: Predmet, narsa yoki hodisani ifodalaydi (masalan, “uy”, “daraxt”,
“muhabbat”). Otlar son (birlik-ko‘plik), kelishik (ot, qaratqich, jo‘nalish, chiqish,
tushum, vosita, o‘rin-joy) va egalik shakllariga ega. Masalan, “kitob” – “kitoblar”
(ko‘plik), “kitobga” (jo‘nalish kelishigi), “kitobim” (egalik).
o
Sifat
: Otning sifati, miqdori yoki belgisini bildiradi (masalan, “go‘zal”,
“uzun”, “kam”). Sifatlar oddiy (go‘zal), orttirma (go‘zaltroq) va o‘ta (o‘ta go‘zal)
darajalarda ishlatiladi.
o
Son
: Miqdor yoki tartibni ko‘rsatadi (masalan, “to‘rt”, “beshinchi”).
Sonlar asosiy (to‘rt), tartib (to‘rtinchi), taqsim (to‘rtdan) va yig‘ma (to‘rtovlon) turlarga
bo‘linadi.
o
Olmosh
: Ot, sifat yoki son o‘rnida ishlatiladi (masalan, “men”, “qaysi”,
“o‘sha”). Olmoshlar shaxsiy (men, sen), so‘roq (kim, nima), ko‘rsatish (shu, u),
belgilovchi (o‘zi, barcha) va boshqa turlarga ajratiladi.
o
Fe’l
: Harakat, holat yoki jarayonni bildiradi (masalan, “yozmoq”,
“kelmoq”, “bo‘lmoq”). Fe’llar zamon (o‘tgan, hozirgi, kelasi), shaxs (1-, 2-, 3-shaxs),
son (birlik-ko‘plik) va shakl (buyruq, shart) kategoriyalariga ega. Masalan, “yozdim”
(o‘tgan zamon), “yozaman” (kelasi zamon).
o
Ravish
: Harakatning sifati, miqdori yoki darajasini ifodalaydi (masalan,
“tez”, “sokin”, “yaxshilik bilan”). Ravishlar fe’l, sifat yoki boshqa ravish bilan
bog‘lanadi.
2.
Yordamchi so‘z turkumlari
:
o
Yuklama
: So‘zlar yoki gaplarni bog‘laydi (masalan, “va”, “lekin”,
“yoki”). Yuklamalar teng bog‘lovchi (va), zidlovchi (lekin) va tanlovchi (yoki) turlarga
bo‘linadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
144
o
Bog‘lovchi
: So‘zlar o‘rtasidagi sintaktik munosabatlarni ifodalaydi
(masalan, “bilan”, “uchun”, “dan”). Bog‘lovchilar otlarni fe’l yoki boshqa so‘zlar bilan
bog‘laydi.
o
Partikula
: So‘z yoki gapga qo‘shimcha ma’no qo‘shadi (masalan, “-chi”,
“emas”, “balki”). Partikulalar tasdiqlovchi, so‘roq yoki ta’kidlovchi ma’nolarga ega
bo‘ladi.
o
Undov
: Hissiyot yoki tabiatdagi ovozlarni ifodalaydi (masalan, “voy”,
“shov”, “oh”). Undovlar nutqda hissiy ifodani kuchaytiradi.
So‘z turkumlari tilning morfologik va sintaktik tuzilishini tushunishda asosiy
vosita bo‘lib, gap tuzish, matn tahlil qilish va tilning funksional xususiyatlarini
o‘rganishda muhim ahamiyatga ega.
Ona tili darslarida so‘z turkumlari o‘qitish usullari
Ona tili darslarida so‘z turkumlari o‘rgatishda turli yosh guruhlariga
moslashtirilgan an’anaviy, interaktiv, raqamli va o‘yinli metodlardan foydalaniladi.
Quyida ushbu metodlar kengaytirilgan holda keltiriladi:
1.
Interaktiv metodlar
:
o
So‘z turkumlari aniqlash o‘yini
: O‘quvchilarga gaplar beriladi, ulardan
har bir so‘zning turkumini aniqlash talab qilinadi. Masalan, “O‘quvchi go‘zal kitobni
sinchkovlik bilan o‘qidi” gapida ot (“o‘quvchi”, “kitob”), sifat (“go‘zal”), fe’l
(“o‘qidi”) va ravish (“sinchkovlik bilan”) aniqlanadi. Boshlang‘ich sinflarda faqat ot
va fe’l, yuqori sinflarda esa barcha turkumlar o‘rganiladi.
o
Rolli o‘yinlar
: O‘quvchilar “muharrir” va “yozuvchi” rollarini o‘ynaydi.
