MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
346
AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING LOGISTIKA
JARAYONLARIGA TA'SIRI
Boltayeva Shaxnoz Bebudovna
Buxoro davlat universtiteti, Yashil iqtisodiyot
va agrobiznes kafedrasi katta o’qituvchisi
ORCID: 0009-0003-3481-3456
Email: sh.b.boltayeva@buxdu .uz
Xoliqov Shohjahon Alyor o‘g‘li va
Ramazonova Farangiz Otabek qizi
Iqtisodiyot va Turizm fakulteti
3-4 IQT-22 guruh talabalari
Annotatsiya: Mazkur maqolada zamonaviy raqamli texnologiyalarning
logistika sohasiga ko‘rsatadigan ta’siri, xususan, ERP, WMS, TMS tizimlari hamda
RFID, IoT va Big Data kabi innovatsion texnologiyalarning amaliy qo‘llanilishi tahlil
qilingan. Raqamlashtirish orqali logistika jarayonlarida samaradorlikka qanday
erishilayotgani ilmiy va amaliy misollar asosida ko‘rsatilgan.
Kalit so‘zlar: Raqamli logistika, ERP tizimi, IoT, Big Data, RFID, WMS, TMS,
samaradorlik, innovatsiya.
Annotation: This article analyzes the impact of modern digital technologies on
the field of logistics, focusing on the practical application of ERP, WMS, and TMS
systems as well as innovative tools such as RFID, IoT, and Big Data. The study
demonstrates how digitalization improves the efficiency of logistics processes using
both theoretical and practical examples.
Keywords: Digital logistics, ERP system, IoT, Big Data, RFID, WMS, TMS,
efficiency, innovation
Аннотация: В данной статье проанализировано влияние современных
цифровых технологий на сферу логистики, в частности, рассмотрено
практическое применение систем ERP, WMS и TMS, а также таких
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
347
инновационных технологий, как RFID, IoT и Big Data. Показано, как
цифровизация способствует повышению эффективности логистических
процессов на основе научных и практических примеров.
Ключевые слова: Цифровая логистика, система ERP, IoT, Big Data,
RFID, WMS, TMS, эффективность, инновация
Kirish
So‘nggi yillarda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi ishlab chiqarish,
xizmat ko‘rsatish va ayniqsa logistika sohasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Logistika
jarayonlarining raqamlashtirilishi korxonalar faoliyatini optimallashtirish, xarajatlarni
kamaytirish va mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifatini oshirishga imkon bermoqda.
Ushbu maqolada raqamli logistika tushunchasi, uning afzalliklari, qo‘llaniladigan
axborot texnologiyalari hamda ularning logistika jarayonlariga ta’siri tahlil qilinadi.
Raqamli
logistika
–
bu
zamonaviy
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan (AKT) foydalangan holda logistika jarayonlarini avtomatlashtirish,
boshqarish va nazorat qilish tizimidir. Bu soha sun’iy intellekt, bulutli texnologiyalar,
IoT (Internet of Things), katta ma’lumotlar (Big Data), va GPS kabi texnologiyalar
bilan chambarchas bog‘liq.
1-jadval
1
Axborot texnologiyalarining asosiy turlari va ularning logistika
jarayonlariga ta’siri
Texnologiya
Logistikadagi qo‘llanilishi
GPS va IoT qurilmalari
Yuklarning real vaqt rejimida kuzatilishi
ERP tizimlari
Resurslarni integratsiyalash va logistika
zanjirini boshqarish
Bulutli texnologiyalar
Ma’lumotlarga istalgan joydan kirish va
hamkorlikda ishlash
1
Ivanov D., Tsipoulanidis A., Schönberger J. – Global Supply Chain and Operations Management. – Springer,
2021.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
348
Sun’iy intellekt (AI)
Talabni prognoz qilish, marshrutlarni
optimallashtirish
Big Data (Katta ma’lumotlar)
Qaror
qabul
qilishda
tahliliy
imkoniyatlarni kuchaytirish
Raqamli logistikaning afzalliklari
1.
Tezkorlik
: Ma’lumotlarning tezkor almashinuvi orqali yuk harakati va
yetkazib berish jarayonlari tezlashadi.
2.
Xatoliklarni kamaytirish
: Avtomatlashtirilgan tizimlar inson xatolarini
minimallashtiradi.
3.
Xarajatlarni qisqartirish
: Optimal yo‘nalishlarni tanlash va resurslardan
oqilona foydalanish xarajatlarni kamaytiradi.
