MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
245
ONA TILI TAʼLIMIDA ERKIN TARBIYA TEXNOLOGIYASI BILAN
DARSLARNI TASHKIL ETISH
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
talabasi Shermatova Mohira
Annotatsiya: Mazkur maqolada ona tili taʼlimida erkin tarbiya
texnologiyasining nazariy asoslari, pedagogik ahamiyati, uni amaliyotga tadbiq etish
jarayonlari va bu boradagi dolzarb muammolar tahlil qilinadi. Muallif zamonaviy
innovatsion yondashuvlar orqali ona tili darslarining samaradorligini oshirishda
erkin tarbiya texnologiyasi imkoniyatlaridan foydalanish yo‘llarini ochib beradi.
Tadqiqot doirasida erkin taʼlim konsepsiyasi asosida o‘tkazilgan sinovlar, dars
ishlanmalari, empirik kuzatuvlar asosida xulosa chiqarilgan
Kalit so‘zlar: erkin tarbiya, ona tili, shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv, taʼlim
texnologiyalari, til kompetensiyasi, innovatsion metodlar.
Ta’lim – jamiyat taraqqiyotining poydevori, inson kamoloti va milliy
taraqqiyotning bosh omilidir. Har qanday xalqning ma’naviy-ma’rifiy darajasi,
tafakkuri va dunyoqarashi ta’lim sifatiga bevosita bog‘liq. Ayniqsa, til va nutq
madaniyati bilan uzviy aloqador bo‘lgan ona tili fani o‘quvchilarning nafaqat
grammatik bilimlari, balki ma’naviy-estetik dunyoqarashi, axloqiy qarashlari va
shaxsiy kamolotini shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi.Zamonaviy pedagogik
qarashlar o‘quvchi shaxsiga yo‘naltirilgan yondashuvni asosiy tamoyil sifatida ilgari
surmoqda. Bunda o‘quvchi passiv bilim oluvchi emas, balki o‘zining qiziqishlari,
ehtiyojlari va ichki potensialiga asoslangan faol subyekt sifatida namoyon bo‘ladi.
An’anaviy ta’lim metodlarining o‘rnini asta-sekin o‘zlashtirishga, izlanishga,
ijodkorlikka yo‘naltirilgan yondashuvlar egallamoqda. Shu bois, ona tili ta’limida ham
erkin tarbiya texnologiyasini joriy etish muhim masalaga aylangan.Erkin tarbiya
g‘oyasi ilk bor Yevropa pedagogikasida o‘z aksini topgan bo‘lib, ayniqsa J.-J. Russo,
J. Dyui, M. Montessori, A.S. Makarenko kabi mashhur pedagoglar ta’limda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
246
insonparvarlik, shaxsga hurmat, mustaqil fikrlash, erkin tanlovga asoslangan
yondashuvni ilgari surganlar. Ularning g‘oyalari bugungi kunda zamonaviy
pedagogikadagi konstruktivistik yondashuvlar bilan uyg‘unlashmoqda. Xususan,
Vygotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi” konsepsiyasi, shuningdek, Deweyning
“tajriba orqali o‘rganish” tamoyili erkin tarbiya asoslarini belgilab berdi.O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi “Ta’lim tizimini sifat jihatdan yangi
bosqichga olib chiqish to‘g‘risida”gi qarori, Milliy dastur va Konsepsiyalarda ham
ta’limning innovatsion rivojlanishi, kreativ tafakkurni shakllantirish, zamonaviy
texnologiyalar asosida o‘qitish asosiy yo‘nalishlardan biri sifatida e’tirof etilgan.
Ayniqsa, ona tili ta’limi mazmunini yangilash, interfaol va ijodiy metodlarni keng joriy
etish, nutqiy faoliyatga asoslangan texnologiyalarni qo‘llash dolzarb vazifalar sirasiga
kiradi.Erkin tarbiya texnologiyasi aynan ana shu ehtiyojlarga javob beradi: u
o‘quvchiga fikrini erkin bayon qilish, tanqidiy mulohaza yuritish, muloqotda faol
ishtirok etish va o‘z shaxsini anglash imkonini beradi. Ushbu texnologiyaning ona tili
darslariga tadbiqi nafaqat til kompetensiyasini shakllantiradi, balki o‘quvchilarda
hayotiy muammolarga real, asosli yondashuvni rivojlantiradi.Bugungi kunda nafaqat
dars mazmuni, balki uning tashkil etilish uslubi ham o‘quvchi shaxsiga ta’sir
ko‘rsatadi. Shu nuqtai nazardan, darsni erkin tarbiya asosida loyihalashtirish, o‘quvchi
qiziqishlari va ehtiyojlaridan kelib chiqib o‘quv faoliyatini tashkil etish ona tili
fanining insonparvarlik ruhidagi o‘qitilishiga xizmat qiladi. XXI asr – axborot va
texnologiyalar asri bo‘lib, u har bir sohada yangilanishni, o‘zgarishni talab qilmoqda.
