MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
364
RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING LOGISTIKA SOHASIDA
QO'LLANILISHI: MUAMMOLAR VA IMKONIYATLAR
Boltayeva Shaxnoz Bebudovna
Buxoro davlat universtiteti, Yashil iqtisodiyot
va agrobiznes kafedrasi katta o’qituvchisi
ORCID: 0009-0003-3481-3456
Email: sh.b.boltayeva@buxdu .uz
Karimov Umidjon Rasul o’g’li
Iqtisodiyot va Turizm fakulteti
3-4 IQT-22 guruh talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada raqamli texnologiyalarning logistika tizimiga
ta’siri tahlil qilingan. Asosiy e’tibor avtomatlashtirish, sun’iy intellekt, IoT (Narsalar
Interneti) va raqamli izlash tizimlarining logistika zanjiridagi o‘rni va
samaradorligiga qaratilgan. Amaliy tadqiqotlar asosida O‘zbekiston logistika
sektorida yuzaga kelayotgan muammolar va raqamli yechimlar tahlil qilinadi.
Tadqiqot natijalari raqamli transformatsiyaning samaradorligini oshirish va
logistikani optimallashtirish bo‘yicha tavsiyalar beradi.
Kalit so‘zlar: logistika, raqamli texnologiyalar, avtomatlashtirish, IoT, sun’iy
intellekt, raqamli transformatsiya
Annotation: This article analyzes the impact of digital technologies on the
logistics system. The focus is on automation, artificial intelligence, the Internet of
Things (IoT), and digital tracking systems within the logistics chain. Based on practical
research, the challenges and digital solutions emerging in Uzbekistan’s logistics sector
are examined. The findings provide recommendations to enhance digital
transformation efficiency and optimize logistics processes.
Keywords: logistics, digital technologies, automation, IoT, artificial
intelligence, digital transformation.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
365
Аннотация: В данной статье рассматривается влияние цифровых
технологий на логистическую систему. Основное внимание уделено
автоматизации, искусственному интеллекту, Интернету вещей (IoT) и
системам цифрового отслеживания в логистической цепочке. На основе
практических исследований анализируются проблемы и цифровые решения,
возникающие в логистическом секторе Узбекистана. Результаты исследования
предлагают рекомендации по повышению эффективности цифровой
трансформации и оптимизации логистики.
Ключевые слова: логистика, цифровые технологии, автоматизация, IoT,
искусственный интеллект, цифровая трансформация
Kirish
Hozirgi kunda raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi logistika sohasiga
katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Logistika jarayonlarining raqamlashtirilishi nafaqat
samaradorlikni oshiradi, balki operatsion xarajatlarni kamaytiradi va iste’molchilar
ehtiyojlariga tezkor javob berishni ta’minlaydi. Ushbu maqolada aynan shu jarayonlar,
muammolar va istiqbollar tahlil qilinadi.
1-jadval
1
Raqamli texnologiyalar va ularning logistikadagi qo‘llanilishi.
Texnologiya turi
Qo‘llanilishi
Foydasi
1
Ivanov D., Tsipoulanidis A., Schönberger J. – Global Supply Chain and Operations Management. – Springer,
2021.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
366
Avtomatlashtirish
Omborxona, saralash
Ishchi kuchi xarajatini
kamaytiradi
IoT
Transport kuzatuvi
Yuk xavfsizligini oshiradi
Sun’iy intellekt
Yo‘nalish
optimallashtirish
Yoqilg‘i
sarfini
kamaytiradi
Raqamli kuzatuv
Yukni
real
vaqtda
kuzatish
Mijoz ishonchini oshiradi
So‘nggi yillarda dunyo bo‘yicha iqtisodiy va texnologik rivojlanish jarayonlari
logistika tizimida tub o‘zgarishlarga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa, raqamli
texnologiyalarning keng joriy etilishi logistika operatsiyalarining tezligi, aniqligi va
samaradorligini sezilarli darajada oshiryapti. Jahon bankining 2023-yilgi Logistika
samaradorligi indeksiga (Logistics Performance Index) ko‘ra, raqamli infratuzilmaga
ega mamlakatlarda yetkazib berish vaqti o‘rtacha 30% ga kamaygan va tovar harakati
jarayonida aniqlik 40% ga oshgan. Bu raqamlar logistika faoliyatida raqamli
transformatsiyaning naqadar muhimligini ko‘rsatadi. Sun’iy intellekt, IoT (Narsalar
Interneti), avtomatlashtirilgan ombor tizimlari va real vaqtda kuzatuv texnologiyalari
kabi raqamli vositalar nafaqat yirik logistika kompaniyalari, balki kichik va o‘rta
korxonalar tomonidan ham keng qo‘llanilmoqda.