4.
Mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifatining oshishi
: Buyurtmalarni
kuzatish, real vaqtli xabarnomalar mijozlar ishonchini oshiradi.
5.
Ma’lumotga asoslangan qarorlar
: Big Data tahlillari asosida strategik
qarorlar qabul qilish imkoniyati yaratiladi.
Raqamli logistikaning rivojlanish bosqichlari.
Logistika tizimining raqamli
rivojlanish yo‘li quyidagi bosqichlarda amalga oshadi:
1.
Ma’lumotlarni raqamlashtirish
: Avval logistika hujjatlarini (faktura,
buyurtma, yetkazib berish varaqasi) raqamli ko‘rinishga o‘tkazish orqali boshlangan.
2.
Avtomatlashtirish
: Yuklarni avtomatik ro‘yxatga olish, omborni
boshqarish tizimlari (WMS), avtomatik skanerlash kabi texnologiyalar joriy qilinadi.
3.
Integratsiya
: Tashqi va ichki tizimlarning yagona platformada ishlashi,
ERP, CRM va SCM tizimlarining uyg‘unlashuvi.
4.
Tahliliy texnologiyalarni qo‘llash
: Katta ma’lumotlar (Big Data) va AI
asosida optimallashgan logistika rejalari tuzish.
5.
Prediktiv (bashoratli) logistika
: Bozor holatiga qarab oldindan
rejalashtirish, ombor zaxiralarini samarali boshqarish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
349
Raqamli transformatsiya strategiyasi.
Korxona raqamli logistika tizimiga
o‘tishda quyidagi strategiyani ko‘zda tutishi lozim. Korxona mavjud logistika tizimini
o‘rganish va muammolarni aniqlash. Mos keluvchi axborot tizimlari va
texnologiyalarni tanlash. Xodimlarga yangi tizimlardan foydalanishni o‘rgatish. Ilgari
sinov tariqasida joriy etib, so‘ng butun tizimga yoyish. Joriy qilingan tizimning
natijalarini muntazam tahlil qilish.
O‘zbekistonda raqamli logistikaning holati
O‘zbekistonda ham logistika sohasini raqamlashtirish bo‘yicha muhim
qadamlar qo‘yilmoqda. Xususan:
“UzAuto Motors”
ERP tizim asosida ombor zaxiralarini avtomatlashtirib
boshqarmoqda.
“Artel”
kompaniyasi yuklarni QR kod va RFID orqali kuzatishni joriy
qilmoqda.
Toshkent xalqaro logistika markazi
– xalqaro standartlarga mos
keluvchi raqamli logistika markazi sifatida faoliyat yuritmoqda.
Yagona darcha
tamoyiliga asoslangan bojxona tizimlari – import-eksport
jarayonlarining tezlashuviga xizmat qilmoqda.
Global tendensiyalar va kelajak istiqbollari
Avtonom transport vositalari
– avtonom yuk mashinalari va dronlar
orqali yuk tashish ishlari avtomatlashtirilmoqda.
Blockchain
– tranzaksiyalarni xavfsiz, shaffof va real vaqt rejimida
boshqarish imkonini bermoqda.
Yashil logistika (Green Logistics)
– ekologik toza transport vositalaridan
foydalanish, energiya tejamkor texnologiyalar joriy etilmoqda.
2
-jadval
Logistika sohasida qo‘llaniladigan raqamli texnologiyalar turlari
Texnologiya nomi
Tavsifi
Qaysi jarayonga ta’sir
qiladi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
350
RFID (Radio Frequency
Identification)
Yuklarni
identifikatsiya
qilish
uchun
simsiz
texnologiya
Ombor
boshqaruvi,
kuzatuv
IoT (Internet of Things)
Qurilmalar
va
sensorlarning
internet
orqali bog‘lanishi
Real vaqt monitoringi,
texnik nazorat
ERP (Enterprise Resource
Planning)
Korxona
resurslarini
yagona tizimda boshqarish
Ta’minot,
ishlab
chiqarish, yetkazish
WMS
(Warehouse
Management System)
Ombor ishlarini avtomatik
boshqarish tizimi
Yuk
joylashuvi,
inventarizatsiya
TMS
(Transport
Management System)
Transport
va
yo‘nalishlarni boshqarish
Yuk
tashish,
marshrut
optimallashtirish
Raqamli logistikaning dolzarb jihatlari:
Bugungi kunda raqamli logistika
sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalarida strategik ustuvor yo‘nalishga aylangan.