Taʼlim tizimi ham bundan mustasno emas. An’anaviy metodlar o‘rnini asta-sekin
zamonaviy pedagogik texnologiyalar egallamoqda. Bugungi o‘quvchidan faqat bilim
emas, balki tafakkur, ijod, tanqidiy yondashuv, hamkorlikda ishlash ko‘nikmalari talab
qilinmoqda.
Ona tili taʼlimi shunchaki grammatika va imlo qoidalarini o‘rgatish bilan
cheklanmasligi kerak. U – o‘quvchini mustaqil fikrlashga, estetik dunyoqarashga,
milliy madaniyatni anglashga undaydigan fan bo‘lishi zarur. Aynan shu nuqtada erkin
tarbiya texnologiyasi o‘zining dolzarb ahamiyatini namoyon etadi. Ushbu texnologiya
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
247
o‘quvchiga shunchaki bilim emas, balki u orqali o‘z shaxsini anglash, fikr bildirish va
nutqiy faollik ko‘rsatish imkonini beradi.
Erkin tarbiya texnologiyasi – bu shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv asosida
qurilgan, bolaning individualligini hurmat qiladigan, uning tabiiy intilishlari va
qiziqishlarini inobatga oladigan taʼlim jarayonidir. Bunda o‘qituvchi yo‘lboshchi,
tashkilotchi va hamkor sifatida ishtirok etadi. Bu yondashuv o‘quvchining erkin
fikrlashini, tashabbuskorligini va ijodiy salohiyatini ro‘yobga chiqarishni ko‘zda
tutadi.
Ona tili darslarida erkin tarbiya texnologiyasining qo‘llanilishi
o‘quvchilarning shaxsiy faolligini oshirish, mustaqil fikrlashini rag‘batlantirish, o‘zini
erkin ifoda etishiga imkon yaratish orqali ta’lim sifatini oshiradi. Bu texnologiyaning
markazida shaxs, uning qiziqishlari, ehtiyojlari, erkin fikri va ijodiy yondashuvi turadi.
Erkin tarbiya texnologiyasi o‘quvchining darsdagi subyektivligini kuchaytiradi, ya’ni
u faqat bilim oluvchi emas, balki bilim yaratishda ishtirok etuvchi subyektga
aylanadi.Yevropa va Amerika pedagogikasida keng ommalashgan erkin ta’lim
yondashuvlari zamirida o‘quvchining o‘zini anglashi, faolligini kuchaytirish, tajriba
orqali o‘rganishga asoslanadi. Jumladan, J. Dyui ta’limni hayotiy ehtiyojlar bilan
bog‘lagan holda, uni “tajriba orqali o‘rganish” (learning by doing) deb ta’riflagan.
Ushbu g‘oyani ona tili darslarida amaliyotga tatbiq etish, ayniqsa matnli ishlov,
munozara, dramatizatsiya, erkin insho yozish, kollejiyum yoki loyiha asosidagi
topshiriqlar orqali amalga oshirish mumkin.
Masalan, 9-sinf ona tili darsida “Fikrni mantiqan asoslash” mavzusini
o‘rganishda o‘quvchilarga ijtimoiy muammolar haqida erkin fikr bildiradigan kichik
maqola yozish topshirig‘i beriladi. Ular shaxsiy fikr bildiradi, turli nuqtayi nazarlarni
solishtiradi va yakuniy xulosani mustaqil chiqaradi. Bu esa o‘quvchilarning analitik va
tanqidiy tafakkurini rivojlantiradi.
Erkin
tarbiya
texnologiyasining
asosiy
afzalliklari:
O‘quvchi faolligini oshiradi: o‘quvchi dars davomida savollar beradi, muhokamalarda
qatnashadi, o‘z nuqtayi nazarini bildiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
248
Mustaqil fikrlashga undaydi: o‘quvchilar o‘z nuqtayi nazarini mustaqil
shakllantiradi va asoslaydi.
Ijodkorlikni rag‘batlantiradi: adabiy tahlil, erkin insho yozish, sahnalashtirish
orqali ijodiy yondashuv rivojlanadi.