O‘zbekiston ham bu global tendensiyadan chetda qolmay, logistika tizimini
raqamlashtirish bo‘yicha muhim bosqichlarni bosib o‘tmoqda. Davlat tomonidan
multimodal logistika markazlari, bojxona jarayonlarini avtomatlashtirish va raqamli
hujjat aylanishi bo‘yicha qator loyihalar yo‘lga qo‘yilgan. Shu bilan birga, muammolar
ham mavjud: texnologik infratuzilmaning yetarlicha rivojlanmaganligi, malakali
kadrlar taqchilligi va logistika sohasidagi raqamli tafakkur yetishmovchiligi bu
yo‘nalishdagi asosiy to‘siqlardir. Shu sababli, ushbu maqolada raqamli
texnologiyalarning logistika sohasiga ta’siri, O‘zbekistondagi mavjud holat, duch
kelinayotgan muammolar va ularni bartaraf etish imkoniyatlari ilmiy va amaliy
jihatdan tahlil qilinadi.
Zamonaviy logistika tizimi har qachongidan ham ko‘proq texnologik
rivojlanishga tayanmoqda. Global raqobatning kuchayishi, mijozlarning tezkorlik va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
367
aniqlikka bo‘lgan talabi, mahsulot hayot tsikli qisqarishi logistika sohasida yangicha
yondashuvlarni talab qilmoqda. Aynan shu nuqtada raqamli texnologiyalar asosiy
omilga aylanmoqda. Dastlab, logistika an’anaviy ravishda omborlash, transport va
taqsimot kabi oddiy operatsiyalar majmuasi sifatida qaralgan bo‘lsa, bugungi kunda bu
soha sun’iy intellekt, bulutli texnologiyalar, IoT (Internet of Things – narsalar
interneti), katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash (Big Data) va real vaqtda
monitoring tizimlari bilan uyg‘un holda ishlaydigan murakkab, dinamik va yuqori
texnologiyalarga tayangan tizimga aylangan.
Raqamli texnologiyalar logistikada bir necha muhim jarayonlarga sezilarli
ta’sir ko‘rsatmoqda. Masalan, avtomatlashtirilgan ombor boshqaruvi tizimlari (WMS
– Warehouse Management System) mahsulotlarning kelishi, joylashtirilishi, harakati
va jo‘natilishini optimallashtiradi. IoT texnologiyasi esa harakatdagi transport
vositalari, konteynerlar yoki hatto alohida mahsulotlarni real vaqtda kuzatish imkonini
beradi. Bu texnologiya orqali mahsulotning geografik joylashuvi, harorat holati,
namlik darajasi kabi ko‘rsatkichlar nazorat qilinadi va agar me’yordan chetga chiqsa,
avtomatik ogohlantirishlar tizimi ishga tushadi. Bundan tashqari, sun’iy intellekt
algoritmlari logistika tarmoqlarini optimallashtirish, yetkazib berish yo‘llarini
belgilash, talab prognozini aniqlash va transport yuklamalarini samarali taqsimlash
imkonini beradi. Bu esa korxonalarga xarajatlarni kamaytirish, vaqtni tejash va
mijozga xizmat ko‘rsatish sifatini oshirishda yordam beradi.