Yozuvchi qisqa matn yozadi, muharrir esa undagi so‘z turkumlari bo‘yicha tahlil qiladi
yoki xatolar topadi. Masalan, sifatlarni boshqa sifatlar bilan almashtirish yoki fe’l
shakllarini tuzatish.
o
Jamoaviy musobaqa
: Sinf guruhlarga bo‘linadi, har bir guruh ma’lum
bir so‘z turkumiga oid misollar keltiradi yoki vazifalarni bajaradi. Masalan, bir guruh
otlarni, boshqa guruh sifatlarni topadi.
2.
Raqamli texnologiyalardan foydalanish
:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
145
o
Onlayn
viktorinalar
:
Kahoot,
Quizizz
yoki
Forms
platformalarida so‘z turkumlari bo‘yicha testlar tuzish. Masalan, “Quyidagi so‘z qaysi
turkumga kiradi: ‘chiroyli’?” yoki “Fe’lning zamon shaklini aniqlang: ‘yozdim’.”
Ushbu metod o‘quvchilarning bilimlarini tezkor baholash va qiziqishini oshirishga
yordam beradi.
o
Interaktiv slaydlar va videodarslar
: PowerPoint, Canva yoki Prezi’da
so‘z turkumlari tasnifi va xususiyatlarini vizual tarzda tushuntirish. Masalan, otlarning
kelishik shakllarini sxemalar yoki animatsiyalar orqali ko‘rsatish.
o
Mobil ilovalar
: O‘zbek tiliga oid ta’lim ilovalari orqali so‘z turkumlari
o‘rganish. Masalan, o‘quvchilar uchun maxsus ishlab chiqilgan o‘yinlar orqali ot yoki
fe’l shakllarini mashq qilish.
o
Virtual sinf xonalar
: Google Classroom yoki Moodle orqali so‘z
turkumlari bo‘yicha topshiriqlar berish va o‘quvchilarning ishlarini onlayn baholash.
3.
Amaliy va ijodiy mashqlar
:
o
Matn tahlili
: O‘quvchilarga Alisher Navoiy, Abdulla Qodiri, O‘tkir
Hoshimov kabi o‘zbek adabiyotidagi matnlardan parchalar beriladi. Ulardan so‘z
turkumlari aniqlash va ularning sintaktik vazifasini tahlil qilish so‘raladi. Masalan,
“Xamsa”dan olingan matnda sifatlar yoki ravishlarning ishlatilishini tahlil qilish.
o
Jadvallar va sxemalar
: So‘z turkumlari turlari va xususiyatlarini
jadvallar yoki sxemalar shaklida tasvirlash. Masalan, fe’llarning zamon turlarini
sxemada ko‘rsatish yoki otlarning kelishik shakllarini jadvalda tuzish.
o
Ijodiy yozuv
: O‘quvchilardan ma’lum bir so‘z turkumidan ko‘proq
foydalanib, qisqa hikoya, maqola yoki tasvir yozish so‘raladi. Masalan, sifatlardan
foydalanib, tabiat tasvirini yozish yoki fe’llarni ishlatib, harakatli hikoya tuzish.
4.
O‘yinli metodlar
:
o
“So‘z ovchisi” o‘yini
: O‘quvchilarga matn beriladi, ulardan ma’lum bir
so‘z turkumiga oid so‘zlarni topish so‘raladi. Masalan, matnda faqat ravishlar yoki
sifatlarni aniqlash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
146
o
“Grammatik poyga”
: O‘quvchilar guruhlarga bo‘linib, ma’lum vaqt
ichida ko‘proq ot, sifat yoki fe’l keltirishga harakat qiladi. Masalan, 1 daqiqada ko‘proq
sifat keltirish.
o
“So‘z turkumlari mozaikasi”
: O‘quvchilarga turli so‘zlar beriladi, ularni
to‘g‘ri turkumga ajratish so‘raladi. Masalan, kartochkalarga yozilgan so‘zlarni ot, sifat
yoki fe’l guruhlariga bo‘lish.
Bu metodlar o‘quvchilarning yoshiga va bilim darajasiga moslashtiriladi.
Boshlang‘ich sinflarda soddaroq o‘yinlar (masalan, ot va fe’lni aniqlash), o‘rta va
yuqori sinflarda esa murakkab tahliliy vazifalar (masalan, matn tahlili yoki ijodiy
yozuv) qo‘llaniladi.
So‘z
turkumlari
o‘qitishning
afzalliklari
va
cheklovlari
So‘z turkumlari o‘qitishning afzalliklari:
Nutq ko‘nikmalarini rivojlantirish
: So‘z turkumlari bilimi
o‘quvchilarga to‘g‘ri gap tuzish, matn yozish va nutqni ravonlashtirishda yordam
beradi.
Analitik fikrlashni oshirish
: So‘z turkumlari aniqlash va tasniflash
o‘quvchilarda mantiqiy va tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi.
Interaktivlik va jozibadorlik
: Raqamli platformalar, o‘yinli metodlar va
ijodiy mashqlar darslarni qiziqarli qiladi, o‘quvchilarning motivatsiyasini oshiradi.