Logistika tarmog‘ining raqamlashtirilishi quyidagi sohalarda muhim ahamiyatga ega.
Elektron tijorat (e-commerce)
bu Onlayn savdoning tez rivojlanishi tufayli tezkor va
avtomatlashtirilgan logistika tizimlariga talab oshmoqda. Buyurtmalarni real vaqt
rejimida qabul qilish, yetkazib berish jarayonini onlayn kuzatish kabi imkoniyatlar
muhim bo‘lib bormoqda.
Omborxona boshqaruvi
bu avtomatlashtirilgan ombor
tizimlari mahsulotlarni joylashtirish, saralash va chiqarish jarayonlarini ancha
tezlashtiradi. Omborlarda robotlardan foydalanish jadal rivojlanmoqda.
Transportni
optimallashtirish
bu sun’iy intellekt yordamida yuk mashinalari harakat
yo‘nalishlarini eng samarali tarzda rejalashtirish mumkin. Bu esa yoqilg‘i sarfini
kamaytiradi va ekologik ta’sirni pasaytiradi.
Raqamli logistika joriy etilishida uchraydigan muammolar bu
Har qanday
innovatsion tizimda bo‘lgani kabi, raqamli logistikani joriy etishda ham muayyan
qiyinchiliklar mavjud.
Ayni paytda ayrim hududlarda internet tezligi, server quvvatlari yoki kerakli
texnik vositalarning cheklanganligi bu tizimlarni samarali joriy etishga to‘sqinlik
qilmoqda. Raqamli tizimlar katta dastlabki sarmoya talab qiladi – ERP, IoT, GPS, AI
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
351
kabi texnologiyalarni joriy qilish arzon emas. Axborot texnologiyalari va logistika
sohasini birlashtirgan mutaxassislar kam. Shuning uchun ko‘plab kompaniyalar
raqamli tizimlardan to‘liq foydalanolmayapti. Kiberxavfsizlik bugungi kunda eng katta
tahdidlardan biri hisoblanadi. Ma’lumotlar oqimi kuchaygani sayin ularni himoyalash
muhim bo‘ladi.
Kadrlar va ta’lim masalasi bu
Raqamli logistikani samarali joriy qilish uchun
soha xodimlarining bilim va ko‘nikmalari dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bu borada:
OTMlarda logistikaga ixtisoslashgan axborot texnologiyalari kurslari
tashkil etilishi zarur.
Kompaniyalarda amaliy o‘quv dasturlari, malaka oshirish kurslari yo‘lga
qo‘yilishi kerak.
Xorijiy tajriba asosida sertifikatlash tizimi joriy qilinishi tavsiya etiladi
(masalan, SAP, Oracle Logistics, Microsoft Dynamics bo‘yicha kurslar).
Xalqaro tajriba va istiqbollar
Jahon bo‘yicha ilg‘or kompaniyalar raqamli
logistikani quyidagi yo‘nalishlarda muvaffaqiyatli joriy qilmoqda:
Amazon
– yuklarni avtomatik yig‘ish va yetkazish jarayonida robotlardan
foydalangan.
DHL
– global transportni optimallashtirish uchun AI va IoT
texnologiyalarini birlashtirgan.
Alibaba Logistics (Cainiao)
– butun dunyo bo‘ylab raqamli logistika
platformasini yaratgan.
O‘zbekiston uchun ushbu tajribalar namuna bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Kelajakda mahalliy korxonalar o‘zlarining logistika tizimlarini avtomatlashtirish orqali
xalqaro bozorga chiqish imkoniyatiga ega bo‘lishadi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Ivanov D., Tsipoulanidis A., Schönberger J. –
Global Supply Chain and
Operations Management
. – Springer, 2021.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4477-sonli Qarori –
Transport-
logistika infratuzilmasini rivojlantirish bo‘yicha 2019–2023 yillarga mo‘ljallangan
davlat dasturi
. – Toshkent, 2019.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
352
3.
UNESCAP –
Digital and Sustainable Trade Facilitation in Central Asia
. –
4.
Sharipov N.S. –
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining iqtisodiyotga
ta’siri
. – Toshkent, “IQTISOD”, 2021.
5.
Forbes Logistics Tech Insights –
Top Emerging Technologies in Logistics
. –
Forbes.com, 2023.