Bugungi kunda ko‘plab rivojlangan mamlakatlar raqamli logistika modellari
asosida faoliyat yuritmoqda. Masalan, Amazon kompaniyasi AI va robototexnikadan
foydalangan holda ombor faoliyatini deyarli to‘liq avtomatlashtirgan. Xitoyning
Alibaba kompaniyasi esa butun ta’minot zanjirini raqamlashtirgan holda yuklarni 24/7
real vaqtda boshqaradi.
O‘zbekiston logistika sektori ham ushbu global tendensiyaga asta-sekinlik
bilan moslashib bormoqda. Davlat tomonidan Toshkent viloyati, Andijon, Sirdaryo
kabi hududlarda logistika markazlari tashkil etilmoqda, “Yagona bojxona darchasi”
elektron tizimi joriy qilinmoqda va xalqaro yo‘llar bo‘yicha multimodal tashish
yo‘nalishlari takomillashtirilmoqda. Shunga qaramay, tizimda bir qator muammolar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
368
mavjud: texnologik infratuzilmaning yetarli emasligi, logistika sohasiga mos
kadrlarning yetishmasligi, kichik va o‘rta biznes subyektlarining raqamli
texnologiyalardan foydalanish ko‘nikmasi sustligi va investitsion qo‘llab-quvvatlash
darajasining pastligi bu borada jiddiy to‘siq bo‘lib turibdi.
Shuningdek, kiberxavfsizlik masalasi ham dolzarb bo‘lib, raqamlashtirish
jarayonida ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash asosiy masalalardan biridir. Logistika
ma’lumotlari – kompaniyaning savdo, yetkazib berish va zaxira siyosatining asosi
bo‘lgani sababli, ularning yo‘qolishi yoki o‘g‘irlanishi yirik moliyaviy zarar keltirishi
mumkin. Shu boisdan, logistikani raqamlashtirish nafaqat texnologik, balki tashkiliy
va huquqiy yondashuvlarni ham talab qiladi.
2
-jadval
Raqamli texnologiyalarning logistikadagi qo'llanilishi bo‘yicha global va
O‘zbekiston statistikasi (2023-yil)
Ko‘rsatkich nomi
Dunyoda (2023)
O‘zbekistonda (2023)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
369
Raqamli texnologiyalar
bilan
jihozlangan
logistika kompaniyalari
ulushi (%)
72%
28%
IoT
texnologiyasidan
foydalanuvchi
logistika
operatorlari ulushi (%)
63%
19%
Avtomatlashtirilgan
ombor
tizimiga
ega
kompaniyalar ulushi (%)
58%
15%
Sun’iy intellekt asosida
yo‘nalish
optimallashtiruvchi
tizimlar ulushi (%)
41%
7%
Raqamli transformatsiya
uchun ajratilgan o‘rtacha
yillik investitsiya ($ mln)
$235
mln
(komp.
bo‘yicha)
$12 mln (umumiy sektor)
Real
vaqtli
kuzatuv
tizimiga ega yuk tashish
kompaniyalari ulushi (%)
68%
22%
Logistika samaradorligi
indeksi (World Bank LPI,
1–5 ball)
3.5 (dunyo o‘rtacha)
2.58
Jadvalda keltirilgan ma’lumotlar raqamli texnologiyalarning global logistika
tizimida va O‘zbekiston logistika sektorida qanday darajada joriy etilayotganini
ko‘rsatadi. Taqqosloviy tahlil shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston hali raqamli logistikani
keng miqyosda joriy etish bosqichida turibdi va rivojlangan mamlakatlar bilan
solishtirilganda, raqamlashtirish ko‘rsatkichlari sezilarli darajada past.