Nutq kompetensiyalarini oshiradi: erkin ifoda qilish, muloqotda qatnashish,
so‘z boyligini kengaytirish ko‘nikmalari shakllanadi.
Ijtimoiylashuvga yordam beradi: o‘quvchilar guruhli ishlarda ishtirok etib,
jamoada muloqot qilishni, hamkorlikni o‘rganadi.
Tadqiqotlar ham bu yondashuv samaradorligini tasdiqlaydi. Masalan,
A. Azizova (2020) olib borgan tajriba-sinov ishlari natijalariga ko‘ra, erkin tarbiya
texnologiyasi asosida tashkil etilgan darslarda o‘quvchilarning ijodiy fikrlashi 35% ga,
muloqot madaniyati 40% ga oshgan. Shuningdek, Toshkent davlat pedagogika
universitetida olib borilgan tadqiqotlarda ham bu texnologiya o‘quvchilar shaxsiy
salohiyatini ochishda muhim omil sifatida e’tirof etilgan [1].Erkin tarbiya
texnologiyasi o‘z ichiga quyidagi metodlarni oladi:“Erkin mikrofonga” asoslangan
usul: o‘quvchilar mavzu bo‘yicha erkin fikr bildiradilar.“Fikrlar yog‘dusi”: muammoni
turli yo‘llar bilan hal qilish taklif qilinadi.“Rol o‘ynash”: adabiy obrazlar, tarixiy
voqealarni sahnalashtirish orqali anglash kuchayadi.Loyiha metodlari: o‘quvchilar
mustaqil izlanadi, adabiyotdan, hayotdan misollar keltiradi va ijodiy materiallar
tayyorlaydi.Shu orqali o‘quvchi o‘z fikrini mantiqan asoslashni, o‘z nuqtayi nazarini
himoya qilishni, bahslashishni, muloqotda madaniyatli bo‘lishni o‘rganadi. Bu esa uni
nafaqat bilimli, balki ijtimoiy faol va ma’naviy yetuk shaxs bo‘lishiga yo‘l ochadi.
Ona tili taʼlimida erkin tarbiya texnologiyasini samarali joriy etish bir
qarashda soddadek tuyulsa-da, amalda qator tizimli muammolar bilan to‘qnash
kelinadi. Bu muammolarni hal etmasdan turib texnologiyaning to‘laqonli samarasiga
erishib bo‘lmaydi. Eng avvalo, mavjud darslik va metodik qo‘llanmalarning mazmuni
ko‘proq bilim berishga yo‘naltirilgan, ya’ni ularning asosiy vazifasi axborot uzatishdir.
Erkin tarbiya esa bu yondashuvdan butunlay farqli bo‘lib, shaxsga yo‘naltirilgan,
muhokama, fikr bildirish va tanqidiy yondashuvni taqozo etadi.Bundan tashqari, ayrim
o‘qituvchilar hali-hanuz erkin dars usullarini qo‘llashga tayyor emas. Ularning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
249
aksariyati an’anaviy o‘quv modeliga tayanadi: “o‘qituvchi aytadi – o‘quvchi eslaydi”.
Bunday yondashuvda o‘quvchining mustaqil fikrlashi, izlanishga bo‘lgan qiziqishi
so‘nadi. Bu pedagogik inertlik nafaqat texnologiyani, balki o‘quvchi shaxsini ham
to‘liq rivojlanishdan cheklaydi.Shuningdek, sinflarda o‘quvchilar sonining ko‘pligi,
moddiy-texnik bazaning yetarli emasligi (ayniqsa, qishloq maktablarida), interaktiv
uslublarni tatbiq etishga to‘sqinlik qilmoqda. Ko‘plab maktablarda loyiha asosida
ishlashga, guruhlarda faoliyat yuritishga moslashtirilgan sinfxonalar mavjud emas. Bu
holatda erkin fikr almashinuvi uchun zarur bo‘lgan shart-sharoitlar yetarli emasligi
aniqlanadi.Yana bir muhim muammo – o‘quvchilarning passivligi. Ilgari faqat “to‘g‘ri
javobni topish”ga odatlangan o‘quvchi endi o‘z fikrini erkin ifoda qilish, munozarada
qatnashish, matnga subyektiv yondashish kabi ko‘nikmalarni shakllantirishda
qiynaladi. Mazkur muammolarni hal qilish uchun quyidagi yechimlarni taklif qilish
mumkin:O‘qituvchilarning malakasini oshirish. O‘qituvchilarni erkin tarbiya
texnologiyasining mazmuni, afzalliklari va metodik asoslari bilan tanishtirish, ularni
muntazam seminar-treninglar orqali tayyorlash zarur. Bunda, ayniqsa, faol
metodlardan foydalanish ko‘nikmasi shakllantiriladi.O‘quv dasturlarini va darsliklarni
takomillashtirish. Ona tili darsliklari va metodik qo‘llanmalari yangilanishi, unda ochiq
savollar, munozarali mavzular, amaliy topshiriqlar, hayotiy voqealar bilan bog‘liq
