MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
173
BIOLOGIK TAJRIBALAR ORQALI O’QUVCHILARDA ILMIY
DUNYOQARASHNI RIVOJLANTIRISH
Asanova Diana Batirali qizi
Turg‘unov Arabboy Baxromjon o‘g‘li
Risqimboyev Fazliddin Ilhomjon o‘g‘li
Chirchiq davlat pedagogika universiteti Biologiya yo‘nalishi 3-bosqich
talabalari
Usmonova Ruzixon Bozorovna
CHDPU Fakultetlararo chet tillar kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada biologiya fanini o‘qitishda tajriba va amaliy
mashg‘ulotlarning o‘quvchilarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirishdagi roli
yoritiladi. Biologik tajribalar nafaqat nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llash, balki
o‘quvchilarning kuzatuvchanlik, mantiqiy fikrlash va sabab-oqibat bog‘liqliklarini
tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Tadqiqotda biologik tajribalarni tashkil
etish metodikasi, dars jarayonida o‘quvchilarni faol ishtirok etishga undovchi
yondashuvlar hamda tajribalar asosida tanqidiy va ilmiy fikrlashni shakllantirish
omillari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, zamonaviy ta’limda tajribaviy yondashuvning
o‘rni va istiqbollari ham tahlil etiladi.
Kalit soʻzlar: biologik tajriba, ilmiy dunyoqarash, o‘quvchi faolligi, amaliy
mashg‘ulot, kuzatish, eksperiment, tanqidiy fikrlash, tabiiy fanlar, metodika,
motivatsiya.
Zamonaviy ta’lim tizimida o‘quvchilarning ilmiy dunyoqarashini
shakllantirish va rivojlantirish muhim vazifalardan biridir. Biologiya fani, o‘zining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
174
tabiati va mazmuni bilan, o‘quvchilarda ilmiy fikrlash, kuzatish, tahlil qilish va xulosa
chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishda katta imkoniyatlarga ega. Xususan, biologik
tajribalar orqali o‘quvchilar nazariy bilimlarni amaliyotda sinab ko‘rish, ilmiy
metodlarni o‘zlashtirish va tabiat hodisalarini chuqurroq anglash imkoniyatiga ega
bo‘ladilar.
1. Biologik tajribalar va ilmiy dunyoqarash.
Biologik tajribalar
o‘quvchilarning ilmiy dunyoqarashini shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi.
Tajriba orqali o‘quvchilar nazariy bilimlarni amaliyotda sinab ko‘rish, kuzatish, tahlil
qilish va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Bu esa ularning ilmiy
fikrlash qobiliyatini oshiradi va tabiat hodisalariga ongli munosabatni shakllantiradi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, biologik tajribalar o‘quvchilarning bilimlarini
chuqurlashtirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi.
2. Biologik tajribalarning turlari va ularning ahamiyati.
Biologik tajribalar
turli shakllarda o‘tkazilishi mumkin: laboratoriya ishlaridan tortib dala
ekskursiyalarigacha. Laboratoriya ishlarida o‘quvchilar mikroskop orqali hujayra
tuzilishini o‘rganish, fermentlar faoliyatini kuzatish kabi amaliy mashg‘ulotlarni
bajaradilar. Dala ekskursiyalarida esa o‘quvchilar tabiatdagi o‘simlik va hayvonot
dunyosini bevosita kuzatish, ekologik tizimlarni o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Bu tajribalar o‘quvchilarning kuzatuvchanlik, tahlil qilish va xulosa chiqarish
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
3. Ilmiy metodlarni o‘rgatish va mustaqil tadqiqotlar.
Biologik tajribalar
orqali o‘quvchilarga ilmiy metodlarni o‘rgatish muhim ahamiyatga ega. O‘quvchilar
tajriba o‘tkazish jarayonida muammo qo‘yish, gipoteza ilgari surish, tajriba rejasini
tuzish, natijalarni tahlil qilish va xulosa chiqarish kabi ilmiy metodlarni
o‘zlashtiradilar. Bu esa ularning mustaqil tadqiqot olib borish qobiliyatini
rivojlantiradi va ilmiy tafakkurini shakllantiradi.
4. Biologik tajribalarning tarbiyaviy ahamiyati.
Biologik tajribalar nafaqat
ilmiy bilimlarni o‘zlashtirishda, balki o‘quvchilarning tarbiyaviy jihatdan
rivojlanishida ham muhim rol o‘ynaydi. Tajriba o‘tkazish jarayonida o‘quvchilar
mehnatsevarlik, aniqlik, mas’uliyat, jamoada ishlash kabi sifatlarni o‘zlashtiradilar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
175
Shuningdek, tabiatga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lish, ekologik madaniyatni
rivojlantirish kabi tarbiyaviy maqsadlar ham amalga oshiriladi.