Birinchi ko‘rsatkich — raqamli texnologiyalar bilan jihozlangan
kompaniyalar
ulushi — dunyo bo‘yicha 72% bo‘lsa, O‘zbekistonda bu raqam atigi 28% ni tashkil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
370
etmoqda. Bu farq O‘zbekistonda texnologik transformatsiya jarayoni sust
kechayotganini, aksariyat logistika kompaniyalari hali an’anaviy usullardan
foydalanayotganini anglatadi.
IoT (narsalar interneti) texnologiyalaridan foydalanish darajasi ham past.
Dunyo bo‘yicha har uchta logistika kompaniyasidan ikkitasi IoT asosida yuk
monitoringini amalga oshirsa, O‘zbekistonda bu texnologiyani qo‘llayotgan
kompaniyalar soni atigi 19%. Bu esa yuklar harakati, saqlash sharoitlari va xavfsizlikni
real vaqt rejimida nazorat qilish imkoniyatining cheklanganligini bildiradi.
Avtomatlashtirilgan ombor tizimlarini joriy etgan kompaniyalar ulushi
dunyoda 58% ni tashkil etsa, O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich 15% dan oshmagan.
Natijada, omborxona faoliyatida inson omilining yuqoriligi, ishchi kuchiga bo‘lgan
ehtiyoj va xatolik ehtimoli saqlanib qolmoqda.
Sun’iy intellekt asosida yo‘nalishlarni optimallashtiruvchi tizimlar jahon
bo‘yicha 41% kompaniyada mavjud bo‘lsa, O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich atigi 7%.
Sun’iy intellektning keng joriy etilishi logistika samaradorligini oshiradi, yoqilg‘i
xarajatlarini kamaytiradi, transport yuklamalarini optimallashtiradi. Demak, AI
texnologiyalarining joriy qilinishi O‘zbekistonda logistik xarajatlarni kamaytirishning
asosiy kalitidir.
Eng jiddiy farq raqamli transformatsiyaga ajratilgan investitsiyalarda ko‘zga
tashlanadi: jahonda bu ko‘rsatkich bir kompaniyaga o‘rtacha $235 millionni tashkil
etsa, O‘zbekistonda butun sektor bo‘yicha jami $12 million atrofida. Bu esa texnologik
taraqqiyot uchun yetarli moliyaviy resurslar ajratilmayotganini ko‘rsatadi.
Shuningdek, real vaqtli kuzatuv tizimlariga ega kompaniyalar soni ham
O‘zbekistonda kam – 22%. Bu holat yuklar yetkazib berishdagi aniqlik, kechikishlar
nazorati va mijozlar ishonchi bilan bog‘liq muammolarni yuzaga chiqaradi.
So‘nggi ko‘rsatkich — Logistika samaradorligi indeksi (LPI) bo‘yicha ham
sezilarli tafovut bor: jahon o‘rtacha ko‘rsatkichi 3.5 bo‘lsa, O‘zbekistonning reytingi
2.58 ni tashkil etadi. Bu logistika infratuzilmasi, bojxona, yetkazib berish tezligi va
monitoring imkoniyatlari kabi ko‘plab jihatlarda takomillashtirish zarurligini
ko‘rsatadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
371
Xulosa qilib aytganda, raqamli texnologiyalarning logistika sohasida
qo‘llanilishi katta imkoniyatlar ochmoqda: bu – operatsion samaradorlikni oshirish,
xarajatlarni kamaytirish, xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilash, ma’lumotlarga
asoslangan qarorlar qabul qilish va global ta’minot zanjirlariga tezroq
integratsiyalashish imkonidir. Ammo bularning barchasi to‘liq amalga oshishi uchun
texnologik bazani mustahkamlash, malakali kadrlar tayyorlash, davlat va xususiy
sektor o‘rtasida raqamli hamkorlikni rivojlantirish, shuningdek, infratuzilmani raqamli
transformatsiyaga tayyorlash zarur.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Abduvahobov, T. (2020). Qishloq xo‘jaligi logistikasining iqtisodiy jihatlari va
rivojlanish tendensiyalari. Tashkent: Iqtisodiyot va tarmoq ma'muriyati nashriyoti.