topshiriqlarga keng o‘rin berilishi zarur.Texnik bazani yaxshilash. Sinf xonalarini
kichik guruhlarda ishlash, loyiha va rolli o‘yinlar o‘tkazishga moslashtirish, zamonaviy
ta’lim vositalari bilan jihozlash kerak. Internet, vizual taqdimot vositalari, audio-video
materiallar erkin ta’lim uchun samarali platforma yaratadi.O‘quvchilarni faollikka
undash. O‘quvchilarga erkin fikr bildirishga imkon berish, ular o‘zlarini qadrlanishini
his qilishlari uchun psixologik iqlim yaratish muhim. Rag‘batlantirish, baholashning
ochiq, motivatsion shakllarini qo‘llash foydali bo‘ladi. Erkin tarbiya texnologiyasi ona
tili taʼlimida shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni joriy etishning eng samarali
vositalaridan biri hisoblanadi. Bu texnologiya o‘quvchini passiv tinglovchidan faol
ishtirokchiga aylantirib, uning shaxsiy fikri, mulohazasi, nuqtayi nazarini ifoda etishga
undaydi. Ta’lim jarayonida o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, ijodiy yondashuvi,
analitik tafakkuri va muloqot kompetensiyalari shakllanadi. Aynan shu jihatlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
250
bugungi kunda zamonaviy shaxs tarbiyasida eng muhim mezon sifatida
qaralmoqda.Olib borilgan kuzatuvlar va tajriba-sinov ishlari shuni ko‘rsatadiki, erkin
tarbiya texnologiyasi qo‘llanilgan darslarda o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi,
mavzuga qiziqishi, darsga jalb etilish foizi an’anaviy darslarga nisbatan yuqoriroq
bo‘ladi. Ayniqsa, bahs-munozara, loyihaviy ishlar, dramatizatsiya, erkin insholar,
kollejiyum, “fikrlar yog‘dusi” kabi metodlar o‘quvchilarni faollashtiradi, ular o‘zini
shunchaki tinglovchi emas, balki fikr bildiruvchi va yaratishga qodir shaxs sifatida
ko‘ra boshlaydi.Shuningdek, bu texnologiyaning joriy etilishi orqali o‘qituvchining
roli ham o‘zgaradi — u endilikda bilim beruvchi emas, balki yo‘naltiruvchi, maslahat
beruvchi, sherik sifatida maydonga chiqadi. Bu esa o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasida
sog‘lom, ishonchli muhitni shakllantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.Biroq, bu
yondashuvni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun tizimli muammolarni bartaraf etish
zarur: o‘qituvchilarning malakasini oshirish, o‘quv dasturlarini takomillashtirish,
darslik va qo‘llanmalarda ijodiy topshiriqlarga kengroq o‘rin berish, maktablarning
moddiy-texnik bazasini kuchaytirish, o‘quvchilarni faol fikrlashga rag‘batlantirish
kabi masalalar hal qilinishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Yusupov, Sh.S. (2021). Pedagogik texnologiyalar: nazariya va amaliyot. Toshkent:
O‘qituvchi nashriyoti.
2. Dewey, J. (1916). Democracy and Education. New York: Macmillan.
3. Rousseau, J.J. (1762). Emile, or On Education.
4. Vygotsky, L.S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher
Psychological Processes. Harvard University Press.
5. Mahkamova, D. (2020). Ona tili darslarida innovatsion metodlardan foydalanish.
Til va adabiyot, 4-son.
6. Nasriddinov, M. (2019). O‘zbek maktablarida til o‘qitish metodikasi. Toshkent:
Fan nashriyoti.
7. Karimov, B. (2022). Til kompetensiyasini shakllantirishda kommunikativ
yondashuv. Filologiya va tillarni o‘qitish, 1-son.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
251
8. UNESCO (2015). Rethinking Education: Towards a Global Common Good? Paris:
UNESCO Publishing.
9. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi (2021). Ona tili fanidan metodik
qo‘llanma. Toshkent.
10. Aliyeva, N. (2023). Erkin ta’lim – zamonaviy ta’limning asosi. Ta’lim
innovatsiyalari jurnali, 3(2).
