MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
302
FORTEPIANO IJROSI VA MUSIQANING INSON ORGANIZMIGA
IJOBIY TA’SIRI
Xalqaro Nordik Universiteti
Musiqa ta’limi kafedrasi 3-kurs talabasi
Ma’murova Maftunaxon Maqsud qizi
ilmiy rahbar: Xalqaro Nordik Universiteti
Musiqa ta’limi kafedrasi katta o‘qituvchisi
Ro‘zimurodov Ilyos Azamat o‘g‘li
Annotatsiya. Mazkur maqolada fortepiaono ijrosi va musiqaning inson
organizmiga kognitiv ijobiy samaradorligi, olim va mutafakkirlarning nazariy ilmiy
izlanish va tadqiqotlari tahlili keltirib o‘tilgan.
Tayanch iboralar. Fortepiano ijrosi, kognitiv ijobiy samaradorlik, nazariy
ilmiy izlanishlar, tahlil.
Аннотация. В статье представлен анализ положительного
когнитивного воздействия игры на фортепиано и музыки на организм человек а
также теоретические научные исследования и изыскания ученых и мыслителей.
Ключевые
фразы.
Фортепианное
исполнение,
когнитивная
положительная эффективность, теоретические научные исследования, анализ.
Annotation. The article presents an analysis of the positive cognitive impact of
playing the piano and music on the human div, as well as theoretical scientific
research and studies by scientists and thinkers.
Key phrases. Piano performance, cognitive positive efficacy, theoretical
scientific research, analysis.
Kirish
Fortepiano ijrosi – bu ajoyib va ko‘p qirrali mahorat bo‘lib, u insonning
o‘z his tuyg‘ularini, ijodkorligini va aql-idrokini musiqa orqali ifoda etish imkonini
beradigan vosita demakdir. Ushbu faoliyat kognitiv, jismoniy va hissiy jihatdan keng
ko‘lamli imtiyozlarni taqdim etish bilan birga insonga quvonch va qoniqish keltiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
303
Fortepiano bu nafaqat cholg‘u asbobi balki ijodkorlik va shaxsiy rivojlanish va o‘sish
uchun poydevordir.
Fortepiano ijrosi:
- Diqqatni oshiradi, uni bir joyga jamlashda xizmat qiladi
- Xotirani charxlaydi
- Miyya faoliyati samaradorligini oshiradi
- Irodani mustaxkamlaydi.
- Intizomni shakllantiradi
- Emotsional ruhiy holatni muvozanatga keltiradi.
- Tasavvurni oshiradi
- Tafakkurni kengaytiradi.
Fortepiano ijrosi insonning nafaqat musiqiy iste’dodini, balki umumiy
intellektual va emotsional rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydigan juda katta vosita
hisoblanadi. Fortepiano - mukammal va universal cholg‘u asbobi hisoblanib, undagi
ijro mobaynida inson miyyasining ikkala yarim shari baravariga faol ishlaydi. Bu esa
miyaning umumiy ishlash samaradorligini keskin oshiradi. Fortepiano ijrosi bir
vaqtning o‘zida ko‘plab vazifalarni bajarishni talab qiladi. Uning natijasida diqqat va
xotirani kuchayib boradi va inson aqliy faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Fortepiano
chalish nozik va aniqlikni talab qilganligi sababli, qo‘l harakatlari koordinatsiyasini
yaxshilaydi, motorik harakatlarni muvofiqlashtiradi.
Musiqaviy ritm va tuzilma, matematik va til tizimlariga o‘xshash bo‘lib, bu
sohalardagi ko‘nikmalarni ham rivojlantiradi. Tadqiqotlarga ko‘ra fortepiano ijrosi
bilan muntazam shug‘ullanuvchi bolalarda matematika fani va tillarni o‘rganish
boshqa bolalarga nisbatan osonroq va tezroq kechadi. Boshqa bolalarga nisbatan
o‘zlashtirishlari yuqoriroq bo‘ladi.
Fortepiano ijrosi nafaqat inson miya faoliyatiga balki uning psixoemotsional
holatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Musiqa orqali inson ichki kechinmalarini so‘zsiz
ifoda eta olishi mumkin. Fortepiano ijro etish yoki musiqa tinglash (ayniqsa mumtoz
musiqalar) inson organizmidagi kortizol ya’ni stress gormonini pasaytiradi va
tinchlanishiga yordam beradi. Tadqiqotlar ko‘rsatishicha musiqiy terapiya depressiya,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
304
ruhiy tushkunlik, tashvish va havotir holatlarini еngillashtirishda samarali vosita
hisoblanadi.