2.
Berkov, A. (2019). Logistika va ta'minot zanjiri boshqaruvi. Moskva:
Yekaterinburg, Ekonomika.
3.
Davronov, N.(2018). Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining saqlanishi va
transportirovkasi. Tashkent: O‘zbekiston Qishloq xo‘jaligi Akademiyasi nashriyoti.
4.
4.AO
Axmedov.
ZAMONAVIY
IQTISODIYOTNING
YASHIL
RIVOJLANISHINI BOSHQARISH TAMOYILLARI VA MEXANIZMLARINI
O'RGANISHNING NAZARIY VA USLUBIY ASOSLARI. Inter education & global
study, 171-178
5.
AO Axmedov. YASHIL IQTISODIYOT FANINI O'QITISH KONTEKSTIDA
YASHIL
IQTISODIYOTNING
ZAMONAVIY
AMALIYOTLARI
VA
TEXNOLOGIYALARINI TAHLIL QILISH. Inter education & global study, 96-104
6.
АО Ахмедов. ВЛИЯНИЕ ЦИФРОВОЙ ТРАНСФОРМАЦИИ НА РАБОТУ
ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ. Вестник науки и образования, 61-64
7.
АО Ахмедов. Цифровизация логистики: от big data к интернету вещей.
Universum: технические науки 1 (4 (121)), 36-38.
8.
Болтаева, Шахноз. "The cost-effectiveness of the use of water resources in
agriculture." ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz) 1.1 (2020).
9.
Болтаева, Шахноз. "Инновационные способы финансирования в
агробизнесе." ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz) 1.1 (2020).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
372
10.
Bebudovna, B., J. Ganjiyevich, and M. Tairova. "Ways of financing innovative
activities in agrobusiness." Int. J. Acad. Manag. Sci. Res. IJAMSR 5 (2021): 138-143
11.
Hakimovna–Lecturer,
Akhmedova
Feruza,
and
Boltaeva
Shakhnoza
Bebudovna-Lecturer.
"WIDE
DISSEMINATION
OF
INFORMATION
TECHNOLOGIES IN THE SPHERE OF DOMESTIC AND INTERNATIONAL
TOURISM
[ШИРОКОЕ
РАСПРОСТРАНЕНИЕ
ИНФОРМАЦИОННЫХ
ТЕХНОЛОГИЙ В СФЕРЕ ВНУТРЕННЕГО И МЕЖДУНАРОДНОГО
ТУРИЗМА]."
12.
Bebudovna, Boltayeva Shakhnoz. "WASTE PROBLEM, SECOND LIFE OF
WASTE IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN." INTERNATIONAL SCIENTIFIC
RESEARCH CONFERENCE. Vol. 1. No. 12. 2023.
13.
.Boltayeva, Sh B. "DEVELOPMENT OF AGRICULTURE ROLE OF
MARKETING." Galaxy International Interdisciplinary Research Journal 11.5 (2023):
428-431.
14.
Болтаева, Шахноз. "WASTE PROBLEM, SECOND LIFE OF WA
DEVELOPMENT OF AGRICULTURE ROLE OF MARKETING." ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz) 45.45 (2024).21
15.
,Болтаева, Шахноз. "Modern Directions of Small Business and
Entrepreneurship
Development
in
Uzbekistan."
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz) 20.20 (2022).p
16.
16..Болтаева, Шахноз. "The role of Agrokultural marketing in the development
of Uzbekisnan." ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz) 1.1 (2020).p
17.
. 3Boltayeva, Shahnoza Bebudovna, and Miraziz Furkat ugli Mirkhodjayev.
"LEGAL REGIME OF SMART CONTRACTS IN FOREIGN ECONOMIC
ACTIVITY." Development and innovations in science 1.1 (2022): 108-114.
18.
