MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
271
QO’QON XONLIGIDA BA’ZI SOLIQ TURLARI (BUXORO VA XIVA
XONLIGIDAGI SOLIQ TURLARIGA QIYOSIY TAXLIL)
Farg‘ona davlat universiteti Tarix
fakulteti 1-bosqich magistranti
Mirzaodilova Nigora Avazjon qizi,
Obidjonova Gulchexra Mamirjon qizi.
Mirzaodilovanigora1@gmail.com
Obidjonovagulchehra5@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqola orqali Qo‘qon xonligidagi soliqlarning turlari
ularning miqdori va soliqlar yukining dehqonlar gardaniga juda og‘ir tushishi, soliq
yig‘ishdagi suiistemolliklar, Xudayorxon davridagi yangi soliqlarni joriy etilishi,
Qo‘qon xonligining soliq tizimi va boshqa O‘rta Osiyo xonliklaridan farq qilishligini
bilib olasiz.
Kalit so‘zlar: soliq, majburiyat, zakot, xiroj, ushr, xossachi, beklik, tanobona,
tagi joy, tarozi puli, tamaki puli, Xudoyorxon.
O‘rta Osiyoda qadimdan paydo bo‘lib, davlatchilikning yuqori pog‘onasiga
ko‘tarilgan barcha davlatlar yosh O‘zbekiston davlat qurilishining asosini tashkil qiladi.
Boy tariximizni o‘rganishdan asosiy maqsad, ularning davlatchilik siyosatini o‘rganib,
sinalgan tajribalarni yangi zamonga moslab tadbiq etishdir. Davlat qurilishining
poydevorini moliya sohasidag islohatlar tashkil etadi. Moliya sohasida davlatning
daromadini ko‘paytiruvchi soha bu - soliq sohasidir. Tarixdan ham malumki, soliqlar
davlatlarning
asosiy
daromad
manbai
bo‘lgan.
Soliq
sohasida
islohatlar
hukumdorlar
[4:5-6-b]
va aholi o‘rtasidagi munosabatlarni yaqqol ko‘rsatib beradi.
Davlatchilik siyosatida soliq sohasi shunday o‘ringa egaki, agar bu soha shartli tartiblar
asosida shakllantirilsa, adolat mezonlariga, qonun-qoidalariga amal qilinib olib borilsa,
albatta
bu
davlatning
ravnaqi,
kelgusi
taraqiyoti
ta’minlangan
bo‘ladi.
Davlatchiligimizda muhim o‘rin tutgan soliq siyosatining rivojlantirish uchun ham bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
272
sohadagi izlanishlarni davom ettirish kerak. Chunki bu soha hozirgi kunda jamiyat
hayotida muhim o‘rin egallaganligi bois, biz so‘z yuritmoqchi bo‘lgan mavzu o‘z
dolzarbligiga ega. Xonliklardagi soliq tizimimni o‘rganishda barcha sohalar qatori, bu
yo‘nalishning tarixiy ildizlarni chuqquroq bilish uchun ham tarixiy manbalarning o‘rni
beqiyos. Ushbu yo‘nalishdagi manbalarni to‘rtta guruhga ajratishimiz mumkin. Qo‘qon
xonligi soliq tizimiga oid manbalar to‘liq emas ya‘ni aynan shu mavzuga bag‘ishlab
mahlliy muarrixlar ham, xonlikka tashrif buyurgan xorijiy sayohlar alohida manba
yaratishmagan. Bu haqida Z.N.Xatomovaning “Qo‘qon xonligida soliq tizimi” nomli
disertatsiyasida ham fikrlar yuritiladi
.[4:9-12b]
Qo‘qon xonligi soliq turlari haqida so‘z
yuritar ekanmiz O‘rta Osiyodagi boshqa xonliklardan farq qilmagan, Xudoyorxon
davriga kelganda esa xonlikda boshqa xonliklarda (Buxoro amirligi, Xiva xonligi)
mavjud bo'lmagan yangi soliq turlarini joriy qiladi. Dastlab biz O‘rta Osiyoda mavjud
b‘lgan Qo‘qon va Buxoro xonliklaridagi ayrim soliq turlarining o‘xshash va farqli
jihatlariga to‘xatlmoqchimiz Xonlikda asosiy davlat xazinasini boyitadigan manba bu
aholidan yig‘iladigan soliqlar edi. A.L.Kunining ma’lumotlariga qaraganda Xonlikda
rasmiy soliqlar quydagilardan iborat bo‘lgan: natural xiroj yoki 1/10 soliq, zakot -
tovardan olinadigan savdo solig‘i va hayvonlar hisobidan olinadigan soliq, bozorda
savdogarlardan olinadigan soliq turi, tarozi solig‘i, daryodan o‘tkazib qo‘ygani uchun
soliq, tuz boji va yana maxsus soliqlar ham bo‘lgan
.[3:125-126-b]
X.N.Bobobekov
xonlikdagi soliqlarni ikki turga: xossachi va beklikka bo'lgan. Xossachi- daromad xon
xazinasiga to‘g‘ridan to‘g‘ri tushgan. Beklik – yig‘ilgan soliq beklik xazinasiga tushgan
va beklik uning ma’lum bir qismini xon xazinasiga yuborilgan
[3:126-b].