6.
Abduvahobov, T. (2020). Qishloq xo‘jaligi logistikasining iqtisodiy jihatlari va
rivojlanish tendensiyalari. Tashkent: Iqtisodiyot va tarmoq ma'muriyati nashriyoti.
7.
Berkov, A. (2019). Logistika va ta'minot zanjiri boshqaruvi. Moskva:
Yekaterinburg, Ekonomika.
8.
Davronov, N.(2018). Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining saqlanishi va
transportirovkasi. Tashkent: O‘zbekiston Qishloq xo‘jaligi Akademiyasi nashriyoti.
9.
Bebudovna, Boltayeva Shakhnoz. "Importance of Logistics System
Development in Uzbekistan."
EUROPEAN JOURNAL OF BUSINESS STARTUPS
AND OPEN SOCIETY
2.11 (2022): 6-9.
10.
Narzieva, D. M., and A. D. Kudratov. "the importance of digitalization of the
economy and priorities in Uzbekistan."
World Economics and Finance Bulletin
2.2
(2021): 9-13.
11.
Zamirbekova, G. "ISSUES OF TRANSPORT LOGISTICS IN EFFECTIVE
DEVELOPMENT OF BUSINESS ACTIVITY."
SCIENTIFIC APPROACH TO THE
MODERN EDUCATION SYSTEM
1.3 (2023).1.
12.
Болтаева, Шахноз. "Modern Directions of Small Business and
Entrepreneurship Development in Uzbekistan."
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
20.20 (2022).
13.
Рахматуллаева Ф. М., Болтаева Ш. Б. Совершенствование системы
управления персоналом на промышленных предприятиях //Экономика и
финансы (Узбекистан). –2014. – №. 5. – С. 51-54.
14.
Болтаева Ш. Инновационные способы финансирования в агробизнесе
//ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2020. – Т. 1. – №.1
34.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
353
15.
Шахноз, Б. (2021). IMPRORING THE ACTIVITIES OF SMALL ENTITIES
ON THE BASIS OF INNOVATIVE MARKETING TECNOLOGIES.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.Uz)
,
1
(1).
16.
Bebudovna, Boltayeva Shaxnoz. "ATROF-MUHITNING IFLOSLANISHI VA
INSON SALOMATLIGIGA TA’SIRI."
SCIENTIFIC ASPECTS AND TRENDS IN
THE FIELD OF SCIENTIFIC RESEARCH
2.17 (2024): 10-12.
17.
Bebudovna, Boltayeva Shaxnoz, Abduhakimov Nurbekjon Nuriddin o‘g‘li, and
Xo‘jaqulov Ramozon Saloxiddinovich. "OZBEKISTONDA AGROTURIZMNI
RIVOJLANTIRISHNING AHAMIYATI."
INNOVATIVE DEVELOPMENTS AND
RESEARCH IN EDUCATION
3.25 (2024): 172-175.
18.
Zokir ogli, Zayniyev Diyorbek. "GLOBAL EKOLOGIK OZGARISHLAR VA
ULARNI OQIBATLARI."
IMRAS
7.1 (2024): 81-83.
19.
Bebudovna, Boltayeva Shaxnoz, Qurbonov Jaxongir Muxtorovich, and
Nematilloyev Shaxriyor Azimovich."QISHLOQ XOJALIGIDA .AHAMIYATI."
SO
‘NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI
7.2 (2024): 92-95.
20.
Болтаева, Ш. (2024). CHARACTERISTICS OF THE DIGITAL ECONOMY
AND ITS DESCRIPTION: CHARACTERISTICS OF THE DIGITAL ECONOMY
AND ITS DESCRIPTION.
Центр Научных Публикаций (buxdu.Uz)
,
21.
Болтаева, Ш. (2024). CHO’LLASHISH VA QURG’OQCHILIKGA QARSHI
KURASHISH YO’LLARI.
Центр Научных Публикаций (buxdu.Uz)
,
50
(50).
https://journal.buxdu.uz/index.php/journals_buxdu/article/view/12528
22.
Bebudovna B. S., Xasan o‘g‘li S. R. QUVUR TRANSPORTINI
RIVOJLANTIRISH VA UNING LOGISTIKADAGI AHAMIYATI //FORMATION
OF PSYCHOLOGY AND PEDAGOGY AS INTERDISCIPLINARY SCIENCES. –
2024. – Т. 3. – №. 29. – С. 536-540.