Adabiyot bilan bog‘lanish
: So‘z turkumlari adabiy matnlar orqali
o‘rganilganda, o‘quvchilarning adabiy bilimlari ham boyiydi.
Inkluziv ta’lim imkoniyatlari
: So‘z turkumlari o‘qitishda vizual va
o‘yinli metodlar maxsus ehtiyojli o‘quvchilar (masalan, disleksiya bilan og‘riganlar)
uchun samarali hisoblanadi.
Cheklovlar:
Tayyorgarlikning murakkabligi
: Interaktiv darslar, raqamli resurslar va
o‘yinli metodlarni tayyorlash uchun ko‘p vaqt va resurslar talab qilinadi.
O‘quvchilarning turlicha tayyorgarligi
: Sinfdagi o‘quvchilarning bilim
darajasi turlicha bo‘lishi darsni tashkil qilishda qiyinchiliklar tug‘diradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
147
E’tiborni yo‘qotish xavfi
:
Agar
metodlar
takrorlansa
yoki
o‘quvchilarning qiziqishlariga mos kelmasa, motivatsiya pasayishi mumkin.
Texnologik cheklovlar
: Raqamli vositalardan foydalanishda internet
ulanishi yoki uskunalar bilan bog‘liq muammolar yuzaga kelishi mumkin.
Cheklovlarni bartaraf etish uchun o‘qituvchilar turli metodlarni birlashtirishi,
o‘quvchilarning yosh va qiziqishlariga mos vazifalar berishi, raqamli resurslarni
oqilona qo‘llashi va darslarni doimiy yangilashi tavsiya etiladi.
Zamonaviy ta’limda so‘z turkumlari o‘qitishning
istiqbollari
Zamonaviy ta’lim sharoitida so‘z turkumlari o‘qitish raqamli texnologiyalar va sun’iy
intellektning joriy etilishi bilan yangi imkoniyatlarga ega bo‘ldi. Masalan, sun’iy
intellekt asosidagi ta’lim ilovalari o‘quvchilarga shaxsiy yondashuvni ta’minlaydi,
ularning bilim darajasiga mos topshiriqlar taklif qiladi. Google Classroom, Moodle
yoki Quizlet kabi platformalar orqali darslarni tashkil qilish, onlayn testlar va interaktiv
mashqlarni joriy etish o‘quv jarayonini yanada samarali qiladi.
Inkluziv ta’limda so‘z turkumlari o‘qitish maxsus ehtiyojli o‘quvchilar uchun
moslashtirilgan metodlar orqali muhim ahamiyat kasb etmoqda. Masalan, disleksiya
bilan og‘rigan o‘quvchilar uchun rangli kartochkalar, vizual sxemalar yoki o‘yinli
mashqlar samarali hisoblanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, interaktiv va o‘yinli
metodlar o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirish darajasini 25–30% ga oshiradi
(Sodiqov, 2015).
Bundan tashqari, so‘z turkumlari o‘qitishda virtual reallik (VR) va
kengaytirilgan reallik (AR) texnologiyalari kelajakda keng qo‘llanilishi mumkin.
Masalan, VR orqali o‘quvchilar tilning tuzilishini uch o‘lchovli muhitda o‘rganishi,
so‘z turkumlari bo‘yicha interaktiv topshiriqlarni bajarishi mumkin.
Xulosa
Ona tili darslarida so‘z turkumlari o‘qitish o‘zbek tilining grammatik tuzilishini
tushunish, nutq ko‘nikmalarini rivojlantirish va o‘quvchilarda analitik fikrlashni
shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. So‘z turkumlari tilning asosiy tarkibiy
qismlari sifatida o‘quvchilarga tilni tizimli ravishda o‘rganish va ijodiy qo‘llash
imkonini beradi. An’anaviy metodlar bilan birga interaktiv, raqamli va o‘yinli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–8_ Май –2025
148
yondashuvlardan foydalanish darslarning samaradorligini oshiradi, o‘quvchilarning
motivatsiyasini kuchaytiradi. Kelajakda sun’iy intellekt, virtual reallik va mobil
ilovalar kabi innovatsion texnologiyalarni ta’limda kengroq qo‘llash so‘z turkumlari
o‘qitishni yanada samarali va qiziqarli qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
To‘xtaxo‘jayev N. O‘zbek tili grammatikasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2000.
2.
Qo‘ng‘urov R. O‘zbek tili morfologiyasi. – Toshkent: Fan, 1980.
3.
Sodiqov A. O‘zbek tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2015.
4.
Mengliyev B. O‘zbek tilining amaliy grammatikasi. – Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2020.
5.
Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining morfologik tuzilishi. – Toshkent:
Universitet, 2010.
6.
Xo‘jayev A. Zamonaviy ta’lim texnologiyalari. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2022.
7.
To‘rayeva D. O‘zbek tili o‘qitishda raqamli texnologiyalar. – Toshkent:
Akademnashr, 2023.