Xazinaga
barcha soliqlar kelib tushgan. XIX-asrning birinchi yarmida Qo‘qon xonligining
daromadi natura va puldan iborat edi. (Buxoro xonligida ham huddi shunday tartib joriy
etilgan bo‘lib Buxoro xonligida mahsulot ko‘rinishidagi soliq xirmon ko‘tarish payitiga
to‘g‘ri kelgan).Ularning bir qismi viloyat xokimlari qo‘lida saqlangan bo‘lib ular bu
mablag‘lar xisobiga qo‘shin taminotini o‘z bo‘yinlariga olishgan edi, qolgan qismi xon
xazinasiga tushgan. Xudoyorxonning (1805-1875-yy.) so'ngi hukmronlik yillarida xon
xazinasiga har yili 1,5 mln rublga teng soliq tushardi
[7: 5-8-b].
Sholi, bug‘doy, jo‘xori
va boshqa donli ekinlardan g‘allaning 1/5 soliq sifatida olingan. Mevazor bog‘lardan
[1:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
273
37-b],
uzumzor , sabzavot, paxta va boshqa o‘simliklar ekiladigan yerlardan esa uning
satxi maydoniga nisbatan soliq to‘lanardi. Bunday yerlardan olinadigan soliq turi
tanobona deb ataladi, shu bilan birga tanobona solig‘i ekilgan narsalarni e’tiborga olgan
xolda uning miqdori bilan belgilangan. Masalan: X.N.Bobobekov fikriga ko‘ra terak va
qayrog'och ekilgan bir tanob yerdan 50 tiyin, qovun, tarvuz ,bodring, beda, tut, piyoz va
bahorgi sabzi ekilgan bir tanob yerdan bir so‘m, uzumzorlar va mevali daraxtlar ekilgan
bir tanob yerdan ikki so‘mdan soliq olingan
[8:55-78- b].
Shu o‘rinda shuni takidlab
o‘tish joizki Buxoro xonligida ham Tanobona solig‘i mavjud bo‘lib u xonlikdagi boshqa
soliqlar zakot va qo‘sh puli (Buxoro xonligida xirojning bir turi polizlarga bozorning
yaqinligiga qarab olingan) qatorida faqat naqt pul ko‘rinishida olingan. Hosilni
o‘lchashda va soliq miqdorini belgilashda yig‘ib olishda suistemollik qilish hollari tez-
tez bo‘lib turadi. Bu esa aholi uchun og‘ir musibat edi
[3:127-b].
Xonlikda nafaqat
qishloq axolisi balki shahar axolisi ham qishloq dehqonlaridan kam bo‘lmagan holda
soliq to‘lagan. Faqat shahar va qishloqlardan yig‘iladigan soliqlar turi farqli bo‘lgan.