Fortepiano ijrosi insonning ijtimoiy ya’ni shaxs sifatida rivojlanishida ham
ijobiy o‘rin egallaydi. O‘zini ifoda eta olish, o‘z-o‘zini anglash, nazorat qila olish
ko‘nikmalarini oshiradi. Muntazam ravishda shug‘ullanishlar, mehnat natijasida
insonda intizom va sabr jadal shakllanadi. Turli xildagi sahnaviy chiqishlar orqali
o‘ziga ishonch shakllanadi. Ijrochilik mahorati albatta inson temperamenti va xarakteri
bilan uzviy bog‘liq. Shundan kelib chiqib u individual ham demakdir.
Mashhur polyak pianinochisi Ignasiy Paderevskiy, o‘zining ajoyib pianinochilik
yutuqlarining siri nimada ekanligi haqidagi savolga «Bir foiz talant, to‘qqiz foiz omad
va 90 foiz mehnat» deb javob beradi.
Fortepiano turli madaniyatlar va musiqiy an’analarda chuqur ildiz otgan
asbobdir. Fortepiano ijrosini o‘rganish insonni turli davrlar va madaniyatlarning boy
musiqa merosi va repertuari bilan tanishtiradi. Bular insonda an’analarni qadrlashni,
madaniy tushuncha va musiqiy didni kengaytirishni o‘rgatadi.
Fortepiano ijrosi ijodkorlikni oshiradi. Ijrochi ijro mobaynida musiqani o‘z
hayolotida tasavvur qilishni, musiqiy tasvir yaratishni o‘rganadi. Uning dunyoqarashi
yanada kengayishni, nozik did egasini shakllantirishni boshlaydi.
Musiqa har bir xalqning madaniy merosi bo‘lib, insoniyat tarixida qadim
zamonlardan beri mavjud.
Musiqa
— bu tovushlar, ritm, ohang (melodiya), tembr va
garmoniyaning muayyan tizim asosida tashkil topgan san’at turidir. Musiqa
insonlarning his-tuyg‘ulari, kechinmalari, kayfiyati va fikrlarini ifoda etish va uzatish
vositasi sifatida xizmat qiladi.
Musiqa - falsafa va ilm fan olimlari nazdida
.
Musiqaning qalbga, ruhiyatga, kayfiyatga va eng asosiysi inson organizmiga
ijobiy ta’siri masalalari borasida, o‘rta asr sharq buyuk mutafakkirlaridan bo‘lmish
bobolarimiz
Abu Nasr Farobiyning «Musiqa haqida katta kitob», Abu Ali ibn
Sinoning «Kitob ash-shifo», «Kitob an-najot», «Donishnoma»
kabi asarlarining
musiqa haqidagi bo‘limlari,
Abdurahmon Jomiyning «Risolai musiqa»
kitoblari
bunga yaqqol misol va dalil bo‘la oladi. Qadimiy ta’limotlarga tayanadigan bo‘lsak
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
305
zardushtiylarning muqaddas kitobi
«Avesto»,
Pifagorning «Evritmiya», Arastuning
«Mimesis»
ta’limotlari ham shular jumlasidandir. Ular musiqaning inson ongi, ruhi,
qalbi, shaxsi, umuman olganda jamiyat rivojiga ulkan ta’sirini ta’kidlab o‘tishgan.
Masalan,
Aflotun
«Davlatning qudrati unda qanday musiqa, qaysi lad va qay ritmda
yangrayotganligigiga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri
bog‘liq»,
–
degan.
Olimlarning musiqa haqidagi fikrlari turli davrlar va ilmiy sohalarga qarab
farqlanadi.
Abu Ali Ibn Sino musiqani tabobatda ishlatgan. U musiqa inson
kayfiyatiga va sog‘lig‘iga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini aytgan. Tib ilmida musiqani
davolovchi usul sifatida qo‘llash mumkinligini ta’kidlagan. Nazariy nuqtai nazardan
Ibn Sino musiqani matematika bilan tenglashtirgan, matematik bilimlar toifasiga
kiritgan. U musiqani tovushlarni o‘rganuvchi, ularning mutanosib jo‘rligi natijasida
kuy hosil bo‘luvchi fan deb qaragan. U musiqa sonlarga tegishli va ular bilan uzviy
bog‘liqdir deb bilgan. Ibn Sino tarixda birinchi bo‘lib musiqaga faqat matematik fan
deb emas, balki jamiyatshunoslik, psixologiya, poetika, etika va fiziologiya nuqtai
nazaridan ham qarab, musiqa tarixiga puxta ilmiy tayanchni asoslagan.
Abu Nasr Farobiy
U
«
Musiqa haqida katta kitob» asarini yozgan va
musiqani inson ruhiyatiga chuqur ta’sir qiluvchi ilm deb hisoblagan. Uning fikricha,
musiqa inson ruhini poklaydi, uni ma’naviy yuksaltiradi va ichki uyg‘unlikni
ta’minlaydi
Pifagor
Pifagor musiqani matematik qonuniyatlar bilan bog‘lagan. U
«
musical harmony»
ya’ni musiqa garmoniyasini raqamlar va nisbatlar orqali tushuntirgan.