5. Biologik tajribalarni o‘tkazishda zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish.
Hozirgi kunda biologik tajribalarni o‘tkazishda zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi va ta’lim
samaradorligini yuqori darajaga olib chiqadi. Masalan, virtual laboratoriyalar,
interaktiv dasturlar, simulyatsiyalar orqali o‘quvchilar murakkab biologik jarayonlarni
vizual tarzda o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu esa ularning ilmiy
dunyoqarashini yanada chuqurlashtiradi.
Biologik tajribalar –
bu faqatgina nazariy bilimlarni mustahkamlash vositasi
emas, balki o‘quvchilarda chuqur ilmiy tafakkur, kuzatuvchanlik, tanqidiy fikrlash va
ilmiy dunyoqarashni shakllantiradigan eng muhim pedagogik vositalardan biridir. Har
qanday tajriba – bu o‘quvchini faoliyatga jalb etish, uni o‘ylashga, izlanishga, sabab-
oqibat bog‘liqliklarini tushunishga undaydigan jarayon. Aynan shu xususiyatlari bois
biologik tajribalar bugungi kunda fan asosida ta’lim berishga intilayotgan pedagoglar
uchun beqiyos metodik imkoniyatlar yaratadi.
Tajriba o‘tkazish orqali o‘quvchi o‘z bilimini sinovdan o‘tkazadi, yangi
bilimlarni mustaqil ravishda anglaydi va o‘z mulohazasini bildiradi. Bu esa faqat bilim
darajasini emas, balki o‘quvchining tafakkur darajasini, ilmiy qarashlarini va shaxsiy
intellektual o‘sishini ham belgilaydi. Ilmiy tajriba – bu faktlar asosida xulosa
chiqarishni, shoshilinch va yuzaki fikrlardan qochishni, har bir dalilni asoslashni
o‘rgatuvchi qudratli vositadir.
Bugungi raqamli davrda esa biologik tajribalarni tashkil etishda zamonaviy
texnologiyalarning imkoniyatlaridan keng foydalanish ilmiy dunyoqarashni yanada
chuqurroq shakllantirishga xizmat qilmoqda. Masalan, virtual laboratoriyalar,
interaktiv simulyatsiyalar yoki mikroskopik suratlar orqali o‘tkazilgan tajribalar
o‘quvchida nafaqat bilimga, balki fanga nisbatan qiziqish uyg‘otadi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki,
biologik tajribalarni o‘quv jarayoniga
sistematik va metodik jihatdan puxta integratsiya qilish orqali biz o‘quvchilarni nafaqat
bilimdon, balki mustaqil fikrlovchi, ilmiy asosda qaror chiqaruvchi, ekologik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
176
madaniyatga ega va tabiatga mas’uliyat bilan yondashadigan zamonaviy shaxslar
sifatida shakllantirishga erishamiz. Shuning uchun ham biologik tajribalar nafaqat
darsning estetik yoki qiziqarli elementi, balki ta’lim va tarbiyaning fundamental asosi
sifatida qaralishi zarur. O‘quvchi tajriba davomida o‘zini kichik olim sifatida his qilsa,
demak u kelajakda fan bilan jiddiy shug‘ullanishga bir qadam yaqinlashgan bo‘ladi.
Ana shunday yondashuvgina bizga haqiqiy ilmiy dunyoqarashga ega avlodni
tarbiyalash imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Avezova I.U., Xodjiyeva N.I., Rustamova S.I. (2022). Biologiyani o‘qitishda
o‘quvchilarning
ilmiy
dunyoqarashini
shakllantirish.
INNOVATIVE
DEVELOPMENTS AND RESEARCH IN EDUCATION.
2. Tolipova J., Ofurov A.G. (2020). Biologiya o‘qitish metodikasi. Ziyouz.com.
3. Rahmatova G. (2021). “Raqamli texnologiyalar asosida biologiya fanini o‘qitish
metodikasi”. “Pedagogik ta’lim” ilmiy-amaliy jurnali, 3-son.
4. Sulliyeva S.X. (2023). Biologiyani o‘qitishda ta’lim-tarbiyaning uzviyligi va ta’lim
– tarbiya masalalari. SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION
SYSTEM.