Shaharlardan olinadigan soliqlar undagi hovli uylar soniga, do‘konlar va ayrim
hunarmandlarning maxsulot turlariga nisbatan belgilab yig‘ilgan. Xonlikda hayvon
podasi egasidan ularni sotib olib ketayotganda zakot olingan. Ularning narxidan 1/40
qismini zakot uchun to‘lashlari lozim edi. Buxoro xonligida esa hayvon podasidan
olinadigan zakot miqdori turli yillarda turlicha bo‘lgan. Masalan: 1904-yilga kelib
Buxoro xonligida 5ta yuk tashuvchi tuya hisobidan 1ta qo‘y, 40 bosh qo‘y va echki
podasidan 1ta qo‘y yoki echki. Qo‘y va echkilarning soni 100 tagachga bo‘lsa zakot
miqdori O‘zagarmagan.101 boshdan 201 boshgacha bo‘lsa 2 bosh, undan ham ko‘p
bo‘lsa har 100 boshdan bir boshdan qo‘y yoki echki qo‘shilib borgan. Oltin va
kumushdan ham 40 tilladan 1 tilla soliq sifatida olingan. Shaharlarga biriktirilgan qirg‘iz
va qozoqlarning podasidan ham zakot olingan. Buning uchun ularning ovullariga
zakotchi yuborilgan, podalardagi hayvonlar sanalib har 40 bosh hayvondan bittasi zakot
uchun olingan. Agarda podasidagi hayvon 40 boshga yetmasa va aholining o‘zidagi oltin
va kumush 20 tilladan oshmasa zakot olinmas edi. O‘rta Osiyo xonliklarida, xususan,
Qo‘qon va Buxoro xonliklarida ham har bir savdogar o‘z harvorlarini shahardan
tashqariga chiqarishdan avval nechta tuya, qancha tovar va qayerga yuborilayotganligini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
274
zakotchiga habar qiladi. Zakotchi kelib tovarlarni yuzaki tuyalarni yechmasdan umumiy
bahoni belgilab undan 2,5 % xisobida zakot miqdorini belgilar edi. Buxoro xonligida
bundan farqli o‘laroq bozorga kirish va chiqishda zakot to‘lnagan. Bundan tashqari
Qo‘qon xonligida zakotchi patta yozib berish uchun o‘zining foydasiga xar bir pud
xisobidan bir yil uchun 1 tanga olar edi. Savdogar bu pattani olgandan so'ng bir yil
davomida xonlik hududida ko‘rsatilgan mablag‘i miqdorida boshqa zakot to‘lmasdan
savdo qilishlari mumkin edi. “Qo‘qon tarixi” asrida keltirilishicha Qo‘qon hokimiyati
zakot tushumlarini hisobga olmas edi, barcha yig‘ilgan mablag‘ zakotchida to‘plangan.
U esa o‘z ixtiyori va insofiga qarab xon va bekka ma’lum qismini yuborib turgan.
Zakotchi zimmasida aososan xarbiy qo‘shin taminoti turar edi. Xonlikda xar bir shahar
alohida-alohida zakot to‘lagan. Masalan: Toshkentda har yili 60-80 ming tilla zakot
yig‘ilgan
[3:130-b].
1875-yil 2-oktyabrda maxsus topshiriqlar bilan o‘rta Osiyoga kelgan
katta mansabdor A.L.Kun K.A. Kaufmanga yo‘llagan malumotnomasida bunday deb
yozadi: “Musulmon davlatlarining shariatida xiroj solig‘i terilgan maxsulotning 1/5
qismini, tanob uchun 5-10 tanga, savdo tovarlaridan zakot, 1/40 hajmida hayvonlardan
ham zakot olingan”.
[3:128-b]
Qo‘qon xonligida dehqonchilik sohasidan olingan va
davlat xazinasiga katta daromad keltirgan yirik soliqlardan biri xiroj bo‘lgan. Buxoro
xonligida ham huddi shunday xon xazinasini asosoiy boyituvchi saoliq turi xiroj bo‘lgan.
Z. Choriyev o‘zining asarlaridagi ma’lumotlarida xiroj O‘rta Osiyoda VII-asrda joriy
etilgan bo‘lib, u xosil miqdoridan emas, yer maydoniga qarab olingan deb ta’kidlaydi
[5:
114-b].
Lekin Qo‘qon tarixi bo‘yicha yirik mutaxassislarning fikrlari bundan mustasno.
Ya’ni ular xiroj solig‘ini xosil miqdoridan belgilab olinganligini qayd etishadi. A.
Juvanmardiyev xirojni muvozafa va muqosama turlariga bo‘linishi, xiroji muvozafa
ekinning turi va olinadigan xosilga qarab, xiroji muqosama olingan xosilning miqdori
va yerga qarab belgilanishini aytadi
[6: 16-b].
Bizning fikrimizcha ham xiroj soligi
xosilning miqdoriga qarab olingan,chunki malumotlarning ko‘p qismi aynan shu
xulosaga kelishimizga yordam berdi. Manbalarda go‘za puli
[9: 538-б]
atamasi ham
mavjud bo‘lib, А. Troitskayaning ma’lumotlariga ko‘ra Xudoyorxonning so‘ngi
boshqaruvida paxtadan naqd pul ko‘rinishida olingan soliq turi edi. O‘rta Osiyo
xonliklarida yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan to‘g‘ri soliqlardan tashqari xon daromadiga yana
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
275
bir qancha soliqlar ham qo‘shilgan bular haqida keyingi maqolalarimizda to‘xtalib
O‘tamiz.[3:132-b ] Xonlikda soliq yig‘uvchi amaldorlar Buxoro va Xiva xonlilari
amaldorlariga o‘xshash bo‘lgan. Masalan, hokim, amin, oqsoqollar. Xonlikda soliq
to‘lashdan ozod bo‘lgan ma’lum toifalar ham mavjud bo‘lib ularga tabiyki xon va uning
oila a’zolari,yaqinlari, xonlikning siyosiy hayotda yuqori mavqega ega bo‘lgan diniy
ulamolar, davlat xizmatidagi amaldor shaxslar kirgan. Umumiy olib hisoblaganda
Xonlikning bir yillik daromadi 29 166 900 rublga teng bo‘lgan. Ushbu mablag‘larning
hammasi xonning shaxsiy mulki xisoblangan va xon tomonidan sarf etilgan.