Unga ko‘ra,
musiqiy tovushlar va kosmik uyg‘unlik o‘rtasida aloqa bor — bu g‘oya “kosmik
musiqasi” (musica universalis) deb ataladi.
Zamonaviy
ilmiy
yondashuvlar
asosida
musiqaga
oid
fikrlar
Psixologiya va nevrologiya
Zamonaviy tadqiqotlar musiqaning inson miyasida
dofamin, serotonin kabi
«
baxt gormonlari» ishlab chiqarilishiga yordam berishini
aniqlagan.
Musiqa stressni kamaytiradi, xotirani yaxshilaydi, diqqatni jamlashga
yordam beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
306
Musiqa terapiyasi
Bu yo‘nalishda musiqa ruhiy kasalliklar, depressiya,
Altsgeymer kabi holatlarni davolashda ishlatiladi.
Musiqa yordamida autizmga
chalingan bolalarda ijtimoiy faollikni oshirish mumkinligi aniqlangan.
Ta’limdagi o‘rni
Tadqiqotlarga ko‘ra, musiqa bilan shug‘ullanuvchi
o‘quvchilarning mantiqiy va matematik tafakkuri kuchliroq bo‘ladi.
Musiqa til
o‘rganishda ham yordam berishi mumkin, ayniqsa ritm va eshitish orqali eslab
qolishda.
Fortepiano ijrosi va musiqaning inson organizmiga ta’siri ko‘p qirrali va chuqur
mazmunga ega bo‘lib, u insonning nafaqat estetik didini shakllantiradi, balki jismoniy
va ruhiy salomatligiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Musiqaning, ayniqsa fortepiano
kabi klassik cholg‘ularning inson psixologiyasi va fiziologiyasiga ta’siri bo‘yicha olib
borilgan ilmiy izlanishlar, musiqaning stressni kamaytirish, qon bosimini
normallashtirish, yurak urish ritmini muvozanatlashtirish va hatto immun tizimini
mustahkamlashda yordam berishini ko‘rsatmoqda. Fortepiano chalish insonning
tafakkur qilish qobiliyatini, xotirani, mantiqiy fikrlashni, motorik harakatlarni
muvofiqlashtirishni va ijodiy salohiyatni rivojlantiradi. Bu jarayon, ayniqsa bolalar va
o‘smirlar uchun muhim bo‘lib, ularning intellektual va emotsional rivojlanishida katta
ahamiyat kasb etadi. Fortepiano chalishni o‘rganish insonda mehnatsevarlik, sabr-
toqat, maqsadga erishish yo‘lida qat’iyatlilik kabi ijobiy fazilatlarni shakllantiradi.
Shuningdek, fortepiano musiqasining tinglovchilarga ko‘rsatadigan ta’siri ham alohida
e’tiborga loyiq. Klassik fortepiano asarlarini tinglash inson ruhiyatiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi, taskin beradi, ruhiy bosimni kamaytiradi, charchoqni еngillashtiradi va
ijobiy hissiyotlar uyg‘otadi. Bu holat, ayniqsa zamonaviy hayotning tezkorligi, stress
va asabiylik sharoitida muhim ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, fortepiano ijrosi
orqali inson o‘z his-tuyg‘ularini erkin ifoda eta oladi, ichki dunyosini boyitadi va o‘z-
o‘zini anglashga harakat qiladi. Bu esa shaxsiy rivojlanish, o‘ziga bo‘lgan ishonch va
ijtimoiy faollik darajasining oshishiga olib keladi. Umuman olganda, fortepiano ijrosi
va uning musiqasi inson hayotida beqiyos ahamiyat kasb etadi. U inson salomatligini
mustahkamlash, ma’naviyatini boyitish, ruhiy holatini barqarorlashtirish va ijodiy
salohiyatini yuzaga chiqarishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Shu sababli,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
307
fortepiano san’atiga yosh avlodni keng jalb etish, musiqiy ta’limni rivojlantirish va
ushbu yo‘nalishda chuqur ilmiy-tadqiqot ishlarini davom ettirish zamonaviy jamiyat
uchun muhim vazifalardan biridir.
FOYDALANGAN ADABIOTLAR:
1.
Musiqa psixologiyasi R.G‘.Qodirov. Musiqa” nashryoti Toshkent 2005.
2.
Музикалная психология В.И.Петрушин М.1997
3.
Teplov B.M. Musiqiy qobiliyatlar psixologiyasi
4.
Karimov S. O‘zbek musiqasi: tarix va taraqqiyot. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2010.
5.
6.