Xazinasining asosiy qismi xon va uning oila azolari shaxsiy ehtiyojlari, kiyimkechaklari,
oziq -ovqatlari, viloyatlarga safarga chiqish, to‘y va marosimlari uchun sarf etilgan
bo‘lsa, yana davlat boshqaruvidagi mansabdor shaxslarning maoshlari
[2: 264-б]
uchun,
ularning to‘y va marosimlari uchun alohida mablag'lar ajratilgan. Davlat mudofasi
uchun, qo‘shinlar ta’minoti uchun, horijiy davlatlar bilan aloqlarni mustahkamlash
uchun, sug‘orish inshoatlari, bozorlar, karvonsaroylar, hunarmandlar ustaxonlarini
ta’mirlash uchun, madaniy-ma’rifiy ishlar (maktab,madrsa, majid qurish va ularni
tamirlash) uchun ham xazinadan ko‘plab mablag‘lar ajratilgan.
Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki, Qo‘qon xonligida, soliqlar turi va
ularning miqdorining ko‘pligi xonlik aholisiga juda katta yuk bo‘lganligi, bu ham
yetmaganidek soliq yig‘ishda amaldorlar o‘rtasida suistemoliklarga yo‘l qo‘yilganligi
ham aholi uchun talofatga teng masala edi. Xonlikning soliq tizimni o'rgana turib
Xonlikning iqtisodiy hayotiga doir alohida manba yaratilmaganligi bizni afuslantirdi.
Yuqoridagi ma’lumotlar esa xonlikning siyosiy-madaniy hayotiga bag‘ishlangan asarlar
ichidan shu mavzuga mos bo‘lgan holatlari o‘rganildi. Yuqorida keltirilganidek,
manbalarda xonlikdagi soliqlarning soni turlicha keltirilgan. Bu ma’lumotlarning
ko‘plari Rossiya bosqinidan keyin o‘rtganilganligiga qaragada, ruslar aholining
shevasida boshqacha aytiladigan va rasmiy hujjatlarda aytilgan soliqlarni boshqa-boshqa
soliqlar deb o‘ylagan bo‘lishi mumkin. Izlanishlarimiz davomida ushbu mavzuni yanada
kengroq va to‘laroq o‘rganish kerak degan xulosaga keldik. Chunki shunday
mavzularning keng tartibda chuqur o‘rganilishi hozirgi yangi davlatchilik soliq
siyosatiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Xususan, 2019-yil 26-sentyabrdagi PF-5837-son
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
276
“O‘zbekiston Respublikasining soliq siyosatini yanada takomilashtirishi chora tadbirlari
to‘g‘risidagi” farmonga tarixchilar tomonidan munosib javob bo‘lardi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.A. Juvonmardiyev. XVI-XIX asrlarda Farg‘onada yer-suvga doir masalalar. –T.: Fan,
1965. – B 182.
2. N. Rustamova. XVIII-XIX asrlarda Qo‘qon xonligida ijtimoiy iqtisodiy hayot. – J.:
2011. –B 65.
3. X. N. Bobobekov. Qo‘qon tarixi. T.: Fan, 1996. – B. 239.
4. Z. N. Xatamova . Qo‘qon xonligida soliq tizmi. F.: 2022. – B 53.
5. Z. Choriyev. Tarix atamalarining qisaqacha izohli lug‘ati. – T.: Sharq, 1999. – 114-b.
6. Sh. Vohidov. Qo‘qon xonligi tarixi ( xonlik tarixi- manbalarda ) T.: Yangi asr avlodi,
2014. – B 1491.
7. А. Л. Кун. Очерки Кокандского хонства. СПБ., 1876. 69-72-b.
8. Н. Н Патусов О податях и повиностях сушествоваших в бывшем и Кокандском
хонстве в последнне годя правления Худаярхана. Ст. Туркестанске ведомости,
1876. - 87- 93- b.
9. Каталог архива кокандских ханов XIX века около 5000 документов. – M. Наука,
1968. – 582 – с
